Кіріспе
Aconitum (/æ//k//ə/'/n//aɪ//t//əm/), сондай-ақ аконит, монахтың бас киімі, қасқырбану, барысбану, шайтанның қақпағы немесе көк ракет деп те аталады, Ranunculaceae тұқымдасына жататын 250-ден астам гүлді өсімдіктер туысы. Бұл көпжылдық шөптесін өсімдіктер негізінен Солтүстік Америка, Еуропа және Азияның таулы аймақтарында, ылғалды бірақ жақсы кеуіп топырағында өседі. Аконитумның көптеген түрлері өте улы, сондықтан оларды өте сақтықпен ұстау керек. Aconitum carmichaelii-нің Arendsii формасы сияқты бірнеше Aconitum гибридтері Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбегі сыйлығын жеңіп алды. Кейбіреулері гүл өсірушілерде қолданылады.
Aconitum (,/æ//k//ə/'/n//aɪ//t//əm/), also known as aconite, monkshood, wolfsbane, leopard's bane, devil's helmet, or blue rocket, is a genus of over 250 species of flowering plants belonging to the family Ranunculaceae. These herbaceous perennial plants are chiefly native to the mountainous parts of the Northern Hemisphere in North America, Europe, and Asia, growing in the moisture retentive but well draining soils of mountain meadows. Most Aconitum species are extremely poisonous and must be handled very carefully. Several Aconitum hybrids, such as the Arendsii form of Aconitum carmichaelii, have won gardening awards—such as the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit. Some are used by florists.
Этимология
Аконитум атауы грек тілінен келген, ол грекше "акон" сөзінен шыққан болуы мүмкін – оқ ұшы немесе найзағай, олардың ұштары осы затпен уланған, немесе "аконае" деген сөзден, өсімдік өсетін тасты жерге байланысты. Грекше "ликоктонум" атауы, тікелей аударғанда "қасқырдың қарсыласы" деген мағынаны білдіреді, қасқырларды өлтіру үшін қолданылатын жебелерді немесе баиттарды улау үшін оның шырыны қолданылғанын көрсетеді. Ағылшынша "monkshood" атауы гүлді ерекшелейтін "галея" деп аталатын цилиндр тәрізді бас киімге сілтеме жасайды. Ал Wolf's Bane (Aconitum vulparia) ақшыл немесе сабан сары түсті гүлдер шығарады.
Бау-бақша шаруашылығының сауда-саттық морфологиясы
Бау-бақша шаруашылығында қос гүлді түрлердің аздығы, әдетте бақтарда қолданылатын Ranunculaceae тұқымдасының басқа түрлерімен қайшы келеді. Бұл бір маңызды түрді қамтиды, ол көптеген бағбандарға тек бір түрінің қос гүлді нысаны – "Ранункулюс" деп белгілі Ranunculus asiaticus арқылы ғана таныс. Ranunculus тұқымдасына шамамен 500 түр жатады. Ranunculus acris-тің 'Flore Pleno' (қос гүлді) нысаны да бақтарда аз қолданылған. Consolida және Delphinium-ның қос гүлді түрлері бау-бақша саудасында басымдық танытады, ал Anemone, Aquilegia, Clematis, Helleborus, Pulsatilla және олармен туысқан Papaver-дің қарапайым гүлді түрлері белгілі бір дәрежеде танымалдылығын сақтап келеді. Aconitum-ның қос гүлді түрлері белгілі емес.
Экология
Аконитум түрлері бірнеше көбелектердің күмілгендерінің тамақ өсімдігі ретінде тіркелген. Сары жолбарыс күбәсі Arctia flavia және қызғылт көлеңкелі Euchalcia variabilis А. vulparia-да кездеседі. А. crepuscularia, сары құйрықты Euproctis similis, Amphipyra tragopoginis, Periphanes delphinii және Mniotype bathensis күмілгендері А. napellus-пен қоректенгені байқалған. А. septentrionale-ден жеген қызғылт жолақты Pyrrhia exprimens және Blepharita amica табылды. Нүктелі көбелек Melanchra persicariae А. septentrionale және A. intermedium түрлерінде де кездеседі. Алтын плюсия Polychrysia moneta А. vulparia, А. napellus, А. septentrionale және А. intermedium түрлерімен байланысты. Аконитум түрлерімен байланысты басқа көбелектерге шөпқоректі Eupithecia absinthiata, satyr pug E. satyrata, Aterpia charpentierana және A. corticana жатады. Бұл сонымен қатар Еуропалық шөлқұрттар Bombus consobrinus және Bombus gerstaeckeri-дің негізгі тамақ көзі болып табылады. Аконитум гүлдерін ұзын тілді шөлқұрттар тозаңдатады. Шөлқұрттар гүлдерді ашуға және гүлдің ішіндегі жалғыз нектарға жетуге күшті. Көк қызғылт гүлдері бар А. napellus сияқты түрлерден айырмашылығы, ақтан ашық сары гүлдері бар А. lycoctonum көбелектер үшін нектар көзі болып табылды.
