Хорватиядағы ежелгі рим қаласы Салона

Кіріспе

Хорватиядағы римдік қираған қала – ежелгі римдік Салона (Σάλωνα) ежелгі қала және Рим провинциясы Далмацияның астанасы болды. Салона қазіргі Солин қаласында, Хорватияның Сплит қаласының жанында орналасқан. Салона б.з.б. 3 ғасырда негізделген және 7-ші ғасырда аварлар мен славяндардың шапқындары кезінде көбінесе қиратылған. Қала қабырғалары, форум, театр, амфитеатр, қоғамдық моншалар және су құбыры сияқты римдік архитектураның көптеген элементтерін сақтап қалған.

Тарих

Салона грек қалалары Трагурия және Эпетия аймағында, Ядро өзенінің жанында біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда өркендеді. Бұл қала рим императоры Диоклетианның туған жері болды. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықта гректер мұнда базар құрған. Салона римдіктер басып алғанға дейін иллириялық Делмата тайпасының билігінде болды. Салона, Помпейге қарсы азамат соғысында болашақ рим диктаторы Гай Юлий Цезарь тарапына шыққандықтан, Рим провинциясы Далмацияның астанасы болды. Марция Юлия Валерия Салона Феликс (көне қаланың толық аты) Юлий Цезарь тұсында, римдік азамат соғыстарынан кейін құрылған болуы мүмкін. Ерте рим қаласы Форум мен Театр аймағын қамтыды, солтүстік-шығыс жағында Porta Caesarea қақпасы орналасқан. Август тұсында қабырғалар мұнаралармен нығайтылды. Қаланың алғашқы трапеция тәрізді пішіні, қаланың шығысқа және батысқа қарай кеңеюімен өзгерді. Қала тез арада римдік сипаттарға ие болды: қабырғалар, форум, театр, амфитеатр – бүгінгі күні жер бетінде көрінетін ең маңызды қалдықтар, сондай-ақ қоғамдық моншалар мен акведук. Римдіктер қала шекарасы ішінде жерлеуге тыйым салғандықтан, қабырғалардың ішінде де, сыртындағы зираттарда да латын және грек тілдерінде көптеген жазулар табылды. Сол зираттардан табылған бірнеше әдемі мәрмәр саркофагтар қазір Сплит археологиялық мұражайында сақтаулы. Осы археологиялық дәлелдердің барлығы қаланың гүлденгенін және Рим империясына интеграцияланғанын көрсетеді. Салона Сирмиумдағы монета айналымымен және Динар Альпындағы алтын мен күміс кендерімен Via Argentaria арқылы байланысты болды. Рим императоры Диоклетиан зейнетке шыққанда, ол қала маңында (6 км қашықтықта) монументалды вилла (сарай) салдырды. Салона құлағаннан кейін, Диоклетиан сарайы деп аталатын бұл алып құрылыс Сплит (Спалатум) қаласының ядросына айналды. Диоклетианның қабірі де Салонаның жанында болған деген мәлімет бар. Салона епископы Далмация митрополиті лауазымын атқарды. Құлағаннан кейін епископтық және басқа да қалдықтар Сплитке көшірілді (Спалаттон архиепископтығын қараңыз). Салона Диоклетианның бағалар туралы жарлығында тізімделген Шығыс Адриатикадағы жалғыз порты болып табылады, және тізімделген барлық порттардың ішінде ең көп теңіз байланыстарына ие болды (Александрия, Ефес, Никомедия, Селеукия Пиерия және Карфагомен). Равеннамен байланысы да маңызды болды.

