Кіріспе

Береттьёуйфалу – Румыния шекарасына жақын, Шығыс Венгрияның Солтүстік Ұлы жазық аймағының орталығында орналасқан, Хайду-Бихар округінің қаласы. Ол стратегиялық маңызға ие, Венгрияның екінші ірі қаласы Дебреценнен оңтүстікке қарай 35 шақырым, ал Румынияның он бірінші ірі қаласы Орадеядан батысқа қарай 40 шақырым қашықтықта жатыр. Береттьёуйфалу қаласы Береттьё өзенінің атымен аталған.

География

Оның аумағы – және шамамен 15 000 адам тұрады.

Тарих

Бұл аймақ ежелгі заманнан бері қоныстанған. Қала аумағынан қола дәуірінің соңғы кезеңіне тән көптеген артефакттар табылған. Темір дәуірінде скифтер, сарматтар, кельттер және ғұндар осы аймақты бірінен соң бірі басып алған. Карпат алқабындағы венгрлердің жаулап алуынан кейін (б.з. 9-10 ғасырлары) 14-15 ауыл пайда болған. Ауылдар төбелерге салынған, себебі бұл жер үлкен батпақ болған. Адамдар төбелер арасында қайықпен қатынаған. Әрбір елді мекенде кем дегенде бір порты болған. Ауылдардың орталығы Герпалы деп аталған. Ауыл туралы алғашқы жазба дерек 13 ғасырдағы Regestrum Varadi еңбегінде кездеседі. Герпалы 12 ғасырда салынған роман стиліндегі монастырь болғандықтан маңызды орынға ие болған. Ауыл мен монастырь екі рет қиратылған. Моңғол шапқыншылығынан кейін (1241-1242 жж., Венгрияда) монастырь туралы жазба деректер сақталмаған. 19 ғасырдың бірінші жартысында қабырғалардың биіктігі 8-12 метр (26-32 фут) болған. Екі мұнараның да әрқайсысы тұрған, бірақ жергілікті жер иесі солтүстік мұнараны өмірге қауіпті болғандықтан бұздырған. Кірпіштері Реформация шіркеуінің орган құрылысына пайдаланылған. Мұнараның қираған бөлігін жергілікті тұрғындар "бұрық мұнара" (csonkatorony) деп атайды. Оңтүстік мұнараның және оның негізі ғана бүгінге дейін сақталған. 1418 жылы Герпалыда, иелік ету дәрежесіне сәйкес, төрт көше болған. Ауылда үш таверна болған: біреуі қонақ бөлмесімен, ал қалғандары жер астындағы бөлмелерімен. Ауыл тұрғындарының саны 300-ден аспаған. Береттио өзенінің ар жағында Береттиосенмарттон деген маңызды ауыл орналасқан. Ол кедендік және транзиттік пункт болған. 1481 жылы Матиас Корвин (Венгрия королі) елді мекенге базар өткізу құқығын сыйлаған. Герпалының қайғылы тарихы 1658 жылы Қырым татарлары Береттио алқабын өртеп жіберген кезде басталған. Елді мекендер толығымен қиратылмаған, бірақ 1660 жылғы Сейди шабуылы мұндағы тұрғындарды мүлдем таратып жіберген. Габор Батори (1608-1613 жылдары Трансильвания князі) 1608 жылдың 23 мамырында Береттиоуйфалуға жеңілдік берген, бірақ ол сол ғасырдың ішінде осы жеңілдіктен айырылған. 19 ғасырдың ортасында ландшафтта маңызды өзгерістер болған. Өзенді реттеу жұмыстары аяқталғаннан кейін бұрынғы "су әлемі" жойылған. Пюшпёкладaнь – Нaдьвaрaд (кейін Орадея) темір жолы 1858 жылы салынған. Ол Береттиоуйфалу арқылы өтіп, экономиканың дамуына серпін берген. 1920 жылдары жаңа округтік ғимарат, бастауыш мектеп, аурухана және кеңсе салынғаннан кейін Береттиоуйфалу 1920-1940 жылдар аралығында және 1945-1950 жылдар аралығында Бихар округінің орталығы болған, себебі Орадея Трианон келісімінен кейін (1920 жылдың 4 маусымы) Румынияға қосылған. Кейін үкімет Хаджу-Бихар округін құрған. Осы уақыттан бастап округ орталығы Дебрецен болды. Су жиналатын аймақ әлі де кең, қала маңызды көлік, экономикалық және мәдени орталық болып табылады. Мұнда бес бастауыш және үш орта мектеп, диірмен, жаңартылған шипажай, аймақтық аурухана және ірі медициналық орталықтар бар. 1970 жылы Береттиоуйфалу мен Береттиосенмарттон біріктірілді, ал 1978 жылы қала мәртебесіне ие болды.