А. carmichaelii 'Arendsii'
А. carmichaelii 'Kelmscott'
А. 'Bressingham Spire'
А. 'Spark's Variety'
А. 'Stainless Steel'
A. carmichaelii 'Kelmscott'
A. 'Bressingham Spire'
A. 'Spark's Variety'
A. 'Stainless Steel'
Токсикология
Монксхуд және Аконитум туысына жататын өсімдіктердің барлығында, әсіресе тамырлары мен түбірлерінде, жоғары улы аконитин және оған байланысты алкалоидтар көп мөлшерде кездеседі. Алғашқы белгілері асқазан-ішек трактының бұзылыстары, соның ішінде лоқсып құсу, құсу және диарея. Одан кейін ауыз және бетте күйдіретіндей, қышымалы және ұю сезімі, ал іш қуысында күю пайда болады. Өлімнен кейін анықталатын белгілер – тыныс алудың жетіспеуі (асфиксия). Басты физиологиялық қарсы дәрі – брадикардияны емдеу үшін қолданылатын атропин. Қарыншалық аритмияны емдеу үшін қолданылатын басқа да дәрілерге лидокаин, амиодарон, бретилий, флекаинид, прокаинамид және мексилетин жатады. Егер симптомдар осы дәрілермен емдеуге бағынбаса, кардиопульмонарлық қолдау (кардиопульмонарлық байпас) қолданылады. Теріге тиген кезде жеңіл уыттану (бас ауруы, жүрек айну және қабыну) сондай-ақ, ауыр уыттану да болуы мүмкін. Уыттану туралы хабарларда параэстезия, соның ішінде бет және аяқ-қолдардағы қышыма және суық сезімі жиі кездеседі.
Халықтық медицина
Аконит грек және рим халық медицинасында Теофраст, Диоскорид және Плиний Ұлы сипаттаған. Аконит түрлерін дәрілік мақсатта қолдану Словенияның кейбір аймақтарында кездеседі. *Aconitum chasmanthum* аса қауіпті түр ретінде, *Aconitum heterophyllum* қауіпті түр ретінде, ал *Aconitum violaceum* осал түр ретінде тізілген, себебі олар дәрілік өсімдік ретінде қолдану үшін көптеп жиналған. Юньнань Баяо дәстүрлі қытай медициналық құралының өндірушісі, құрамында аконит бар екенін хабарлады.
Уыт сияқты
А. ферокстың тамыры непалдықтардың бих, биш немесе наби деп аталатын уының көзі болып табылады. Оның құрамында көп мөлшерде псевдаконитин алкалоиді бар, ол өлімге әкелетін қауіпті у. Гималайдағы A. luridum түрінің тамыры A. ferox немесе A. napellus сияқты улы болады. Матаги аңшылары да, оқ атар қару қолданғанға дейін осылай істеген. Қытайлықтар Аконитум уын аң аулау және соғыс үшін де пайдаланған. Алясканың Алеут аралдарындағы алеуттар кит аулау үшін Аконитум уын қолданған. Әдетте, қайықтағы бір адам улы найзамен қаруланып кит аулап, оны умен салқындатып, батып өлтіретін. Аконит ұшы бар жебелер Риг Ведада да сипатталған. Сократтың гелокпен емес, Aconitum napellus сияқты Aconitum түрінің экстракты арқылы өлтірілгені туралы сирек болса да гипотеза бар. Аконит ежелгі гректерде жебе уы ретінде кеңінен қолданылған, бірақ оны басқа да улану түрлері үшін де пайдалануға болады. Александр Македонский мен Птолемей XIV Филопатордың акононмен өлтірілгені туралы болжамдар бар. 1524 жылы, ежелгі гректерден бері адамдарға у қолданылған алғашқы ретте, Папа Климент VII удың әсерін тексеру үшін тұтқындарды аконон қосылған марципанмен улады. Емделмеген тұтқын қиналып өлді, ал емделгені аман қалды. 2021 жылдың сәуір айында Қырғызстан президенті Садыр Жапаров COVID-19-ды емдеу үшін аконот тамырын қолдануды ұсынды. Содан кейін кем дегенде төрт адам уланудан ауруханаға түсті. Facebook президенттің бұл затты қолдануға шақырған жазбаларын алып тастады, себебі "Біз бұл жазбаны жойдық, өйткені біз ешкімге, тіпті сайланған шенеуніктерге де, денеге дереу зиян келтіруі мүмкін немесе COVID-19-ды емдеу немесе алдын алу туралы жалған ақпарат таратуы мүмкін қате ақпаратты бөлісуге рұқсат бермейміз" деді.
