Кіріспе

Кіріспе тізбегі (сондай-ақ, ашылу тізбегі немесе кіріспе деп те аталады) – фильмдер мен телебағдарламалардың атауын, сондай-ақ негізгі өндіріс тобы мен актерлерді тұжырымдамалық бейнелер мен дыбыс арқылы (көбінесе қысқа музыкалық бейнеге ұқсас ашылу әнімен) таныстыру тәсілі. Ол әдетте ашылу титрлерінің мәтінін қамтиды (немесе одан басталады) және бағдарламаның атмосферасын және мазмұнын анықтауға көмектеседі. Ол тікелей түсірілген кадрлардан, анимациядан, музыкадан, тұрақты суреттерден және/немесе графикадан құралуы мүмкін. Кейбір фильмдерде кіріспе тізбегінен бұрын алдын ала кадр көрсетіледі.

Тарих

Кинематографтың тууынан бері, фильмдер мен кинокомпанияларды анықтау және фильмнің басталғанын, аяқталғанын хабарлау үшін үнсіз фильмдердің басында және соңында қарапайым титул карталары қолданылды. Үнсіз кинода, диалог пен сюжетті жеткізу үшін тақырыптық карталар немесе интертитрлер пайдаланылды. Осындай ертедегі қысқа фильмдердің кейбіреулерінде тақырыптық тізбектердің алғашқы үлгілерін көреміз – фильмнің басында көрсетілетін титул карталарының тізбегі. Дыбыс пайда болғаннан кейін, тізбектерге көбінесе музыкалық прелюдия немесе увертюра қосылды. Бірте-бірте, тақырыптық тізбектер фильмнің күрделі бөлігіне айналды. Теледидардың пайда болуы тақырып дизайны үшін маңызды кезең болды, себебі ол ірі киностудияларды киноны көрермендердің қызығуын қайтару үшін тартымды етуге инвестиция жасауға мәжбүр етті. Теледидардың ойын-сауық нарығына сәтті енуіне жауап ретінде, әртүрлі кең экранды форматтарда түсірілген «мыңдаған актерлермен» эпостық фильмдер жасалды. Киноның жаңа беделі мен кең ауқымының бір бөлігі – перделер ашылғанға дейін орындалатын оркестрлік увертюралар және ұзақ тақырыптық тізбектер болды, олардың барлығы теледидармен бәсекелесе алмайтындай мәртебелі сезімді тудыруға бағытталған. Тақырыптық тізбектер ұзарып, күрделенген сайын, Саул Басс және Морис Биндер сияқты көрнекті графикалық дизайнерлердің қатысуы жиі болды. Альфред Хичкоктың «Солтүстік-батысқа қарай» (North by Northwest) фильмінің тақырыптық тізбегі кинетикалық типографияны кеңінен қолданған алғашқы фильм ретінде жиі аталады. Бұл жаңалық, өз кезегінде, 1960 жылдардағы теледидар дизайнына әсер етіп, көптеген телешоулар үшін күшті графикалық тізбектердің жасалуына әкелді. Содан бері кино мен теледидар бір-бірін ынталандырып, түрлі бағытта дамып келеді. Тақырып дизайны тарихында осындай маңызды сәттер көп болды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында кино мен теледидарға цифрлық технологиялардың енгізілуі екі саланың да өзгеруіне әкелді, нәтижесінде 1990 жылдары тақырып дизайны қайта жанданды. Айырықшасы, осы жанданудың маңызды кезеңі Дэвид Финчердің «Se7en» фильмінің басты тақырыбы болды, оны Кайл Купер R/GA компаниясында жұмыс істеген кезде жасады, ол негізінен аналогты құралдарды пайдаланып жасалған. «Se7en» фильмінің тақырыптық эффектілерін 1990 жылдардағы жетекші тақырып компаниясы – Cinema Research Corporation жасады. Одан кейін теледидар да соған еліктеп, HBO сияқты арналар теледидар үшін кинематографиялық тәжірибелерді, соның ішінде күрделірек және ойластырылған тақырыптық тізбектерді әзірлеуге кірісті. Мысалы, «Сопранолар» сериалы 1999 жылы алғаш рет көрсетілгенде, HBO өндірген екінші бір сағаттық теледрама болды. Оның тақырыптық тізбегі «сериалға киноға тән сенімділік пен мәртебелілік сыйлап, оны көрермендердің санасында және естелігінде нығайтуға көмектесті». XXI ғасырдың басынан бері тақырыптық тізбектерді фильмдер мен теледидардан басқа бейнеойындар, конференциялар және тіпті музыкалық бейнелер сияқты әртүрлі медиада да кездестіруге болады.

