Кіріспе

Примат түрі Speciesbox
| аты = Панамалық ақ бетті капучин
| суреті = Capuchin Costa Rica.jpg
| статусы = VU
| статустық жүйе = IUCN3.1
| статустық сілтеме =
| туысы = Cebus
| түрі = imitator
| авторы = (Thomas, 1903)
| ареалдық карта = Cebus capucinus and imitator Range Map.png
| ареалдық картаның сипаттамасы = Cebus imitator және Cebus capucinus таралуы. Кейбір приматологтар Панама және Колумбияның ақ бетті капуциндерін бір түр деп санайды. Ол Cebus туысының C. capucinus түрлер тобының мүшесі болып табылады, сонымен қатар колумбиялық ақ бетті капучин, ақ маңдайлы капучин, жылап тұратын капучин және Каапори капучині кіреді. Бублидің зерттеуі бұрын жеке түрше деп саналған Гондурас ақ бетті капуцині, C. capucinus limitaneus, Панама ақ бетті капуцинінен генетикалық тұрғыдан ерекшеленбейтінін көрсетті. Панамалық ақ бетті капучиннің түктері көбінесе қара, ал мойын, тамақ, кеуде, иық және жоғарғы қолдағы түктері ақтан сарыға дейін болады. Беті қызғылт немесе ақ түсті болуы мүмкін, сондай-ақ қара қабаулары немесе қара түкті жапырақшалары болуы мүмкін. Басының үстіндегі қара түкті бөлігі ерекше. Оның құйрығы икемді, көбінесе оралған күйде ұсталады, сондықтан ақ бетті капуциндерді "сақиналы құйрықтылар" деп атайды. Ересектердің ұзындығы құйрығын есептемегенде 50-60 см, ал салмағы 3-4 кг дейін жетеді. Ақ бетті капучиннің миы 100-150 грамм салмақты, бұл кейбір ірі маймыл түрлерінен, мысалы, қабықтанған ұрықтан гөрі үлкен. Панамалық ақ бетті капучин сыртқы түрінде колумбиялық ақ бетті капучинге ұқсас, бірақ панамалық ақ бетті капучиннің аналықтарында қоңыр немесе сұрғылт ұзын алдыңғы түліктері болады, бұл олардың жақтары мен тамағының таза ақ түсімен контраст құрайды.

Әлеуметтік құрылым

Панамалық ақ бетті капуцин – күндізгі және ағаштарда тіршілік ететін жануар. Ол негізінен төрт аяғымен қозғалады. Бұл маймылдар 40-қа дейін (орташасы 16, диапазоны 4–40) маймылдан тұратын топтарда өмір сүреді және ересек еркек/әйел арақатынасы шамамен 0.71 (диапазоны 0.54–0.88) құрайды. Еркектер өмірі бойы бірнеше рет жаңа әлеуметтік топтарға көшеді, алғашқы көші-қон 20 айдан 11 жасқа дейін жүзеге асырылады. Санта-Роза популяциясында көші-қонның орташа жасы 4.5 жылды құрайды. Альфа-еркектер бұл түрде 17 жылға дейін өз позицияларын сақтап отыруы мүмкін. Коалициялық агрессия еркектер мен әйелдер арасында кең таралған, ал капуциндер өз тобындағы одақ құрылымын жақсы түсінеді. Мысалы, капуциндер төбелес кезінде өзінен жоғары дәрежедегі және қарсыласынан көбірек дос адамнан көмек сұрайды. Әйел капуциндерде сызықтық үстемдік иерархиясы қалыптасқан. Көптеген Ескі әлем маймылдарында, мысалы, макактарда анасынан бір саты төмен және ең үлкен қарындасынан жоғары дәрежедегі әйелдер әлеуметтік жағынан мұрагерлікпен иеленетін дәрежеге ие болса, капуциндерде аналық желідегі дәрежелер болжамды емес. Альфа-еркекті анықтау оңай, бірақ бағынышты еркектер арасында кейде екіұшты дәрежелер кездеседі. Еркектер арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен, ал еркектер арасындағы байланыс көбінесе тынығу, ойын немесе көбейту мақсаты жоқ жыныстық қатынас арқылы емес, күтім арқылы білдіріледі. Еркектер потенциалды жыртқыштарға қарсы коалиция құрып, сондай-ақ топты басқа еркектерден қорғауда бірігеді. Басқа еркек капуциндердің агрессиясы өлімнің басты себебі болғандықтан (адамдармен байланыс бар жерде браконьерлік ескерілмегенде), көші-қон кезінде өзін-өзі қорғау және басқа топтарды басып алу үшін еркек одақтастар маңызды. Жаңадан келген еркектер топты басып алғанда көбінесе жас сәбилерді өлтіреді. Әйелдер өз сәбилерін нәресте өлтіруші еркектерден қорғау үшін бірігеді, бірақ олар көбінесе сәбилерін құтқара алмайды. Әйелдер көбінесе өз сәбилерін өлтірген еркектермен жұптасады, және уақыт өте келе олар жаңа альфа-еркекті бұрынғыдай қолдай бастайды.