it with the poison and causing it to drown. Aconitum tipped arrows are also described in the Rig Veda. It has, albeit rarely, been hypothesized that Socrates was executed via an extract from an Aconitum species, such as Aconitum napellus, rather than via hemlock, Conium maculatum. Aconitum was commonly used by the ancient Greeks as an arrow poison but can be used for other forms of poisoning. It has been hypothesized that Alexander the Great and Ptolemy XIV Philopator were murdered via aconite. In 1524, in the first recorded human trial of poison since the ancient Greeks, Pope Clement VII is said to have intentionally poisoned prisoners with aconite laced marzipan to test the effects of an antidote. The treated prisoner survived, while the untreated prisoner suffered a painful death. In April 2021, the president of Kyrgyzstan, Sadyr Japarov, promoted aconite root as a treatment for COVID 19. Subsequently, at least four people were admitted to hospital suffering from poisoning. Facebook had previously removed the President's posts advocating use of the substance, saying "We've removed this post as we do not allow anyone, including elected officials, to share misinformation that could lead to imminent physical harm or spread false claims about how to cure or prevent COVID 19".
Таксономия
Генетикалық талдаулар 21-ғасырға дейін белгіленген Aconitum-ның Delphinium sensu lato ішінде қамтылған екенін көрсетеді, оған Aconitella, Consolida, Delphinium staphisagria, D. requini және D. pictum да кіреді.
Уыт сияқты
Аконит ежелгі заманнан бері у ретінде танылып келген және әдебиетте осылай бейнеленеді. Грек мифологиясында Геката құдайы акониттің авторы деп есептеледі, ал Афина оны Арахнені құртына айналдыру үшін қолданды. Сонымен қатар, Медея Тесейді қасқыр заңымен уланған шараппен улауға тырысты. Жапонияда кең танымал және жиі оқытылатын киоген (дәстүрлі жапон комедиясы) пьесасы (附子) дәстүрлі қытай медицинасында қолданылатын кептірілген аконит тамырына арналған. Мужу жинаған 13 ғасырлық «Шасекишу» антологиясынан алынған оқиғада, аконит тамырының шын мәнінде қант екеніне сенген қызметшілердің жағымсыз, бірақ өмірге қауіпсіз симптомдарға ұшырауы суреттелген. Шекспирдің «Генрих IV» пьесасының 2-бөлімінің 4-әрекетінің 4-сахнасында аконит, сондай-ақ, жарылғыш оқ-дәрімен бірге, жақын қарым-қатынастарды бұзуға «ұсыныстың уы» сияқты күшті әсер ететіні айтылады. BBC-нің «Шекспир мен Хэтэрвей» сериалының 2-маусымының 9-эпизодында теннисшінің алақаны арқылы, ракетка сабына жағылған аконитпен уланғаны көрсетілген. Ежелгі заманнан бері белгілі у болғандықтан, аконит тарихи романдар үшін өте қолайлы. Ол 1980 жылы жарық көрген және 1138 жылы Шрусбериде өтетін Эллис Петерстің «Кадфаэль хроникаларының» үшінші кітабы «Монахтың капюшонында» кісі өлтіруші қолданған у. «Мен, Клавдий» романында Августың әйелі Ливия уландырушымен акониттің пайдасы, оған қарсы дәрілер және қолданылуы туралы талқылайды. Ол сондай-ақ С.М. Стирлингтің «Мәңгілік мұхиттар» романында, онда бас қасқырдың ішкі қауіпсіздік жетекшісі аконит қосылған тамақпен уланады, ал «Мерлин» телесериалында басты кейіпкер Мерлин сиқырға түскен кезде Артурды аконитпен улауға тырысады. 2003 жылғы «Дэ Чан Гым» корей телесериалында, 15-ші және 16-шы ғасырларда Чой бұрынғы патшайымның тағамына қасқыр заңын қосты. «Forever» (2014 телесериалы) фильмінде доктор Генри Морган жаудың жылыжайындағы өсімдіктерді Aconitum variegatum деп анықтайды және оны Grand Central Terminal желдету жүйесіне тарату үшін у жасауға пайдаланады. Аконит заманауи ортада да ойдан шығарылған у ретінде қолданылуы мүмкін. Джеймс Джойстің «Улисс» романында Леопольд Блумның әкесі Рудольф Блум акониттің артық дозасынан өзін-өзі өлтірді.
