Кіріспе
Гүлді өсімдіктер (Ranunculaceae) тұқымдасына жататын түр – жалпақ жапырақты кельян.
|атауы = Кіші кельян
|суреті = Flowers (2425723494) cropped. jpg
|таксон = Ficaria verna
|авторы = Huds. 1762
|синонимдер = Бұл шашы жоқ, төмен өсетін, көп жылдық гүлді өсімдік. Жұмсақ, қою жасыл, жүрек пішіндес жапырақтары және жарқырап сары, жылтыр гүл жапырақтары бар. Еуропа мен Батыс Азияға тән, қазір Солтүстік Америкада таралған, онда оны «өрік бауыршағы» деп атайды және инвазивті түр деп санайды. Шикі күйінде ішкенде улы, жайылымдық малға, мысалы жылқы, сиыр, қой сияқты малға қауіпті, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Осы себептерге байланысты АҚШ-тың бірнеше штаты осы өсімдікке тыйым салған немесе оны зиянды арамшөптер тізіміне енгізген. Жалаңаш, ылғалды топырақты жақсы көреді және Ұлыбританиядағы бағбандар оны бақтағы тұрақты арамшөп деп санайды. Дегенмен, Ұлыбритания мен Еуропадағы көптеген мамандандырылған өсімдіктер, питомниктер мен бағбандар оның қола жапырақты және қос гүлді сорттарын жинайды. Ұлыбританияда ақпан айының соңынан мамыр айына дейін гүлдейтін қыстың соңында пайда болатын оның гүлдеуі көктемнің жақындығын білдіреді. Ол жапырақ қойнауларынан жеке-жеке шығатын немесе сабақтың жоғарғы жағындағы шашыраңқы гүлшоғырларда 3 (немесе тіпті 5) см-ге дейін диаметрі бар, актиноморфты (радиальды симметриялы) үлкен гүлдер шығарады. Гүлшоғырлары жоқ. Гүлдері 3 сепалоидты гүл жапырақтарынан және 7-12 жылтыр гүлденуден тұрады. Ұлыбританияда наурыз бен мамыр айлары арасында гүлдейді.
the greater celandine
Speciesbox
|name = Lesser celandine
|image = Flowers (2425723494) cropped. jpg
|taxon = Ficaria verna
|authority = Huds. 1762
|synonyms ref= is a low growing, hairless perennial flowering plant in the buttercup family Ranunculaceae. It has fleshy dark green, heart shaped leaves and distinctive flowers with bright yellow, glossy petals. Native to Europe and Western Asia, it is now introduced in North America, where it is known by the common name fig buttercup and considered an invasive species. The plant is poisonous if ingested raw and potentially fatal to grazing animals and livestock such as horses, cattle, and sheep. For these reasons, several US states have banned the plant or listed it as a noxious weed. It prefers bare, damp ground and is considered by horticulturalists in the United Kingdom as a persistent garden weed; nevertheless, many specialist plantsmen, nursery owners and discerning gardeners in the UK and Europe collect selected cultivars of the plant, including bronze leaved and double flowered ones. Emerging in late winter with flowers appearing late February through May in the UK, its appearance across the landscape is regarded by many as a harbinger of spring. It produces large actinomorphic (radially symmetrical) flowers, up to 3 (or even 5) cm diameter, on long stalks arising individually from the leaf axils or in loose cymes at the top of the stem. There are no bracts. The flowers have a whorl of 3 sepaloid tepals and 7 to 12 glossy It blooms between March and May in the UK.
Тарату
Ficaria verna sensu lato Орталық Еуропа, Солтүстік Африка және Кавказ өңірінде табиғи түрде өседі. Исландия мен Солтүстік Америкаға әкелінген.