Salona grew in the area of the Greek cities of Tragurian and Epetian on the river Jadro in the 3rd century BC. It was the birthplace of Roman Emperor Diocletian. In the first millennium BC, the Greeks set up a marketplace. Salona had also been in the territory of the Illyrian Delmatae, before the conquest of the Romans. Salona became the capital of the Roman province of Dalmatia, because it sided with the future Roman Dictator Gaius Julius Caesar in the civil war against Pompey. Martia Iulia Valeria Salona Felix (the full name of the ancient city) was founded probably after the Roman civil wars under Julius Caesar. The early Roman city encompassed the area around the Forum and Theatre, with an entrance, the Porta Caesarea, on the north east side. The walls were fortified with towers during the reign of Augustus. The early trapezoidal shape of the city was transformed by the eastern and western expansion of the city. The city quickly acquired Roman characteristics: walls, a forum, a theatre, an amphitheatre which are the most conspicuous above ground remains today, public baths, and an aqueduct. Many inscriptions in both Latin and Greek have been found both inside the walls and in the cemeteries outside, since Romans forbade burials inside the city boundaries. Several fine marbles sarcophagi from those cemeteries are now in the Archaeological Museum of Split. All this archaeological evidence attests to the city's prosperity and integration into the Roman Empire. Salona had a mint that was connected with the mint in Sirmium and gold and silver mines in the Dinaric Alps through Via Argentaria. When the Roman Emperor Diocletian retired, he erected a monumental villa (palace) in a suburban location (6 km away). This massive structure, known as Diocletian's Palace, after Salona's fall became the core of the city of Split (Spalatum). Diocletian's tomb was reportedly also somewhere near Salona. The Salonitan bishop held the position of metropolitan bishop of Dalmatia. After the fall, bishopric and other remains were transferred to Split (see Archbishopric of Spalathon). Salona was the only Eastern Adriatic port city listed in Diocletian's Edict on Maximum Prices, and out of all listed port cities it had most maritime connections (those being with Alexandria, Ephesus, Nikomedia, Seleucia Pieria, and Carthago). The connection with Ravenna was also prominent.

Күз

VII ғасырдың басында Дунай және Сава өзендеріндегі римдік лимес нығаймалары құлап, әскери жағынан тасталып қалды, бұл Римнің Далмация провинциясын жаулауға ашық мүмкіндік берді. Қаланың құлау себептері оның орналасқан жерімен байланысты және провинция мен жағалаудағы қалалардың варварлардың шабуылына қашан ұшырағанын түсінуге көмектеседі. Рим папасы Григорий I 600 жылдың шілде айында Салона архиепископы Максимусқа хат жазып, славяндардың келуіне қатысты алаңдаушылығын білдірді ("de Sclavorum gente quae vobis valde imminet et affligor vehementer et conturbor"). «De Administrando Imperio» (10 ғасыр) және Томас Архидиаконның «Historia Salonitana» (13 ғасыр) еңбектерінде Салона VII ғасырда аварлар мен славяндардың (Томас Архидиакон оларды готтар мен славяндармен теңестіргендей, хорваттардың) шабуылдары кезінде көп қирағандығы айтылады. Қала авар-славяндардың алдауы арқылы басып алынған деген хабар бар. Бұрын Дунай немесе Сава өзенінде (мүмкін, Цетина маңында) жеңілген Салонадан келген босқындар басқа жағалау және арал қалаларына (Декатера, Рагуза, Спалато, Тетрангорин, Диадора, Арбе, Векла және Опара) қоныстанды, сондай-ақ Диоклетиан сарайының ішінде де орналасты. Құрылыс және құлаудың нақты күні белгісіз. Папа Иоанн IV 641 жылы тұтқындарды босату үшін абат Мартинді (болашақта Папа Мартин I болуы мүмкін) Далмацияға жіберді, бұл Салона осы күнге дейін қиратылған болуы керек деген жорамалды тудырды. «Historia Salonitana» авторы Томас Архидиаконның айтуынша, Салона босқындары шамамен 625 жылы Рагузаны құрған, демек Салона 625 жылға дейін немесе одан бұрын қиратылған болуы керек. Жаңа славян халқы Ядро өзенінің жанындағы қираған жерлерден шығысқа қарай қоныстанды, онда ежелгі хорваттардың зираттары табылған. 10 және 11 ғасырларда хорват патшалары үш шіркеу салып, қайта жаңартып, олардың ішінде Әулие Степан шіркеуі хорват патшаларының сарайлық мақбары ретінде пайдаланылды (хорват патшасы Еленаның саркофагы табылған), ал Әулие Петр мен Мұса шіркеуі (қуыс шіркеу деп те аталады) патша Димитрий Звонимирдің тағына отыру рәсімі өтті. Археологиялық зерттеулердің нәтижелері «Historia Salonitana» еңбегінде кездеседі.