Фильмдер

Кейбір фильмдер 1910 жылдардың соңынан бері ерекше және біршама күрделі тітулдерді қолданып келеді; Америкада бұл практика 1930 жылдары көбірек таралды. 1936 жылғы «Шоу-боат» фильмінде айналмалы дискіде орналасқан кесілген фигуралар ашылу тітулдерін көрсеткен баннерлерді алып жүрді. Бұл ашылу тізімін Джон Харкридер жасаған, ол 1927 жылғы Бродвейдегі мюзиклдің түпнұсқа қойылымы үшін костюмдерді жасаған еді. Бірнеше фильмде ашылу тітулдері (кейде қозғалмалы) бұлттардың фонында пайда болды. Олардың ішінде «Оз сиқыршысы» (1939), «Бұлттар оралғанша» (1946), Дэвид Линнің «Оливер Твист» (1948) және 1961 жылғы «Патшалардың патшасы» фильмдері бар. 1947 жылы түсірілген Technicolor фильмі «Теңізші Синбадта» ашылу тітулдерінің әріптері фонтанға құйылған түрлі-түсті судан пайда болғандай көрінеді. Фильмдердің атаулары мен тітулдері әдетте жазбаша түрінде көрсетіледі, бірақ кейде олар ауызша айтылады. Америка киносындағы алғашқы мысал – «Террор» (1928). Сондай-ақ, тітулдер мен атаулар әнмен айтылатын бірнеше жағдай бар, оның ішінде «Sweet Rosie O'Grady» (1943) және «Meet Me After the Show» (1951) мюзиклдері бар. 1950 жылдардың соңынан бері фильмдердің тітулдер тізбегі заманауи дизайн мен иллюстрацияның көрмесіне айналды. Саул Басс пен Морис Биндердің тітулдер тізбегі осының ең жақсы мысалдарының бірі. Олар кино мен телевидениеде көптеген ізбасарларға да шабыттандырды. 1959 жылғы «Бен-Хур» фильмінде ашылу тітулдері Микеланджелоның Сикстин капелласы төбесіндегі «Адамның жаратылуы» фонында бейнеленді. Тітулдер алға жылдамдаған сайын, камера Адамға созылған Құдайдың қолына жақындап, баяу үлкейді. 1976 жылы Саул Басс «That's Entertainment, Part II» үшін тітулдер тізбегін жасады, онда ол бұрынғы Голливуд фильмдерінен тітулдер тізбегіне құрмет көрсетті және 1930 жылдардағы бірнеше жаңашылдықтарды қайта жаңартады. Кайл Купердің Дэвид Финчердің «Жеті» (1995) фильміне арналған тітулдер тізбегі 1990 жылдардың соңында көптеген дизайнерлерге әсер етті. Оның эстетикасы «қорқыныш жанрында үй стилі ретінде дерлік толығымен қолданылды». Кеннет Брананың «Гамлет» (1996) фильмінде, шын мәнінде, ашылу тітулдер тізбегі жоқ. Бастапқыда тек өндіріс компаниясының аты, Шекспирдің аты және фильмнің атауы көрсетіледі. Дегенмен, фильмнің атауы камераның қайтыс болған король Гамлеттің мүсінінің негізін баяу шарлауы арқылы көрсетіледі, оның шайыры фильмнің үш көрінісінде пайда болады және оқиғада маңызды рөл атқарады.

