Кіріспе

Өсімдік түрі Toxicodendron radicans, көбінесе шығыс уытты плющ немесе уытты плющ деп аталады, Азия және Солтүстік Американың шығысында кездесетін аллергиялық гүлді өсімдік. Бұл түр урушиолдан туындаған контактты дерматит – қышымалы, тітіркендіретін және кейде ауыртпалық тудыратын бөртпеге себеп болады, оған тиген көптеген адамдарда осылай болады. Бөртпеге урушиол себепті, ол өсімдіктің шырынындағы түссіз сұйық зат. Бұл түрдің сыртқы түрі мен өсу қалыптары әртүрлі, және оның кең таралған атына қарамастан, бұл нағыз плющ (Hedera) емес, қайта, жаңғақ және фисташка тұқымдасына (Anacardiaceae) жатады. T. radicans-ты көптеген жануарлар жейді, ал тұқымдарын құстар тұтынады, бірақ уытты плющ көбінесе қолайсыз арамшөп ретінде қарастырылады. Бұл батыс уытты плющы, T. rydbergii-ден ерекше түр, оның әсері ұқсас.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Т. radicans Солтүстік Американың көп бөлігінде өседі, оның ішінде Канаданың теңіз жағалау провинцияларында, Квебек, Онтарио және Роки тауларынан шығысқа қарай орналасқан АҚШ-тың барлық штаттарында, сондай-ақ Мексиканың таулы аймақтарында да кездеседі. Улы жүзімнің өсуі мен күші 1960 жылдардан бері екі есеге артты, және көмірқышқыл газының деңгейі 560 ppm-ге жеткенде тағы да екі есеге артуы мүмкін.

Экология

Бұл жемістер кейбір құстар мен жануарлардың, оның ішінде жабайы түйеқұстардың, қысқы тамағына жатады. Тұқымдарды көбінесе жануарлар таратып, ас қорыту жолынан өткеннен кейін де көктеп өсе алады. Құстар тұқымдарды құсып таратуы мүмкін.

Уыттылық

Урушиол әсерінен туындайтын контактты дерматит – уытты плющтан болатын аллергиялық реакция. Ерекше жағдайларда реакция анафилаксияға дейін жетеді. Адамдардың 15-25 пайызында урушиолға аллергиялық реакция байқалмайды, бірақ көпшілігі қайталап немесе жоғары концентрацияда әсер еткенде күшейеді. Әдетте, урушиол майынан пайда болатын бөртпе шамамен бес-он екі күнге созылады, бірақ ауыр жағдайларда бір ай немесе одан да ұзаққа соғуы мүмкін. АҚШ-та жыл сайын 350 000-нан астам адам урушиолдың әсерінен зардап шегеді. Уытты плющ пен оған жақын өсімдіктердің шырынындағы олеорезиндегі пентадецил катехолдар аллергиялық реакцияны тудырады; өсімдіктер ұжымдық түрде урушиол деп аталатын пентадецил катехолдар қоспасын шығарады. Зақымданғаннан кейін шырын өсімдіктің бетіне ағып, урушиол оттегімен байланысқаннан кейін қара түсті лакқа айналады. Урушиол теріге тиген кезде қатты қышуды тудырады, ол қызғылт қабынуға немесе түссіз дөңеске айналып, содан кейін көпіршіктер пайда болады. Бұл зақымдануларды каламин лосьонымен, Буроу ерітіндісінің компрессімен, арнайы уытты плющқа қарсы қышымалды басатын кремдермен немесе ванналармен емдеуге болады, бірақ соңғы зерттеулер кейбір дәстүрлі емдеулердің тиімсіз екенін көрсетті. Дерматологтар қазір қышықты басатын препараттарды немесе қарапайым сүт ванналарын және соданы ем ретінде ұсынады. Урушиолдың әсерінен туындайтын контактты дерматитке қарсы қолданылатын өсімдік негізді ем – асыл жеміс, бірақ клиникалық зерттеулерде асыл жеміс экстракттарының оң әсері байқалған жоқ. Басқалар, егер тиімді жуу, қарапайым сабын қолдану, жуғыш матамен сүрту және 2-8 сағат ішінде үш рет шаю арқылы алдын алу оңай деп санайды. Көпіршіктерді сығып шығарғанда бөлінетін сұйықтықтар уды таратпайды. Көпіршіктердегі сұйықтықты организм өзі өндіреді, ол урушиол емес. Егер урушиол бар өсімдік материалы күйіп, түтіні жұтылса, бұл бөртпе өкпе қабығында пайда болады, қатты ауырсынуға және тыныс алу қиындықтарына, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Урушиолдың әсерінен пайда болған бөртпе әдетте бір апта ішінде пайда болады және ауырлығына және емдеуге байланысты 1-4 аптаға дейін соғуы мүмкін. Сирек жағдайларда урушиол реакциялары ауруханаға жатқызуды талап етуі мүмкін. Урушиол майы бірнеше жыл бойы белсенді болып қалуы мүмкін, сондықтан өлі жапырақтар мен жүзімдерді ұстағанда реакция пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар, өсімдіктен басқа заттарға (мысалы, үй жануарларының терісіне) ауысқан май теріге тигенде бөртпе тудыруы мүмкін. Урушиолға сезімтал адамдар мангодан да ұқсас реакцияны бастан кешіруі мүмкін. Манго және кашу бұталары Анакардиакея тұқымдасына жатады; манго ағашы мен мангоның қабығының шырынында урушиолға ұқсас химиялық қосылыс бар. Кашудың шикі қабығында да аллергендік қосылыс бар. Ұқсас реакциялар иіссума (Rhus aromatica) және жапон лак ағашымен байланыста болғанда да хабарланған. Бұл өсімдіктер де Анакардиакея тұқымдасына жатады.

Емдеу

Шабынмен және суық сумен дереу жуу немесе спиртпен сүртіп өту реакцияның алдын алуға көмектесуі мүмкін. Реакция кезінде Каламин лосьоны немесе дифенгидрамин көмектесіп, симптомдарды басаңдатуы мүмкін. Ерекше жағдайларда теріге жағылатын немесе ауыздан қабылданатын кортикостероидтар қолдануға болады. Алюминий ацетаты бар (мысалы, Буроу ерітіндісі) құрыштайтын дәрі де бөртпе симптомдарын басаңдатып, жеңілдетуі мүмкін.