Лисий: ежелгі грек шешенінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Афиналық шешен (б.з.д. 445 – б.з.д. 380 ж.)

Лисиас ( /lɪˈsiːəs/; Λυσίας; б.з.д. 445 – б.з.д. 380 ж.) ежегітек Грецияда сөз жазушы (логограф) болған. Ол б.з.д. III ғасырда Византиялық Аристофан мен Самотракиялық Аристарх құрастырған "Александриялық канонға" енген он аттикалық шешеннің бірі еді.

Өмір

Дионисий Галикарнасский мен Плутархқа қатысты өмірдің авторы айтуынша, Лисий б.з.д. 459 жылы дүниеге келген. Бұл дерек, Лисий сексен жасқа толған немесе одан асып кеткен деген дәстүрмен сәйкес келеді. Бұл дата, әрине, Тюрийдің негізі қаланған жылдан (б.з.д. 444 жыл) есептеу арқылы алынған, себебі Лисий он бес жасында сол жерге барған деген әңгіме бар. Қазіргі сыншылар оның тууын б.з.д. 445 жылға жатқызады және Тюрийге жасаған сапарын б.з.д. 430 жылға келдіреді. Оның әкесі Кефал Сиракузадан шыққан, ал Периклдің шақыруымен Афинаға қоныс аударған. Платонның «Мемлекет» атты еңбегінің бастапқы көрінісі оның үлкен ұлы Полимархтың Пирейдегі үйінде орын алады. Көріністің мәнері сицилиялық отбасы Платонға жақсы таныс болғанын және олардың үйлері мұндай жиынға жиі есік ашқан болуы керек деген ойға жетеді. Сонымен қатар, Платонның «Федр» шығармасы Федрдің Афиналық Эпикраттың үйінде Лисиймен әңгімелескеннен кейін Сократпен кездесуімен басталады. Олар Лисийдің сөйлеген сөзін оқып, талқылайды. Тарантин шығанағында орналасқан, жаңадан салынған Тюрийде бала Геродотпен, орта жастағы ер адаммен танысып, олардың арасында достық қарым-қатынас туған болуы мүмкін. Сол жерде Лисий риториканы оқып үйрене бастады – мүмкін, сицилиялық мектептің шеберінен, дәстүр бойынша, Корактың шәкірті Тизиаспен. Риториканы өнер ретінде тұңғыш рет қалыптастыруға жасалған әрекет оның есімімен байланысты. Пелопоннес соғысы кезінде б.з.д. 415-413 жылдары Сицилияға жасалған афиналықтардың шабуылы Лисий отбасы үшін қиындықтар туғызды, әсіресе науқан Афинаның жеңілісімен аяқталғанда. Лисийді сол дәуірдің белгілі тұлғаларымен байланыстыруға жасалған тырысудың жалғасы, оның тұтқынға алынған афиналық генерал Никийдің сицилиялықтарға мейірім сұраған сөзі болып саналатын риторикалық жаттығудың ежелгі айғағында көрінеді. Афинаға келген соққы Тюрийдегі антиафиналық топтың күшін арттырды. Лисий мен оның ағасы Полемарх, тағы үш жүз адаммен бірге, афиналықтарға еліктегені үшін айыпталды. Олар Тюрийден қуылды және Афинаға қоныстанды (б.з.