Топтар арасындағы өзара іс-қимыл

Панамалық ақ бетті капучин маймылдарының топтары белгілі бір мекендеу аумақтарын иеленеді. Олардың іс-әрекеттері "аумақтық" деп сипатталғанымен, соңғы зерттеулер көрсетіп тұрғандай, ақ бетті капучин маймылдарының топтары кездескен жеріне қарамастан, басқа топтарға агрессивті түрде шабуыл жасайды және бұл агрессияның мақсаты басқа топтарды нақты мекендеу аумағынан қуу емес. Мекенаулық аумақтар кеңінен жапсырысқандықтан, топтар аумақтық емес, тікелей мағынада. Себебі еркектер арасындағы бәсекелестік күшті және бала өлтіру қаупі бар болғандықтан, топтар арасындағы қарым-қатынас көбінесе жауымдастыққа толы болады: еркектер бір-біріне агрессивті мінез танытады, тіпті физикалық шабуылға барады (кейде қарсыласын өлтіреді), ал аналықтар балаларын құшақтап, қашады. Панамалық ақ бетті капучин мен мантиялы ұңғыр маймылы арасындағы қарым-қатынас сирек кездеседі, кейде капучиндері үлкен ұңғыр маймылдарына қауіп төндіреді. Көптеген примат емес жануарлар түрлері ақ бетті маймылдардың тобын ілесіп жүреді немесе олардың болуына қызығушылық танытады. Ақ еріндес доңыз және агути ақ бетті капучиндердің тамақтануына тартылып, маймылдардың түсірген жемістерін іздейді. Сондай-ақ, ол мексикалық секіру бұршағы (Sebastiania pavoniana) сияқты еуфорбия тұқымдасының жемістерін жейді. Ол әдетте піскен жемістерді ғана жейді, олардың пісіп-жетілгенін иіскеп, дәмін татып, басып тексереді. Бромлияларды да су көзі ретінде пайдаланады, ішінде тұтқындалған суды ішеді. Оның жейтін жәндіктерге қоңыздардың дернәсілдері, көбелектер мен мольдың құрттары, құмырсқалар, аралар және құмырсқалар мен аралардың дернәсілдері кіреді. Тамақтану режимі жаңбырлы және құрғақ маусымда әртүрлі болады. Мысалы, Коста-Риканың Гуанакасте аймағында Панамалық ақ бетті капучин жаңбырлы маусымның басында (маусымнан қарашаға дейін) түрлі жемістер мен құрттарды жей алады. Тас құралдарды қолдану - Cebus туысына жататын нәзік капучиндер мен Sapajus туысына жататын мықты капучиндер арасындағы ерекше айырмашылық. Мықты капучиндерде кең таралған болса да, нәзік капучиндерде тас құралдарды тұрақты түрде қолданудың бір ғана жағдайы тіркелген. Панаманың Коиба ұлттық паркіндегі Панамалық ақ бетті капучиндердің бір популяциясы терминалия катаппа, бактрис майор және кокос нуцифера (кокос) жемістерін, сондай-ақ нерит қабықшалары, кемуші крабтар және Хэллоуин крабтары сияқты омыртқасыз жануарларды өңдеу үшін балға тастар мен науаларды пайдаланғаны байқалған. Панамалық ақ бетті капучин кейбір өсімдіктердің бөліктерін шашына сүртіп жағады. Осылай қолданылатын өсімдіктерге цитрус жемістері, Piper және Clematis туыстарының жүзімдері, маймыл тарамышысы (Sloanea туысы), мылқау құмыра және кстер алмасы кіреді. Тұтқында ол тамаққа жету үшін немесе өзін қорғау үшін құралдарды қолданады, ал бір жағдайда ақ бетті капучин бір бөрік маймылын снаряд ретінде пайдаланып, оны адам бақылаушысына лақтырған. Капучин маймылдарының басқа түрлері де осылай тәрбиеленеді. Панамалық ақ бетті капучиндерді теледидар мен кинодағы рөлдерге, мысалы, "Достар" телехикаясындағы Марсельге үйретуге болады. Олар дәстүрлі түрде орган ұнтақтаушы маймыл ретінде де пайдаланылған. Ол кейде "несеп жуу" деп аталатын әрекетке қатысады, онда маймыл өзінің аяқтарына несепті сүртіп жағады. Бұл әрекеттің нақты мақсаты белгісіз, бірақ ол иіс сигналының бір түрі болуы мүмкін. Дегенмен, үстем еркектердің өз топтарының мүшелері болып табылатын қыздарымен көбеюден аулақ болатынына дәлелдер бар. Мұндай қашу Жаңа әлем приматтары арасында сирек кездеседі. Сәбилерді көбінесе 4 мен 6 апталық аралығында басқа аналар көтеріп жүреді. Сондай-ақ, Гватемаланың шығысында және Белиздің оңтүстігінде кездесетіндігі туралы хабарланған, бірақ бұл хабарлар расталмаған. Ол Коста-Риканың 5000 колондық банкнотының артқы жағында бейнеленген. Ақ бетті капучин Коста-Рика мен Панамада өте көп кездеседі, ал Гондураста және Никарагуаның көп бөлігінде маймылдар толығымен жойылған. Көптеген гондурастық капуциндер тұтқындалып, Роатан аралына, ал көптеген никарагуандық капуциндер тұтқындалып, Ометепе аралына көшірілген. Никарагуада жабайы капуциндерді Масая аймағында, сондай-ақ Блюфилдс және Оңтүстік Кариб теңізі жағалауындағы басқа да жерлерде әлі де оңай көруге болады. Ометепе аралындағы жанартаулардың біріне көтерілген туристер оларды күн сайын көреді. Ол әртүрлі типтегі орманды мекендейді, соның ішінде жетілген және екінші деңгейлі орман, мәңгі жасыл және жапырақты орман, құрғақ және ылғалды орман, мангр және тау орман. Алайда, ол біріншілік немесе дамыған екінші деңгейлі орманды ұнататын сияқты.

Қорғау мәртебесі

Панамалық ақ бетті капучині IUCN қорғау тұрғысынан осал түр деп санайды. Панамалық ақ бетті капучин тұқымдар мен тозаңды тарату арқылы өз экожүйелері үшін маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, ол кейбір ағаштарға зиян келтіретін жәндіктерді жеу арқылы, Густавия суперба және Бурсера симаруба сияқты ағаштардың бұтақтарын қырқу арқылы (осылайша олардың көбірек бұтақтары мен қосымша жемістер өндіруіне мүмкіндік беру арқылы) және капучиннің ас қорыту жолынан өткенде белгілі бір тұқымдардың өніп-өсуін жылдамдату арқылы экожүйеге әсер етеді. Бұдан өзге, Панамалық ақ бетті капучин кейде Acacia collinsii өсімдіктерін олардың бұтақтарын жыртып, ішіндегі құмырсқалардың ошақтарына жеткен кезде өлтіреді.