Өмірлік цикл
Кіші кельян маусымдық ылғалды немесе су басқан жерлерде, әсіресе құмды топырақта өседі, бірақ тұрақты су басу орындарында кездеспейді. Көлеңкелі орманды жерлерде де, ашық алаптарда да Ficaria verna қыста, күн қысқа, температура төмен болған кезде өсуін бастайды. Кейбір түршелері бір гүлден 73-ке дейін тұқым бере алады. Фикария верна сыртқы пішінімен өте ұқсас диплоидты (2n=16) және тетраплоидты (2n=32) нысандарда кездеседі, ал түршелер арасындағы будандар көбінесе сүйсіз триплоидты нысандарды тудырады. Өсімдік орныққаннан кейін жергілікті флора ығыстырылып, жер шөлге айналып, маусымнан ақпанға дейін эрозияға ұшырайды – бұл өсімдіктің алты айлық ұйықтау кезеңі. АҚШ-та, кіші кельян бау-бақшаларға, газонға және табиғи орталарға зиянкес өсімдік саналады, сондықтан көптеген мемлекеттік органдар осы түрдің таралуын тежеуге тырысты, бірақ үлкен табысқа жете алмады. USDA APHIS Фикария вернаны АҚШ-тың 79% аумағына таралу қаупі бар, жоғары қауіпті арамшөп деп санайды және қауіп төндірілген және жойылып бара жатқан жағалау түрлеріне тигізетін ықтимал әсерді болжайды. "The Daily Telegraph" газеті тіпті Royal Horticultural Society ұсынған оларды қалай отырғызуға болатыны туралы кеңес берді. Екі қабатты гүлді өсімдіктер 1625 жылға дейін белгілі болған, оны Джон Рей тапқан. RHS-тің мамандандырылған тоқсандық басылымы "The Plantsman" 2017 жылдың желтоқсан айында бельгиялық бағбан және альпілік өсімдіктер маманы Вим Боенстің екі қабатты кіші кельянның сұрыптары туралы толық, суреттері көп мақаласын жариялады. "RHS Plant Finder" онлайн-каталогында 220-ға жуық атаулы сұрыптар тізімі бар (олардың көпшілігі өте ұқсас болуы мүмкін, бірақ бұл бағбандардың осы түрге қызығушылығын көрсетеді).
Ұсынылатын сорттар
Көздер: Өсімдік жараланғанда, тұрақсыз глюкозид ранукулин уытты протоанемонинге айналады. Уды ішкенде құлайғандық, құсу, бас айналу, құрысу немесе паралич болуы мүмкін. Бір жағдайда, емделмеген кіші шалфей сығындысын геморройға ем ретінде ішкен пациентте жедел гепатит және сарқырама пайда болды.
Емдеу
Бұл өсімдіктер кептірілгенде протоанемонин токсині уытсыз анемонинге айналады, ол әрі қарай уытсыз дикарбон қышқылдарына ыдырайды. Өсімдіктерді пісіру олардың уыттылығын жояды, сондықтан өсімдік кептіріліп, ұнға айналдырылып, немесе пісіріліп көкөніс ретінде тағамға қосылады немесе емдік мақсатта қолданылады.
Тарихи өсімдіктер қолданысы
Бұл өсімдікті кейбір шөп дәрігерлері пиллеворт деп атайды, себебі ол тарихи түрде геморройды (тағанды) емдеу үшін қолданылған. Кішкентай сарыгүл әлі де бірнеше "қазіргі" шөптер туралы нұсқаулықтарда геморройды емдеу үшін ұсынылады – зақымдалған жерге шикі жапырақтан жасалған майды крем немесе ланолин ретінде қолдану арқылы. Дегенмен, өсімдіктің түйінді түбірлері тағанға ұқсайды, ал қолтаңбалар доктринасына сәйкес, бұл ұқсастық пиллеворттың тағанды емдеуге пайдалы екенін көрсетеді. Николас Калпеппер (1616–1654) өсімдікпен қызын "скрофула" (немесе Корольдің ауруы) дертінен емдеген деген мәлімдеме бар. Алайда, кішкентай сарыгүлді қықырымды алдын алу үшін қолдану қате болуы мүмкін, себебі оның сыртқы түрі кәдімгі қықырым шөбіне (Cochlearia officinalis) ұқсас, олармен бірдей пішінді жапырақтары мен skorbutkraut неміс атауы ортақ. 1900 жылғы неміс Хагердің фармация практикасы туралы нұсқаулығында Ranunculus ficaria [sic] және C. officinalis екеуінің де осы атауы мен қолданылуы көрсетілген. Жаңа жапырақтардағы протоанемонин тітіркендіргіш және жеңіл уытты, бірақ сыртқа қолданғанда антибактериялық қасиеттері болуы мүмкін деп есептеледі.