д. 412 жыл). Лисий мен Полемарх бай адамдар болды, олар әкесі Кефалдан мүлік мұраға алған. Лисий, олар тек шетелдік тұрғындар болғанымен, мемлекеттік міндеттерді орындағанда олардың жомарттығы көптеген азаматтарды ұятқа қалдырғанын мәлімдейді (Эратостенге қарсы xii.20). Олардың үй мүлкіне иелік етуі олардың isoteleis (ἰσοτελεῖς) санатында болғанын көрсетеді, яғни азаматтармен бірдей салық төлеген, шетелдіктерге арналған арнайы салықтан (μετοίκιον) босатылған. Полемархтың Афинадағы үйі болса, Лисийдің Пирейдегі үйі болды, оның жанында жүз жиырма шебер құл жұмыс істейтін қалқан жасау шеберханасы орналасқан. Б.з.д. 404 жылы Афинада Спарта гарнизонының қорғауымен отыз тиран билікке келді. Олардың алғашқы шараларының бірі – жаңа үкіметке наразылық білдірген шетелдіктерге шабуыл жасау болды. Лисий мен Полемарх алғашқы он құрбанның қатарына енді. Полемарх тұтқындалып, у ішіп өлді. Лисий үлкен пара беріп, қашып құтылуға мүкіндік алды. Ол тұтқынға алынған үйдің артқы есігінен шығып, қайықпен Мегараға бет алды. Ол тирандық билік кезінде жер аударылғандарға құнды қызметтер көрсеткен, ал б.з.д. 403 жылы Трасибул осы қызметтерін мойындап, оған азаматтық беруді ұсынды. Алайда, Була әлі қайта құрылмағандықтан, бұл ұсыныс экклесияға қажетті алдын ала қаулымен (προβούλευμα) енгізілмеді. Осы себепті, ұсынысқа қарсылық көрсетілді. Өмірінің соңғы жылдары Лисий – тирандардың ашкөздігі мен афиналық жер аударылғандарға жасаған жомарттығынан кейін, қазір салыстырмалы түрде кедей болған – жаңа кәсіптің еңбекқор өкілі ретінде көзге түсті, сотта сөйлеуге арналған мәтіндерді жазатын логограф болды. Қазірге дейін сақталған отыздан астам мәтіні оның барлық еңбектерінің аз бөлігі ғана. Б.з.д. 403 жылдан 380 жылға дейін оның еңбегі үздіксіз болған болуы керек. Оның осы жылдардағы жеке өмірі туралы мәліметтер аз. Б.з.д. 403 жылы ол отыз тиранның бірі Эратостенді айыптаушы ретінде алға шықты. Бұл оның афиналық саясатпен тікелей байланысы болған жалғыз жағдай. Оның Сократ үшін қорғау сөз жазғаны, бірақ Сократ оны пайдаланудан бас тартқаны туралы әңгіме, мүмкін, шатасудан туындаған. Сократтың өлімінен бірнеше жыл өткен соң, софист Поликрат оған қарсы декламация жазды, оған Лисий жауап берді. Ал, дәстүрлі деректер бойынша, Лисий б.з.д. 388 жылы Сиракузаның Дионисий I ғажайып елшілік жіберген Олимпиадалық фестивальде өзінің «Олимпиак» сөзін айтқан. Діни сарайдың ішіне алтынмен безендірілген шатырлар орнатылған еді. Дионисийдің байлығы оның сапқа кірген күймелерінің санынан анық көрінеді. Лисий Дионисийді Артаксеркстен кейінгі Грекияның ең қатал жауы деп жариялап, жиналған гректерге олардың ең маңызды міндеттерінің бірі – Сицилияны жек көрінішті үстемдіктен босату екенін түсіндірді. Лисийдің соңғы жұмысы (Ференик үшін сөздің фрагменті) б.з.д. 381 немесе 380 жылға жатады. Ол б.з.д. 380 жылға дейін немесе одан кейін қайтыс болған болуы мүмкін.

