Береттьоуйфалу – Венгрияның солтүстік жазығындағы қала. Халық саны 15 мыңға жуық, Дебрецен мен Орадеа қалаларына жақын орналасқан. Тарихы көне заманға дейін сақталады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Береттьёуйфалу – Румыния шекарасына жақын, Шығыс Венгрияның Солтүстік Ұлы жазық аймағының орталығында орналасқан, Хайду-Бихар округінің қаласы. Ол стратегиялық маңызға ие, Венгрияның екінші ірі қаласы Дебреценнен оңтүстікке қарай 35 шақырым, ал Румынияның он бірінші ірі қаласы Орадеядан батысқа қарай 40 шақырым қашықтықта жатыр. Береттьёуйфалу қаласы Береттьё өзенінің атымен аталған.
Berettyóújfalu is a town in Hajdú Bihar county, in center of the Northern Great Plain region of eastern Hungary, near the border with Romania. It is strategically located, being 35 km south of Debrecen, the second largest city in Hungary, and 40 km west of Oradea, the tenth largest city in Romania. Berettyóújfalu is named after the river Berettyó.
География
Оның аумағы – және шамамен 15 000 адам тұрады.
It covers an area of and has a population of about 15,000 people.
Тарих
Бұл аймақ ежелгі заманнан бері қоныстанған. Қала аумағынан қола дәуірінің соңғы кезеңіне тән көптеген артефакттар табылған. Темір дәуірінде скифтер, сарматтар, кельттер және ғұндар осы аймақты бірінен соң бірі басып алған. Карпат алқабындағы венгрлердің жаулап алуынан кейін (б.з. 9-10 ғасырлары) 14-15 ауыл пайда болған. Ауылдар төбелерге салынған, себебі бұл жер үлкен батпақ болған. Адамдар төбелер арасында қайықпен қатынаған. Әрбір елді мекенде кем дегенде бір порты болған. Ауылдардың орталығы Герпалы деп аталған. Ауыл туралы алғашқы жазба дерек 13 ғасырдағы Regestrum Varadi еңбегінде кездеседі. Герпалы 12 ғасырда салынған роман стиліндегі монастырь болғандықтан маңызды орынға ие болған. Ауыл мен монастырь екі рет қиратылған. Моңғол шапқыншылығынан кейін (1241-1242 жж., Венгрияда) монастырь туралы жазба деректер сақталмаған. 19 ғасырдың бірінші жартысында қабырғалардың биіктігі 8-12 метр (26-32 фут) болған. Екі мұнараның да әрқайсысы тұрған, бірақ жергілікті жер иесі солтүстік мұнараны өмірге қауіпті болғандықтан бұздырған. Кірпіштері Реформация шіркеуінің орган құрылысына пайдаланылған. Мұнараның қираған бөлігін жергілікті тұрғындар "бұрық мұнара" (csonkatorony) деп атайды. Оңтүстік мұнараның және оның негізі ғана бүгінге дейін сақталған. 1418 жылы Герпалыда, иелік ету дәрежесіне сәйкес, төрт көше болған. Ауылда үш таверна болған: біреуі қонақ бөлмесімен, ал қалғандары жер астындағы бөлмелерімен. Ауыл тұрғындарының саны 300-ден аспаған. Береттио өзенінің ар жағында Береттиосенмарттон деген маңызды ауыл орналасқан. Ол кедендік және транзиттік пункт болған. 1481 жылы Матиас Корвин (Венгрия королі) елді мекенге базар өткізу құқығын сыйлаған. Герпалының қайғылы тарихы 1658 жылы Қырым татарлары Береттио алқабын өртеп жіберген кезде басталған. Елді мекендер толығымен қиратылмаған, бірақ 1660 жылғы Сейди шабуылы мұндағы тұрғындарды мүлдем таратып жіберген. Габор Батори (1608-1613 жылдары Трансильвания князі) 1608 жылдың 23 мамырында Береттиоуйфалуға жеңілдік берген, бірақ ол сол ғасырдың ішінде осы жеңілдіктен айырылған. 19 ғасырдың ортасында ландшафтта маңызды өзгерістер болған. Өзенді реттеу жұмыстары аяқталғаннан кейін бұрынғы "су әлемі" жойылған. Пюшпёкладaнь – Нaдьвaрaд (кейін Орадея) темір жолы 1858 жылы салынған. Ол Береттиоуйфалу арқылы өтіп, экономиканың дамуына серпін берген. 1920 жылдары жаңа округтік ғимарат, бастауыш мектеп, аурухана және кеңсе салынғаннан кейін Береттиоуйфалу 1920-1940 жылдар аралығында және 1945-1950 жылдар аралығында Бихар округінің орталығы болған, себебі Орадея Трианон келісімінен кейін (1920 жылдың 4 маусымы) Румынияға қосылған. Кейін үкімет Хаджу-Бихар округін құрған. Осы уақыттан бастап округ орталығы Дебрецен болды. Су жиналатын аймақ әлі де кең, қала маңызды көлік, экономикалық және мәдени орталық болып табылады. Мұнда бес бастауыш және үш орта мектеп, диірмен, жаңартылған шипажай, аймақтық аурухана және ірі медициналық орталықтар бар. 1970 жылы Береттиоуйфалу мен Береттиосенмарттон біріктірілді, ал 1978 жылы қала мәртебесіне ие болды.