In the early 7th century the Roman limes on river Danube and Sava fell and was militarily abandoned, leaving Roman province of Dalmatia open for conquest. The events of the fall of the city because to its location are relevant to the understanding when the province and coastal cities periphery succumbed to barbaric invasion. Pope Gregory I in July 600 wrote to the archbishop of Salona, Maximus, in which he expresses concern about the arrival of the Slavs ("de Sclavorum gente quae vobis valde imminet et affligor vehementer et conturbor"). According to De Administrando Imperio (10th century) and Thomas the Archdeacon's Historia Salonitana (13th century), Salona was largely destroyed in the seventh century invasions of the Avars and Slavs (more specifically the Croats per Thomas the Archdeacon who also identified them with Goths and Slavs The city was reportedly conquered by trickery when the Avar Slavs, previously defeating at the river Danube or Sava (possibly also near Cetina Refugees from Salona settled in other coastal and island cities (Decatera, Ragusa, Spalato, Tetrangourin, Diadora, Arbe, Vekla and Opara) and inside Diocletian's Palace. The exact date of destruction and fall is uncertain. Pope John IV sent abbot Martin (possibly future Pope Martin I) to Dalmatia in 641 to redeem captives, which was interpreted that Salona must have been destroyed before that date. As Salona's refugees are also said by Thomas the Archdeacon to have founded Ragusa around 625 it meant that Salona had to be destroyed around 625 or before. The new Slavic population settled outside the ruins to the East near river Jadro, where are found Old Croat graves. In the 10th and 11th centuries, Croatian kings founded and rebuilt three churches, of which of St. Stephen was used as a royal mausoleum of Croatian Kings (with found sarcophagus of Croatian Queen Helen of Zadar), while of St. Peter and Moses (so called Hollow Church) was crowned king Demetrius Zvonimir. The archaeologically confirmed information is found in Historia Salonitana.

Сәулет

Түрлі қалалық құрылыстар қазылып алынды.

Манастирин

Бұл – қала сыртындағы базилика мен зираттың қалдықтары. Кешеннің ең көне бөліктері б.з.б. II ғасырға дейін соққан. Епископ және шейіт Домнио 304 жылы амфитеатр аренасында өлімге кесілгеннен кейін осы жерге жерленген. IV ғасырдың соңында неміс шапқыншылығы кезінде кешеннің бір бөлігі қиратылды, ал V ғасырдың ортасында қираған орынға үш қанатты базилика салынды. Мұнда көптеген саркофагтарды кездестіруге болады. VII ғасырдың басында зират тоналып, ішінара бұзылды. Зиратта сол кездегі христиан зираттарына тән ерекшелік бар – марқұмдарды шейітке немесе қасиетті орынға (Ad sanctos) мүмкіндігінше жақын жерлеу.

Тюскулум

Аймақтан әртүрлі архитектуралық және декоративтік бөлшектер, капительдер, жазулар мен бағаналар 1898 жылы салынған ғимаратқа орналастырылды. Ол 2008 жылы қайта жаңартылды.

Қала қабырғалары

Салониттік қала қабырғаларын салуға бірнеше ғасырлар кетті. Қаланың ең көне бөлігі б.з.д. екінші ғасырында қабырғалармен қоршалған болатын. Рим тыныштығы дәуірінде қала шығысқа және батысқа қарай кеңейді. Император Марк Аврелийдің шамамен 170 жылы билік құрған кезінде, герман тайпаларының үнемі қауіп төндіруіне байланысты, шығыс және батыс шет елдері кем дегенде 90 мұнарамен нығайтылған қабырғаларға қосылды. Қабырғаларды кеңейту үшін қолданыстағы ғимараттардың кейбір бөліктері пайдаланылды, осылайша олар қабырғалардың бір бөлігіне айналды. Қабырғалардың эллипстік пішінінің жалпы ұзындығы шамамен , ал ені әртүрлі болды. V ғасырдың басында император Феодосий II билік құрған кезде барлық мұнаралар қайта жаңартылды, бұл туралы қабырғалардағы жазу куәландырады. Сонымен қатар, VI ғасырдың бірінші жартысында қаланың қауіпсіздігі мен қорғанысын арттыру мақсатында кейбір төртбұрышты мұнараларға үшбұрышты ұштар қосылды. Мұндай мысалдар Urbs orientalis-тің солтүстік жағында көрініс береді.