According to Dionysius of Halicarnassus and the author of the life ascribed to Plutarch, Lysias was born in 459 BC, which would accord with a tradition that Lysias reached, or passed, the age of eighty. This date was evidently obtained by reckoning back from the foundation of Thurii (444 BC), since there was a tradition that Lysias had gone there at the age of fifteen. Modern critics, in general, place his birth later, c. 445 BC, and place the trip to Thurii around 430 BC. Cephalus, his father, was a native of Syracuse, and on the invitation of Pericles had settled at Athens. The opening scene of Plato's Republic is set at the house of his eldest son, Polemarchus, in Piraeus. The tone of the picture warrants the inference that the Sicilian family were well known to Plato, and that their houses must often have been hospitable to such gatherings. Further, Plato's Phaedrus opens with Phaedrus coming from conversation with Lysias at the house of Epicrates of Athens: he meets Socrates, with whom he will read and discuss the speech of Lysias he heard. At Thurii, the colony newly planted on the Tarentine Gulf, the boy may have seen Herodotus, now a man in middle life, and a friendship may have grown up between them. There, too, Lysias is said to have commenced his studies in rhetoric—doubtless under a master of the Sicilian school possibly, as tradition said, under Tisias, the pupil of Corax, whose name is associated with the first attempt to formulate rhetoric as an art. The Athenian invasion of Sicily in 415–413 BC during the Peloponnesian War would ultimately create difficulties for Lysias's family, especially when the campaign ended in a devastating defeat for Athens. The continued attempt to link Lysias to the famous names of the era is illustrated by the ancient ascription to Lysias of a rhetorical exercise purporting to be a speech in which the captive Athenian general Nicias appealed for mercy to the Sicilians. The terrible blow to Athens quickened the energies of an anti Athenian faction at Thurii. Lysias and his elder brother Polemarchus, with three hundred other persons, were accused of Atticizing. They were driven from Thurii and settled at Athens (412 BC). Lysias and Polemarchus were rich men, having inherited property from their father, Cephalus; and Lysias claims that, though merely resident aliens, they discharged public services with a liberality which shamed many of those who enjoyed the franchise (Against Eratosthenes xii.20). The fact that they owned house property shows that they were classed as isoteleis (ἰσοτελεῖς), i. e. foreigners who paid only the same tax as citizens, being exempt from the special tax (μετοίκιον) on resident aliens. Polemarchus occupied a house in Athens itself, Lysias another in the Piraeus, near which was their shield factory, employing a hundred and twenty skilled slaves. In 404 BC, the Thirty Tyrants were established at Athens under the protection of a Spartan garrison. One of their earliest measures was an attack upon the resident aliens, who were represented as disaffected to the new government. Lysias and Polemarchus were on a list of ten singled out to be the first victims. Polemarchus was arrested and compelled to drink hemlock. Lysias had a narrow escape, with the help of a large bribe. He slipped by a back door out of the house in which he was a prisoner and took a boat to Megara. It appears that he rendered valuable services to the exiles during the reign of the tyrants, and in 403 Thrasybulus proposed that these services be recognised by the bestowal of the citizenship. The Boule, however, had not yet been reconstituted, and hence the measure could not be introduced to the ecclesia by the requisite preliminary resolution (προβούλευμα). On this ground, it was successfully opposed. During his later years, Lysias—now probably a comparatively poor man owing to the rapacity of the tyrants and his own generosity to the Athenian exiles—appears as a hard working member of a new profession—that of logographer, a writer of speeches to be delivered in the law courts. The thirty four extant are but a small fraction. From 403 to about 380 BC, his industry must have been incessant. The notices of his personal life in these years are scanty. In 403 he came forward as the accuser of Eratosthenes, one of the Thirty Tyrants. This was his only direct contact with Athenian politics. The story that he wrote a defence for Socrates, which the latter declined to use, probably arose from a confusion. Several years after the death of Socrates, the sophist Polycrates composed a declamation against him, to which Lysias replied. A more authentic tradition represents Lysias as having spoken his own Olympiacus at the Olympic festival of 388 BC, to which Dionysius I of Syracuse had sent a magnificent embassy. Tents embroidered with gold were pitched within the sacred enclosure, and the wealth of Dionysius was vividly shown by the number of chariots which he had entered. Lysias lifted up his voice to denounce Dionysius as, next to Artaxerxes, the worst enemy of Hellas, and to impress upon the assembled Greeks that one of their foremost duties was to deliver Sicily from a hateful oppression. The latest work of Lysias which can be dated (a fragment of a speech For Pherenicus) belongs to 381 or 380 BC. He probably died in or soon after 380 BC.

