Кіріспе

Фарнездік Геркулес – бұрын Каракалла термаларында болған, кейін Пауыл III-ге тиесілі Рим батырының мүсіні. Бұл Геркулестің ежелгі мүсіні, біздің заманымыздың үшінші ғасырының басында жасалған, күрт үлкейтілген көшірме болуы мүмкін және белгісіз Гликон қол қойған; ол афиналық болған, бірақ Римде жұмыс істеген болуы да мүмкін. Көптеген басқа ежелгі римдік мүсіндер сияқты, бұл да ежелгі грек түпнұсқасының көшірмесі немесе нұсқасы, бұл жағдайда Лисипптің (немесе оның шеңберінің бірінің) қоладан жасалған мүсіні, ол б.з.б. төртінші ғасырда жасалған. Бұл түпнұсқа 1500 жылдан астам сақталған, 1205 жылы Константинопольді тонау кезінде крестшілер оны балқытып жіберген. Үлкейтілген көшірме Римдегі Каракалла термалары үшін жасалған (б.з. 216 жылы ашылған), мүсін 1546 жылы табылған және қазір Неапольдегі Ұлттық археологиялық мұражайда (Museo Archeologico Nazionale) сақталуда. Батырлық өлшемде жасалған Геркулес – ежелгі дүниенің ең танымал мүсіндерінің бірі, ол мифтік батырдың бейнесін еуропалық ой-қиялда бекітті. Фарнездік Геркулес – жоғалған балауыз құю әдісі арқылы қоладан құйылған жоғалған түпнұсқадан жасалған алып мәрмәр мүсін. Онда бұлшық еті мықты, бірақ шаршаған Геркулес, Немей арыстанының терісі жамылған таяғына сүйеніп тұрған күйде бейнеленген. Геракл туралы мифтерде арыстанды өлтіру оның алғашқы тапсырмасы болған. Ол "Он екі еңбек" ішіндегі соңғыларының бірін орындаған, бұл оның артында ұстап тұрған Гесперидтердің алмаларынан көрінеді. Бұл тип ежелгі дәуірде кеңінен танымал болған, және көптеген басқа нұсқалардың арасында Фолиньодан табылған эллиндік немесе римдік қоладан жасалған кіші мүсіні Лувр мұражайында сақталуда. Афинадағы Ежелгі агора мұражайының үстінде римдік мәрмәрдан жасалған шағын көшірмесін көруге болады (суретті қараңыз).

Сипаттама

Геркулес күш-қуатымен толы, бірақ демалып тұрған сәтте бейнеленген. Немеялық арыстанның терісімен оралған, түйінделген таяғына сүйеніп, ол Гесперидтерден ұрланған алтын алмаларды оң қолында артына жасырып ұстап тұр.

Тарих

Қайтадан табылған мүсін тез арада Папа Павел III-тің немересі, кардинал Алессандро Фарнезе жинағына қосылды. Алессандро Фарнезе ежелгі заманнан бері жиналған классикалық мүсіндердің ең үлкен жинақтарының бірін құруға мүмкіндік алды. Мүсін Римдегі Палаццо Фарнезедегі жеке бөлмесінде ұрпақтар бойы тұрды, онда 1590 жылдары Аннибале Карраччи мен оның шеберханасы жасаған батырдың мифтік ерліктерін бейнелейтін фрескалармен қоршалған еді. 1787 жылы Фарнезе мүсіні Фарнезе жинағының көп бөлігімен бірге Неапольге көшірілді және қазір ол жердегі Museo Archeologico Nazionale-де көрсетілуде. Мүсін біртіндеп қайта құрастырылып, жаңартылды. Гульельмо делла Портаның хатына сәйкес, бас Трастевередегі құдықтан бөлек табылған және делла Портаның делдалы арқылы Фарнезеге сатылған. Оның фигураны толықтыру үшін жасаған аяқтары соншалықты жоғары бағаланған еді, бастапқы аяқтары Каракалла ванналарындағы қазба жұмыстары кезінде табылғанда, Микеланджелоның кеңесі бойынша делла Портаның аяқтары сақталды, өйткені заманауи мүсіншілердің ежелгілермен тікелей салыстыруға қабілетті екенін көрсету қажет болды. Боргезе коллекциясынан алынған түпнұсқа аяқтар 1787 жылға дейін мүсінмен қайта біріктірілген жоқ. Гете өзінің «Италия саяхаты» еңбегінде әртүрлі аяқтармен Геркулесті көргендегі әртүрлі әсерлерін айтады, бірақ түпнұсқаларының айқын артықшылығына таңғалады. Геракл сирек кездесетін тыныштық сәтінде бейнеленген. Немеялық арыстанның терісімен жабылған түйінделген таяғына сүйеніп, ол Гесперидтердің алмаларын ұстап тұр, бірақ оларды оң қолында арқасында жасырады. Көптеген гравюралар мен ксилографиялар Фарнезе Геркулесінің даңқын таратуға көмектесті. 1562 жылы бұл туынды «Римнің ұлылығының айнасы» (Speculum Romanae Magnificentiae) атты гравюралар жинағына енгізілді, ал сарапшылар, суретшілер және туристер Палаццо Фарнезе ауласындағы мүсінге таң қылып қарады, ол арканың астында қорғалған. 1590-91 жылдары Римге сапары барысында Хендрик Голциус сарай ауласындағы мүсінді суреттеді. Кейін (1591 жылы) Голциус одан да сирек кездесетін артқы көріністі бейнеледі, бұл гравюрасында (оң жақтағы иллюстрация) контурлар арқылы ағып жатқан ісік және таяз сызықтармен бұлшықеттің күшті формасын ерекшелендірді. Жас Рубенс Геркулес мүсінінің жазықтықтары мен көлемінің жылдам эскиздерін жасады. Фотография пайда болғанға дейін гравюралар ғана көптеген адамдарға суретті жеткізудің жалғыз жолы болды. Мүсін бастапқыда зор қызығушылық тудырды, бірақ оның тым күшті бұлшықеттері туралы күмән тек XVIII ғасырдың соңында туды. Наполеон Антонио Кановаға Парижде жинаған мұражайынан оның жоғалғаны коллекцияның ең маңызды кемшілігі екенін айтты. Наполеон режимі Неапольден қашқанға дейін мүсін бірнеше рет жәшікке салынып, Парижге жөнелтуге дайын болды.

