Кіріспе

Solanum dulcamara – Solanaceae тұқымдасына жататын Solanum туысына жататын жүзім тәрізді өсімдік түрі (оған картоп пен помидор да кіреді). Оның жалпы атаулары: ащы-тұз, ащы түйін, қара құрақ, көк байлаушы, Амара Дульсис, қырылдаған ащы-тұз, феллонворт, фелленворт, феллонвуд, уытты жидек, уытты гүл, қызыл жидек, жылан жидегі, төмен түсетін ащы-тұз, төмен түсетін қара құрақ, күлгін гүл және ағаш тәрізді ащы-тұз. Бұл өсімдік Еуропа мен Азияға тән, сондай-ақ Солтүстік Американы қоса алғанда, әлемнің көптеген аймақтарында табиғи түрде өседі.

Шолу

Ол орманды алқаптардан бастап бұталы жерлерге, тіктеп өсетін қамыстар мен батпақтарға дейін өте кең ауқымды ортада кездеседі. Solanum dulcamara – өте ағаш тәрізді, көп жылдық шөптесін жүзім, ол басқа өсімдіктерге өрмелеп өседі, қолайлы тіреу болғанда 4 метрге дейін биіктікке жете алады, бірақ көбінесе 1–2 метр биіктікте болады. Жапырақтары 4–12 см ұзындықта, жуандағымен салыстырғанда жебе басының пішінін еске түсіреді және көбінесе түбінде тіліктері болады. Гүлдері 3–20 гүлден құралған шашыраңқы топтамалармен болады, диаметрі 1–1,5 см, жұлдыз тәрізді, бес күлгін жапырақтары және алға қарай бағытталған сары аталықтары мен аналық торабы бар. Жемісі – 1 см шамасындағы жұмыртқа тәрізді қызыл жидек, жұмсақ және шырынды, кішкентай помидор сияқты көрінеді және иісі сондай, кейбір құстарға жеуге жарамды, олар тұқымдарын кеңінен таратуға көмектеседі. Дегенмен, бұл жидек адамдар мен малға улы, ал оның тартымды және таныс келбеті балалар үшін қауіпті. Бұл өсімдік Солтүстік Африка, Еуропа және Азияда өседі, бірақ бүкіл әлемге тараған. Өсімдік еуропалық торғайлар сияқты кейбір құстардың рационында маңызды рөл атқарады, олар оның жемістерін жейді, уына төзімді және тұқымдарын таратуға көмектеседі. Ол барлық типтегі жерлерде өседі, бірақ ылғалды жерлерді және жағалау ормандарының төменгі қабаттарын ұнатады. Басқа өрмелегіш өсімдіктермен бірге ол әртүрлі жануарлар үшін қараңғы және өткірмейтін пана жасайды. Өсімдік таңертеңгі немесе кешкі күн сәулесі түсетін қараңғы жерлерде жақсы өседі. Көп сағат бойы тікелей күн сәулесі түсетін жерде оның өсуі тежеледі. АҚШ-та бұл өсімдік жергілікті емес түр.

Тарих

Солнанның дұлкамарасы ежелгі грек дәуірінен бері емшілер тарапынан бағаланып келген. Орта ғасырларда бұл өсімдік әуескерлікке қарсы тиімді деп есептелген, және кейде оны малдың мойнына іліп, "кербездік көзден" қорғау үшін қолданған. Джон Джерардтың "Herball" (1597) кітабында: "Оның шырыны биік жерден құлап, денесі сықырлаған немесе жарақат алған адамдарға жақсы, себебі ол ішкі органдардағы қатып қалған немесе тоқылған қанды ерітеді және жарақатталған жерлерді емдейді деп саналады" делінген.

Биологиялық белсенділік

Бұл өсімдік Solanaceae тұқымдасының салыстырмалы түрде аз улы мүшелерінің бірі. Жемістің өте қатты ащы дәмі болғандықтан, адамдардың улану жағдайлары өте сирек кездеседі. Қызығы, жемістің кейіннен тәтті қалдық қалдыратыны хабарланған, содан аталмыш өсімдік "ащы-тәтті" деп аталады. Бұл түрдегі удың соланин екені есептеледі. Алкалоидтар – соланин (жасалмайған жемістерден), солазодин (гүлдерден) және бета-соламарин (тамырлардан) E. coli және S. aureus бактерияларының өсуін тежейтіні анықталды. Solanum dulcamara-дан алынған соланин мен солазодин Chrysosporium indicum, Trichophyton mentagrophytes және T. simil-ге қарсы дерматофиттік активтілік көрсетті, осылайша ол тері қышымын (дерматомикозды) емдеуге көмектеседі. Сабақтары Германияның E комиссиясымен созылмалы экземаны емдеуде қосымша терапия ретінде сыртқы қолдануға бекітілген.

Дәрілік мақсатта қолдану

Solanum dulcamara дәрілік қасиеттері туралы көптеген деректер бар, бірақ олардың барлығына сақтықпен қарау қажет, себебі өсімліктің барлық бөлігі улы саналады. Өсімдіктерді емдік мақсатта қолданбас бұрын, міндетті түрде маман кеңесін алыңыз. Дәрілік қолданылуы туралы жазбалар тек ересектерге қатысты (балаларға емес) және Solanum dulcamara-ға аллергия реакциясы болуы мүмкін; мұндай жағдайларда емдік мақсатта қолдануға кеңес берілмейді.

Сабақтың қолданылуы

Solanum dulcamara сабағы өсімдіктің қалған бөліктеріне қарағанда едәуір аз уытты деп саналады және көбінесе тері ауруларын емдеу үшін қолданылады. Оның жеңіл қайталамалы экзема, псориаз, қышыма және дерматомикозды емдеуде қолданылғаны туралы жазбалар бар. Сабақтар жапырақтары әлі шықпаған (немесе жапырақтары түскен) кезде жиналып, ұсақ-түйекке бөлінеді. Олар көбінесе теріге сұйық түрінде қолданылады, бірақ ішімдікке демуға болады, алайда бұл ұсынылмайды. Сабақ сонымен қатар бронхит, астма және пневмонияны емдеу үшін де қолданылған.

Символизм

Солнан адалдық символы ретінде пайдаланылған. Бұл оның ерекше қасиетіне байланысты – қатты ащылық пен күтпеген тәттіліктің үйлесімі, содан да оны "ащы-тәтті" деп атайды. Орта ғасырлардағы христиан өнерінде де, қалыңдықтардың гүл шоқтарында да осы символизм кездеседі.