Стиль

Лисий өзінің әдеби шеберлігін, юморын және кейіпкерлерге назар аударуын сақталған сөздерінде көрсетеді және өнерін жасыру үшін шеберлігін пайдалануымен әйгілі. Клиенттің жасына, мәртебесіне және жағдайына сәйкес келетін сөз жазу, әрине, қажеттілік еді. Лисий осы бейімделуді шынайы көркемдікке жеткізген алғашқы адам болды. Оның тілі оңай ағып тұратындай етіп жасалған, бұл оның ізашары Антифонның салтанатты әсерге ұмтылуына, шәкірті (және көп жағынан жақын ізбасары) Исейдің өнерді айқын көрсетуіне және логикалық аргументацияға, сондай-ақ кейін Демосфеннің күшті сөздеріне қарсы келеді. Ежелгі сын тұрғысынан қарағанда, ол қарапайым стильдің (ἰσχνὸς χαρακτήρ, ἰσχνὴ/λιτὴ/ἀφελὴς λέξις: genus tenue or subtile) үлгісіне айналды. Грек және римдік сыншылар риторикалық композицияның үш стилін ажыратты: жоғары (немесе күрделі), қарапайым және орташа, ал қарапайым стиль күнделікті тілге ең жақын болды. Грек риторикасы жоғары стильде басталды; содан кейін Лисий қарапайым стильдің тамаша үлгісін жасады; ал Демосфенге жақын идеалды тепе-теңдікке қол жеткізген деп қарауға болады. Лисийдің сөздік қоры салыстырмалы түрде қарапайым және кейіннен атицистер үшін таза тілдің үлгісі ретінде қарастырылатын болды. Риторикалық тәсілдердің көпшілігі, сөздердің параллельдігі немесе қарама-қарсылығынан тұратын жағдайларды қоспағанда, сирек қолданылады. Күннің талғамы, әлі де сицилиялық риториканың ықпалынан арылмағандықтан, антитезаның кеңінен қолданылуын талап еткен болуы мүмкін. Лисий айқын сипаттамалар жасауда шебер, сонымен қатар ол сөйлеушінің мінезін жеңіл меңзеулер арқылы көрсетуге қабілетті. Оның сөйлемдерінің құрылымы тақырыптың мәртебесіне қарай өзгеріп отырады. Ол толыққанды стильге (κατεστραμμένη λέξις) де, толық емес немесе үздіксіз стильге (εἰρομένη, διαλελυμένη) де бірдей жарасымды. Оның тақырыпты ұйымдастыруы әрқашан қарапайым. Сөз әдетте төрт бөлімнен тұрады: кіріспе (προοίμιον), оқиғалардың баяндамасы (διήγησις), дәлелдер (πίστεις), олар куәгерлерден немесе фактілерге қатысты аргументтерден алынуы мүмкін, және соңында қорытынды (ἐπίλογος). Лисийдің кіріспесі мен баяндамасы ең жақсы жағдайда көрінеді. Оның ең маңызды сақталған сөзі – "Эратостенге қарсы" және "Олимпиак" фрагменттерінде пафос пен құбылыс бар, бірақ бұл оның туындыларының ерекшеліктері емес. Цицеронның пікірінше (De Orat. iii. 7, 28) Демосфен күшпен (vis), Эсхин дыбыспен (sonitus); Гиперид өткірлікпен (acumen); Исократ тәттілікпен (suavitas) ерекшеленді; ал Лисийге тән ерекшелік – subtilitas, атиктик тазарту, ол басқа жерде (Brutus, 16, 64) айтқандай, көбінесе тамаша күшпен (lacerti) байланысты. Лисий тек ораторияға ғана емес, сонымен қатар барлық келесі грек прозасына маңызды әсер етті, өйткені ол көркемдік пен қарапайымдылықты қалай үйлестіруге болатынын көрсетті. Ол таныс тілді көркемдік тұрғыда қолданғандықтан, оны Аттика прозасының Еврипиді деп атауға болады. Оның стилі қазіргі заманғы оқырмандардың қызығушылығын тудырады, өйткені ол Афинаның күнделікті өмірінен көріністерді сипаттауда қолданылады.