This area has been inhabited since ancient times. A lot of artifacts from the late Bronze Age were found in the town area. In the Iron Age, Scythians, Sarmatians, Celts and Huns conquered this area one after another. After the Hungarian conquest of the Carpathian Basin (C. E. 9–10th century) 14–15 villages came to be in this area where semi nomad farming took place. The villages were built on the top of the hills, because this area was a huge swamp. People used boats to travel between the hills. Every settlement had at least one port. The center of the villages was named Herpály. The first written mention of the village was the Regestrum Varadi in the 13th century. Herpály was important because of a Romanesque monastery (built in the 12th century). The village and the monastery were destroyed twice. No written records have survived about the monastery after the Mongol invasion of Europe (C. E. 1241–1242. in Hungary). At the first half of the 19th century the height of the walls was 8–12 meters (26–32 ft). Each of the two towers stood, until a local landowner demolished the north tower, because it was life threatening. The bricks were offered to the base structure of the Reformed Church's organ. The ruin of the tower is called "csonkatorony" (lit. crooked tower) by the locals. The south tower and only its foundation is visible today. Herpály had four streets in 1418, according to degree possession of sharing. The village had three pubs: one had a guestroom, the others had cellars. The estimated number of villagers was fewer than 300 people. At the other bank of river Berettyó was a notable village, named Berettyószentmárton. It was a custom and tow place. In 1481 Matthias Corvinus (King of Hungary) donated right to hold markets for the settlement. Herpály lamentable chronicle began in 1658, when Crimean Tatars burned the Berettyó valley. The settlements was not completely destroyed, but Invasion Szejdi in 1660 certainly dispels the residents here. Gábor Báthory (Prince of Transylvania, from 1608 to 1613) gave privilege for Berettyóújfalu on 23 May 1608, but it lost that privilege in the same century. Significant changes happened in the landscape in the middle of the 19th century. The old "water world" disappeared when the river regulation had finished. The Püspökladány Nagyvárad (later Oradea) railway line was built in 1858. It passes over Berettyóújfalu and gave dynamism to the development of the economy. In the 1920s, with a new county hall, elementary school, hospital, official site built, Berettyóújfalu was the county seat of Bihar county between 1920 and 1940, and 1945–1950, because Oradea was annexed to Romania, after the Treaty of Trianon (4 June 1920). Later the government created Hajdú Bihar County. From this time the county seat was Debrecen. The catchment area is still large, the town is an important transport, economic and cultural center. There are five elementary and three high schools, a mill, a reconditioned spa, a regional hospital and major medical centers. Berettyóújfalu and Berettyószentmárton merged in 1970, and received city status in 1978.