Қасқырдың қасіреті
Өзінің "Метаморфозалар" поэмасында Овидий бұл шөптің Аид қақпасын күзеткен үш басты иттің – Кербердің, көбікті аузынан пайда болғанын айтады. Ежелгі тарихшы Плиний өзінің "Табиғат тарихы" еңбегінде аққудың (аконит) Кербердің сілекейінен өскен деген аңызды қолдайды. Ветеринария тарихын зерттеуші Джон Блейсделл атап өткендей, адамда аққумен уланудың белгілері, құтыру ауруының белгілеріне ұқсас: көбікті сілекей, көру қабілетінің нашарлауы, бас айналу, соңында кома. Сондықтан, кейбір ежелгі гректер бұл удың, миф бойынша Кербердің ерінінен туған, құтырма иттің аузынан шыққан удың бірдей деп ойлаған болуы мүмкін. Джон Китстің "Меланхолияға ода" поэмасында, бірінші шумақта "улы шараптың" көзі ретінде қасқырдың заңы (волк’с бэйн) айтылады, бұл, мүмкін, Медеяға сілтеме жасаған. 1931 жылғы классикалық қорқыныш фильмі "Дракула", Бела Лугози граф Дракула рөлінде және Хелен Чандлер Мина Сьюард рөлінде, қасқырдың заңына (аконитум) сілтеме жасайды. Фильмнің соңында "Ван Хельсинг қасқырдың заңының бұтағын ұстап тұр". Ван Хельсинг Минаны граф Дракуладан қорғайтын медбикеге, оны қорғау үшін Минаның мойнына қасқырдың заңының жапырақтарын қоюды үйретеді. Одан әрі, ол қасқырдың заңы Орталық Еуропада өсетін өсімдік екенін айтады. Ондағы жергілікті тұрғындар оны вампирлерден қорғану үшін пайдаланады. Қасқырдың заңы Минаның бөлмесінде болғанша, ол граф Дракуладан қауіпсіз болады. Түнде граф Дракула Минаны көруге ниеттенді. Ол оның терезесінің сыртында ұшатын жартас түрінде пайда болады. Ол медбикеге ұйқысы келеді, ал ол оның сиқырынан оянғаннан кейін, қасқырдың заңының бұтақтарын алып тастап, оны дәліздің көмескі жақтағы шкафына қояды. Минаның бөлмесінен қасқырдың заңы алынғаннан кейін, граф Дракула таинсты түрде пайда болып, Минаны сарайдың шұңқырына апарып кетеді. 1941 жылғы "Ақсұрт адам" фильмінде, Лон Чейни және Клод Рейнс басты рөлдерде ойнаған, келесі өлең бірнеше рет оқылады: "Тіпті жүрегі таза және түнде дұға оқитын адам да, қасқырдың заңы гүлдегенде және күздің толық айы жарқырағанда қасқырға айналуы мүмкін". 1943 жылғы француз романы "Гүлдер анасы" кітабында, бала Кулафрой "Напель аконитін" жейді, сондықтан "Ренессанс баланың аузы арқылы иелік ете алады". "Game of Thrones" телесериалында Тайвин Ланнистердің командирлерінің бірі оның иісімен Тайвиннің "Қасқырдың заңы" деп атаған жебемен өлтіріледі. 1980 жылдардың басында, әйгілі испандық қорқыныш фильмінің жұлдызы Пол Наши өзінің өндіріс компаниясын "Аконито Фильмз" деп атады, ол өндірген көптеген қасқырға айналу туралы фильмдерге байланысты әзіл.
Мистикада
Қасқырдың уы (аққонақ) Алистер Кроулидің Thelema қасиетті кітаптарының бірі – Liber 65 1:13–16-да, құдайлық қатынастың күшіне теңеу ретінде қолданылады. Қасқырдың уы (аққонақ) леди Гвен Томпсонның 1974 жылғы «Викканың сөзі» поэмасының бір шумағында еске алынады, ол Викканың ұстанымдарының кең нұсқасы: «Ай кемігенде, айдаһарлар кетеді, ал қасқырлар қорқынышты аққонақпен ұлығайды».