Lysias displays literary tact, humour, and attention to character in his extant speeches, and is famous for using his skill to conceal his art. It was obviously desirable that a speech written for delivery by a client should be suitable to his age, station and circumstances. Lysias was the first to make this adaptation truly artistic. His language is crafted to flow easily, in contrast to his predecessor Antiphon's pursuit of majestic emphasis, to his pupil (and close follower in many respects) Isaeus' more conspicuous display of artistry and more strictly logical manner of argumentation, and later to the forceful oratory of Demosthenes. Translated into terms of ancient criticism, he became the model of the plain style (ἰσχνὸς χαρακτήρ, ἰσχνὴ/λιτὴ/ἀφελὴς λέξις: genus tenue or subtile). Greek and then Roman critics distinguished three styles of rhetorical composition—the grand (or elaborate), the plain and the middle, the plain being nearest to the language of daily life. Greek rhetoric began in the grand style; then Lysias set an exquisite pattern of the plain; and Demosthenes might be considered as having effected an almost ideal compromise. The vocabulary of Lysias is relatively simple and would later be regarded as a model of pure diction for Atticists. Most of the rhetorical figures are sparingly used—except such as consist in the parallelism or opposition of clauses. The taste of the day not yet emancipated from the influence of the Sicilian rhetoric probably demanded a large use of antithesis. Lysias excels in vivid description; he has also the knack of marking the speaker's character by light touches. The structure of his sentences varies a good deal according to the dignity of the subject. He has equal command over the periodic style (κατεστραμμένη λέξις) and the non periodic or continuous (εἰρομένη, διαλελυμένη). His disposition of his subject matter is always simple. The speech has usually four parts: introduction (προοίμιον), narrative of facts (διήγησις), proofs (πίστεις), which may be either external, as from witnesses, or internal, derived from argument on the facts, and, lastly, conclusion (ἐπίλογος). It is in the introduction and the narrative that Lysias is seen at his best. In his greatest extant speech—that Against Eratosthenes—and also in the fragmentary Olympiacus, he has pathos and fire; but these were not characteristic qualities of his work. In Cicero's judgment (De Orat. iii. 7, 28) Demosthenes was peculiarly distinguished by force (vis), Aeschines by resonance (sonitus); Hypereides by acuteness (acumen); Isocrates by sweetness (suavitas); the distinction which he assigns to Lysias is subtilitas, an Attic refinement—which, as he elsewhere says (Brutus, 16, 64) is often joined to an admirable vigour (lacerti). Nor was it oratory alone to which Lysias rendered service; his work had an important effect on all subsequent Greek prose, by showing how perfect elegance could be joined to plainness. Here, in his artistic use of familiar idiom, he might fairly be called the Euripides of Attic prose. His style has attracted interest from modern readers, because it is employed in describing scenes from the everyday life of Athens.

