Урушиолды өсімдіктер туысы

Кіріспе

Өсімдіктер туысы

Токсикодендрон – анакардия тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Оған ағаштар, бұталар және ағаш тәрізді жүзімдер кіреді, оның ішінде улы плющ, улы дуб және лак ағашы бар. Туыстың барлық өкілдері теріні тітіркендіретін урушиол майын өндіреді, ол ауыр аллергиялық реакцияға себеп болуы мүмкін. Туыс атауы грек тіліндегі τοξικός (toxikos) – «у» және δένδρον (dendron) – «ағаш» сөздерінен шыққан. Солтүстік Америкадағы ең танымал өкілдері – шығыс Солтүстік Американың көп бөлігінде кең таралған улы плющ (T. radicans) және континенттің батыс бөлігінде ұқсас түрде кең таралған батыс улы дубы (T. diversilobum). Бұл туыс Rhus кешенінің құрамына кіреді және әр түрлі уақытта дербес туыс немесе Rhus туысының кіші туысы ретінде жіктеліп келген. Токсикодендронды жеке монофилетикалық туыс ретінде сақтауға нұсқайтын дәлелдер бар, бірақ зерттеушілер Токсикодендрон және Rhus топтарының күрделі екенін және толыққанды түсіну үшін қосымша зерттеулер қажет екенін айтады. Туыстағы өсімдіктердің жапырақтары қауырсын тәрізді күрделі, кезектесіп орналасқан және ақшыл немесе сұрғылт түсті жидектері болады. Олар сыртқы түрінде әртүрлі. Жапырақтарының жиектері тегіс, тісті немесе тілімделген болуы мүмкін, ал барлық үш түрдің жиектері бір өсімдікте кездесуі мүмкін. Өсімдіктер төмен жатар жүзімдер, көтерілетін жүзімдер, бұталар немесе лак ағашы (T. vernicifluum) және улы сумақ (T. vernix) сияқты жағдайларда ағаштар түрінде өседі. Улы плющ пен улы дубтың жапырақтарында әдетте үш жапырақша болса, кейде бес немесе сирек жағдайларда тіпті жеті жапырақша болады. Улы сумақтың жапырақтарында 7–13 жапырақша, ал лак ағашының жапырақтарында 7–19 жапырақша болады. Бұл жалпы атаулар урушиолға аллергиялық реакцияға және олармен тығыз байланысы жоқ басқа түрлерге ұқсас сыртқы көрініске байланысты туындаған. Улы дуб – емен (Quercus, Fagaceae тұқымдасы) емес, бірақ бұл жалпы атау жапырақтарының ақ еменге (Quercus alba) ұқсастығынан келген, ал улы плющ – плющ (Hedera, Araliaceae тұқымдасы) емес, бірақ сырттай ұқсас өсу формасына ие. Техникалық тұрғыдан алғанда, өсімдіктерде у жоқ, олар күшті аллергенді ғана қамтиды. Жапония, Қытай және басқа да Азия елдеріне тән кейбір түрлердің шайыры, мысалы, лак ағашы (T. vernicifluum) және балауыз ағашы (T. succedaneum), лак жасау үшін қолданылады, ал лак өндірісінің қосалқы өнімі ретінде олардың жидектері жапон балауызын жасауға пайдаланылады.

Toxicodendron is a genus of flowering plants in the sumac family, Anacardiaceae. It contains trees, shrubs and woody vines, including poison ivy, poison oak, and the lacquer tree. All members of the genus produce the skin irritating oil urushiol, which can cause a severe allergic reaction. The generic name is derived from the Greek words τοξικός (toxikos), meaning "poison," and δένδρον (dendron), meaning "tree". The best known members of the genus in North America are poison ivy (T. radicans), practically ubiquitous throughout most of eastern North America, and western poison oak (T. diversilobum), similarly ubiquitous throughout much of the western part of the continent. The genus is a member of the Rhus complex, and has at various times been categorized as being either its own genus or a sub genus of Rhus. There is evidence which points to keeping Toxicodendron as a separate monophyletic genus, but researchers have stated that the Toxicodendron and Rhus groups are complex and require more study to be fully understood. Plants in the genus have pinnately compound, alternate leaves and whitish or grayish drupes. They are quite variable in appearance. The leaves may have smooth, toothed, or lobed edges, and all three types of leaf edges may be present in a single plant. The plants grow as creeping vines, climbing vines, shrubs, or, in the case of lacquer tree (T. vernicifluum) and poison sumac (T. vernix), as trees. While leaves of poison ivy and poison oaks usually have three leaflets, sometimes there are five or, occasionally, even seven leaflets. Leaves of poison sumac have 7–13 leaflets, and of Lacquer Tree, 7–19 leaflets. The common names come from similar appearances to other species that are not closely related and to the allergic response to the urushiol. Poison oak is not an oak (Quercus, family Fagaceae), but this common name comes from the leaves' resemblance to white oak (Quercus alba) leaves, while poison ivy is not an ivy (Hedera, family Araliaceae), but has a superficially similar growth form. Technically, the plants do not contain a poison; they contain a potent allergen. The resins of certain species native to Japan, China and other Asian countries, such as lacquer tree (T. vernicifluum) and wax tree (T. succedaneum), are used to make lacquer, and, as a byproduct of lacquer manufacture, their berries are used to make japan wax.

Шамшалау

Шығыс Азияда, әсіресе Жапонияда, дәстүрлі шам отыны Toxicodendron vernicifluum (синонимі: Rhus verniciflua) және Toxicodendron succedaneum (синонимі: Rhus succedanea) сияқты Toxicodendron туысына жататын басқа да сумақ өсімдіктерінен, балауыз немесе жануар майынан емес, алынған. Сумақ балауызы – дәстүрлі жапон лагын жасаудың қосалқы өнімі болған. Сумақтан жасалған конустық роусоку шамдары түтінсіз жалынмен жанады және Токугава сёгунаты кезінде шошқа майынан немесе балауызdan жасалған шамдарға қарағанда көптеген жағынан артықшылыққа ие болды. Жапон балауызы – нағыз балауыз емес, 10-15% палмитин, стеарин және олеин, сондай-ақ шамамен 1% жапон қышқылы (1,21-хенекозанедио қышқылы) бар қатты май. Ол әлі де көптеген тропикалық және субтропикалық елдерде балауыз таяқшаларын жасау үшін қолданылады.

Қауіпсіздік және емдеу

Токсикодендрон қызылшасын алдын алу және емдеу туралы толық мәліметтерді Urushiol тудырған контактты дерматиттен қараңыз.