Теледидар

Телевизиялық сериалдардың титрлері шоудың өзін анықтауда маңызды рөл атқарады. Әрбір жаңа және қайта көрсетілетін бөлімнің басында қайталануы, көбінесе сериалдың көрсетілу барысында шектеулі өзгерістермен, олар жақсы есте қалады. Титрлерде ойналатын музыка ондаған жылдардан кейін де көрермендердің есінде қалуы мүмкін. Титрлер әртүрлі элементтерді қамтитын әртүрлі формада болуы мүмкін. Ән сериалдың алдыңғы тарихын немесе идеясын түйіндей алады, мысалы, "Брэдилер", "Беверли Хиллбиллилер" немесе "Мырза Эд" сериалдарындағыдай. Кем нұсқаулырақ, "Жұлдыз жолы", "Кванттық секіріс" немесе "Көңіл көшіру аймағы" сериалдарындағыдай, дауыспен баяндау да сондай функцияны атқара алады. Көбінесе ән сериалдың тақырыбын жалпылай белгілейді, мысалы, "Цинциннатидегі WKRP", "Cheers" немесе "Барлығы отбасында" сериалдарындағыдай. "Такси", "Боб Ньюхарт шоуы" немесе "Даллас" сериалдарындағыдай, инструментальді шығарма да солай қолданылуы мүмкін. Титрлер кейде шоуды типографиялық логотиппен белгілейді. Визуалды бейнелер, мысалы, "Жинни арманым" немесе "Гиллаган аралдары" сериалдарындағыдай, оқиғаның алдыңғы тарихын жылдам көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін. Сериалдың басында жасалғандықтан, тізбекте әдетте дайындалған кезде түсірілген ертегі бөлімдерден алынған бейнелер болады. Басты кейіпкерлердің қысқаша көріністері оларды таныстыру және оларды ойнаған актерлерді көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін, мысалы, "Махаббат кемесі" сериалында. Бұл элементтердің ішінде және айналасында оқиға орнын бейнелейтін басқа да кадрлар немесе шоуға тән көріністердің мысалдары болуы мүмкін (мысалы, полициялық драмадағы автокөлік қууы, комедиялық шоудағы үй шаруалары, музыкалық шоудағы ән салу және билеу). Титрлер сериалдың барысында кейінірек эпизодтардағы актерлік құрамның өзгеруіне немесе жаңа "көрікті" кадрларды қосуға арналған өзгерістерге ұшырауы мүмкін, бірақ олар әдетте бүкіл маусым бойы негізінен бірдей болады. Кейбір шоуларда бірнеше түрлі титрлер мен тақырыптық музыка болды, ал кейбір танымал шоулар өздерінің бастапқы титрлерін ондаған жылдар бойы кішігірім өзгерістермен сақтап келді. Керісінше, сериалдың бастапқы титрлерін сақтау продюсерге бағдарламаның өзінде көптеген негізгі элементтерді өзгертуге мүмкіндік береді, бірақ шоудың экрандағы өзін-өзі тануын жоғалтпайды. Басқа өзгерістердің арасында тек тақырыптық музыканы өзгерту, визуалды бейнені сақтап, немесе керісінше. Кейбір сериалдар әрбір бөлімнің титрлеріне шағын өзгерістер енгізеді, мысалы, әрқайсысына әртүрлі бөлімнің атауын қою. Басқалары әрбір бөлімді толық қайталамау үшін және зейін қоятын көрермендерді марапаттау үшін тізбектің мазмұнына шағын өзгерістер енгізеді. Мысалы, "The Rockford Files" сериалында атау кейіпкерінің жауап беру машинасына басқаша хабарлама қалдырылады, ал "The Simpsons" сериалында әрбір бөлімнің титрлерінде бірнеше ерекше элементтер бар (мысалы, диванға арналған әзіл). Аниме сериалдарында ашылу және аяқталу титрлері өз алдына ерекше өнер түріне айналды: жапондық теледидардағы жарты сағаттық бағдарламалық блоктың ұзақтығына байланысты, нақты бөлімге жарнамаларға қарағанда көбірек уақыт беріледі, бөлім OP (ашылу тізбегі) және ED (аяқталу тізбегі) үшін бір жарым минут бюджетке ие болады. Бұл әдетте вокалды музыканы қамтиды, кейде бағдарламаның дауыс беру тобының мүшелері орындайды, және эпизодты ашу және жабу үшін тақырыптық түрде қызмет ететін бірегей анимация болады; көбінесе осы тізбектерді бағыттауға және негізгі анимацияны қамтамасыз етуге қонақ аниматорлар шақырылады. OP тізімінде әдетте режиссер, продюсер, анимация директоры, студия, музыка және OP анимациясы туралы мәліметтер болады: егжей-тегжейлі персонал мен дауыс актерлері ED-ге әрдайым сақталады. Алдымен кішкентай балалар үшін жасалған анимеде ашылу және аяқталу тізбегінің соңында әннің караоке мәтіні көрсетілуі мүмкін. Аниме ашылулары туралы қосымша ақпарат алу үшін Жапон анимациясындағы музыканы қараңыз. Телевизиялық арнайы, әсіресе классикалық туындылар кейде ерекше титрлерді қамтиды. Мысалы, Михаил Барышниковтың 1977 жылы шыққан Чайковскийдің "Ақшамұрт" балетінің титрлерінде Барышников пен әйел балет жетекшісі Гелси Кирклендтің балетке "жылынуын" жақын, тоңазытқыш кадрлар мен баяу түсірілімдерінен көреміз. Экранда атау пайда болғаннан кейін Барышниковтың жаңғақ сығушы костюмі мен маскасында баяу және тұнбалы кадрда ауаға секіріп жатқанын көреміз. "Овертюра миниатюрасы" ашылу титрлерінде естіледі. Қазіргі тележаңалықтарда титрлерді күнделікті өзгертуге болады, сол күнгі жаңалықтардан бейнелерді қосып, жаңалыс берушінің дауысымен "жарнамалауға" болады. Бұл титрлердің әрқашан жаңа болып көрінуін қамтамасыз етеді, бірақ жаңалықтар бағдарламасын музыкасы мен визуалды стилі арқылы анықтайды. 2010 жылы TV Guide американдық теледидардың топ 10 титрлерінің тізімін жариялады, оны оқырмандар таңдады. Тізімдегі сериалдар, біріншіден оныншыға дейін: "The Simpsons", "Get Smart", "The Mary Tyler Moore Show", түпнұсқа "Hawaii Five O", "True Blood", "The Big Bang Theory", "Dexter", "The Brady Bunch", "Mad Men" және "The Sopranos".

Бейне ойындар

Анимациялық кіріспе, тартымды режим, атау экраны және атау тізбегі ондаған жылдар бойы бейне ойындардың маңызды бөлігі болды. Дегенмен, ойынның атау тізбегі кино және теледидар атауларының сапасы мен нақтылығына жуық деңгейге тек соңғы кезде ғана жетті. Eidos Montréal компаниясының Deus Ex: Human Revolution және Naughty Dog компаниясының The Last of Us ойындары – фильмдік стильдегі ашылу тізбектерін қолданған Triple A ойындарының екі мысалы. Профессор Лейтон және жоғалған болашақ ойынында атау тізбегі, оқиғаны дамыту үшін ойын процесінен кейін келді.