Фрагменттер

Герман Сауппе олардың 355-ін жинаған, Oratores Attici, ii. 170–216 беттерде. Олардың 252-сі белгілі атаулары бар 127 сөзді білдіреді, ал 6-сы салыстырмалы түрде үлкен фрагменттер. Олардың ішінде "Ференик үшін" сөздері 381 немесе 380 жылға жатады, осылайша ол Лисийдің белгілі соңғы еңбегі болып табылады. Әдеби және тарихи тұрғысынан, Лисийдің сақталған сөздерінің арасында ең бірінші орынды "Ератостенге қарсы" (б.з.д. 403 ж.) сөзі алады, онда Лисий отыз тиранның бірі Ератостенді өзінің бауырлысы Полемархты өлтіргені үшін айыптайды. Бұл сөз Афинада отыздың орнатқан үрей атмосферасының көркем және айқын бейнесі болып табылады; азаматтардың екі тарапына жасалған қорытынды шақыру ерекше күшті. Келесі маңыздылығы бойынша "Агоратқа қарсы" (б.з.д. 388 ж.) сөзі келеді, ол Агоспотамдағы жеңілістен кейін бірден өткен айлардағы Афинаның ішкі тарихы туралы біздің маңызды мәліметтеріміздің бірі болып табылады. "Олимпиадалық" (б.з.д. 388 ж.) Олимпиада фестивалінің рухын көрсететін және гректерді ортақ жауларына қарсы бірігуге шақыратын керемет фрагмент. "Конституция үшін тілек" (б.з.д. 403 ж.) Афинаның әл-ауқатының демократиялық принциптерді сақтаумен байланысты екенін дәлелдеу әдісімен қызығушылық тудырады. "Мантифей үшін" (б.з.д. 392 ж.) сөзі – адалдықсыздық айыбынан өзінің ар-намысын қорғап, жанды түрде сөйлейтін жас афиналық гиппейдің көркем бейнесі. "Дәрменсіздерді қорғау" – әзілге толы мінездемелік суреттеме. "Панклеонға қарсы" сөзі Афина мен Платея арасындағы тығыз қарым-қатынасты көрсетеді, сонымен қатар афиналық қалалық өмірдің көркем көрінісін ұсынады. "Мона" немесе қасиетті зәйтүн ағашын жойғаны үшін айыпталған адамның қорғанысы бізді Аттиканың ауылдық өміріне алып барады. Ал "Теомнестке қарсы" сөзі б.з.д. 600 мен 400 жылдар аралығында Афинаның күнделікті сөздік қорының қалай өзгергеніне қатысты қызықты дәлелдер ұсынады, сондықтан оған назар аудару керек.

Three hundred and fifty five of these are collected by Hermann Sauppe, Oratores Attici, ii. 170–216. Two hundred and fifty two of them represent one hundred and twenty seven speeches of known title; and of six the fragments are comparatively large. Of these, the fragmentary speech For Pherenicus belongs to 381 or 380 BC, and is thus the latest known work of Lysias. In literary and historical interest, the first place among the extant speeches of Lysias belongs to that Against Eratosthenes (403 BC), one of the Thirty Tyrants, whom Lysias arraigns as the murderer of his brother Polemarchus. The speech is an eloquent and vivid picture of the reign of terror which the Thirty established at Athens; the concluding appeal, to both parties among the citizens, is specially powerful. Next in importance is the speech Against Agoratus (388 BC), one of our chief authorities for the internal history of Athens during the months which immediately followed the defeat at Aegospotami. The Olympiacus (388 BC) is a brilliant fragment, expressing the spirit of the festival at Olympia, and exhorting Greeks to unite against their common foes. The Plea for the Constitution (403 BC) is interesting for the manner in which it argues that the well being of Athens—now stripped of empire—is bound up with the maintenance of democratic principles. The speech For Mantitheus (392 BC) is a graceful and animated portrait, of a young Athenian hippeus, making a spirited defence of his honor against the charge of disloyalty. The defence For the Invalid is a humorous character sketch. The speech Against Pancleon illustrates the intimate relations between Athens and Plataea, while it gives us some picturesque glimpses of Athenian town life. The defence of the person who had, been charged with destroying a mona, or sacred olive, places us amidst the country life of Attica. And the speech Against Theomnestus deserves attention for its curious evidence of the way in which the ordinary vocabulary of Athens had changed between 600 and 400 BC.