Басқа да көне көшірмелердің тізімі

Көне римдіктер бұл мүсінді жақсы көретін, ал оның көшірмелері римдік сарайлар мен гимназияларда табылған: тағы бір, дөрекі көшірме Палаццо Фарнезе сарайының ауласында тұрды; он алтыншы ғасырдан бері Флоренциядағы Палаццо Питти сарайының ауласында "Ликипп" деген жалған (бірақ, бәлкім, ежелгі) жазуы бар мүсін тұр. Мүсіннің көне көшірмелері:
Геркулес, біздің заманымыздың 2-ші ғасыры, римдік көшірмесі, Уффици галереясы, Флоренция. "Шаршаған Геракл" – 1980 жылы Түркияның Перге қаласында қазба жұмыстары кезінде табылған, қатты сынған римдік мәрмәр мүсін. 1981 жылы оның жоғарғы бөлігі Бостонның Көркем өнер мұражайына сатылды. 2011 жылы жоғарғы бөлігі Түркияға қайтарылды және қазір Анталия мұражайында мүсіннің қалған бөлігімен бірге қойылған. Гераклдің алып мүсіні, Алжирдегі Гиппо Региус (Аннаба) моншаларынан табылған. "Тынығып жатқан Геракл", Эрмитаж, Санкт-Петербург. Антикитера Гераклы; 1901 жылы Антикитера кемесінің құлауынан табылған, ескі эллин дәуірінің соңында қатты зақымдалған, бассыз пар мрамор мүсін. Афина, Ұлттық археологиялық мұражай. Измит археология және этнография мұражайындағы бассыз мүсін. Езрел аңғарындағы римдік және византиялық ауылдың моншасынан табылған сынған бассыз дене. Оропостың Амфиарейонінен алынған сынған бассыз дене, Афина, Ұлттық археологиялық мұражай. Біздің заманымыздың 2-ші немесе 3-ші ғасырына жататын сынған бассыз дене, Тулузадағы Сент-Раймонд мұражайында. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын мүсін, Детройт өнер институтында. Күміспен әшекейленген көздері бар бронза мүсін, 40-70 жылдары, Гетти Вилласы.

Кейінгі көшірмелері

Фарнездік Геркулес қайта жаңғырғаннан кейін, оның көшірмелері 16 және 18 ғасырлардағы Еуропаның көптеген бақтарында пайда болды. 1574 жылы Севильяда салынған Аламеда де Геркулес (Еуропадағы ең ежелгі сақталған қоғамдық бақ) кіреберісінде римдік ғибадатханадан алынған екі бағана орнатылды – бұл Мármoles-те әлі де сақталған құрылыс элементтерінің және рим археологиялық ескерткіштеріне деген құрметтің айқын белгісі. 1574 жылы Диего де Пескераның еңбектері олардың үстіне қойылды: Геркулес – қаланың негізін қалаушы, ал Юлий Цезарь – Híspalis қаласын жаңғыртушы. Біріншісі – түпнұсқасының монументалды көлеміне жақын Фарнездік Геркулестің көшірмесі. Вильгельмшохеде, Кассель қаласының жанында, Иоганн Якоб Антони жасаған 8,5 метрлік алып нұсқасы (1713–1717) қаланың символына айналды. Андре Ле Нотр Вакс-ле-Виконттегі басты көріністің ең шеткі нүктесінде аспанмен шектесетін, толық көлемдегі алтын жалатылған нұсқаны орналастырды. Версаль сарайында Жан Корнудың (1684–86) жасаған көшірмесі сақталған. Шотландияда 18 ғасырдың бірінші жартысында жасалған сирек кездесетін қорғасыннан жасалған көшірме, Блэр қамалының аумағында жаңадан қалпына келтірілген Геркулес бағына қарайтын, орталық таулы аймақта орналасқан. Бай коллекционерлер әртүрлі өлшемдегі көптеген қоладан жасалған көшірмелерді алуға мүмкіндік алды, оларды үстел үстіне қоюға болады. Мүсін 1954 жылғы «Италияға саяхат» фильмінде Фарнез бұқасымен бірге көрсетілген. 1989 жылы Нью-Йорк штатының Итака қаласындағы Корнелл университетінің кампусында «Итакадағы Геракл» деген атпен көшірме орнатылды. Бұл мүсінді мүсінші, көркем өнер профессоры Джейсон Сели сыйға берді. Сели 1981 жылы автомобильдің хромды бамперлерінен мүсінді жасады. Бұл мүсін Джефф Кунс және Мэтью Дарбишир сияқты суретшілерді гипс және полистиролдан өздерінің нұсқаларын жасауға шабыттандырды. Олардың мүсінді қайта жасауда ақ материалдарды қолдануын классицист Эйми Хиндс классикалық өнердегі колоризмді жалғастыру ретінде түсіндірді.