Епископтық орталық

Христиан Салонасының орталығы шығыс қаласының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Мұнда V ғасырда біздің заманымызда епископтық орталық салынған, оған екі бойлық базилика, баптистерий және епископ сарайы кірген.

Бұл базилика Далмацияның барлық аймағындағы ең ірісі болып табылады. Ең көне қала бөлігінің (Urbs vetus) ең жақсы сақталған бөлігі – шығыс қабырғасы және Порта Кесария, екі сегізбұрышты мұнарасы және үш өткелі бар; кең өткелдің әр жағында бір арба жолы және екі жаяу жүргіншілерге арналған өткел. Орталық өткелдің қабырғалық тіректеріндегі ойықтардан көрініп тұрғанындай, ол жылжымалы тормен жабдықталған болуы мүмкін.

Су құбыры

Император Август қалаға Ядро өзенінен су жеткізу үшін акведук салды. Оның ұзындығы болды, ал ең жақсы сақталған бөлігі епископтық орталықтың солтүстігінде орналасқан. Есептеулер көрсетсе, акведук шамамен 40 000 адамға жеткілікті су бере алатын.

Терма

Терма – римдік өркениеттің әдеттегі ғимараттары және римдік қалалық өмірдің ажырамас бөлігі. Салона қаласында бірнеше монша болғанымен, қаланың шығыс бөлігінде орналасқан және ең жақсы сақталған, сондай-ақ ең ірісі – II немесе III ғасырдың басында салынған Ұлы Терма. Бұл ғимарат тіктөртбұрышты, солтүстігінде үш симметриялық апсидасы және батысында біреуі бар. Солтүстік жағында жартылай дөңгелек бассейні, суық сумен толтырылған фригидарийі бар кең, созылған бөлме орналасқан. Сол жақта отыруға арналған орындықтары мен киім-кешек ілуге арналған қабырғалары бар екі киім ауыстыру бөлмесі болған. Батыстағы бөлме де массаж бөлмесі ретінде қолданылған. Апсидамен аяқталатын бөлме демалыс және жаттығу бөлмесі қызметін атқарған. Оң жақта ыстық моншалар мен сауналар орналасқан: кальдарий, тепидарий және судаторий.

Бес аркалы көпір

Салонаның шығыс жақайында Жадро өзенінің ең батыс саласының үстінен бес аркалы көпір салынған. Көпір Decumanus Maximus жолының бір тармағы болды, ол екі бағытқа бөлінді: бірі солтүстік-шығысқа қарай Porta Andetria қақпасына, ал екіншісі көпір арқылы Эпетийге, қазіргі Стобреч қаласына жеткізді.

Порта Кесария

Порта Кесария – екі сегізбұрышты мұнарасы және үш өткелі, жақсы сақталған қақпа. Ортаңғы, кеңірек өткелдің екі жағындағы жаяу өткелдердің қасында бір арба жолы болған. Орталық өткелдің қабырғалық тіректеріндегі ойықтар жылжымалы тормен жабдықталғанын көрсетеді. Порта Кесария негізінен бекініс мақсатында үлкен, дұрыс кесілген тастардан салынған. Шығыс және батысқа қарай кеңейгеннен кейін қақпа бастапқы мақсатын жоғалтып, су құбырының бір бөлігіне айналды. Келердің реконструкциясына сәйкес, қақпа екі қабатты болған, жоғарғы қабаты жартылай бағаналармен, композиттік капительдермен және терезе ашықтарымен әсем безендірілген. Қақпа ішінде қорғану үшін кішкентай аула орналасқан.

Преториум

Кесария портының оңтүстік-шығысында, Римнің Далматия провинциясының әкімі тұрған сәнді вилла ашылды. Аполлон, Орфей және Тритон сияқты мифологиялық кейіпкерлерді бейнелейтін бірнеше мозаика Сплиттегі археологиялық мұражайға жеткізілді.

Форум

Қаланың қоғамдық өмірінің орталығы ескі қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Ол шамамен ... мөлшерде болды. IV ғасырдан кейін қалада христиандық кеңіне тараған сайын, форум қала орталығы ретіндегі маңызын жоғалта бастады.

Театр

Бірінші ғасырда театр сияқты ғимарат салынды.

Ғибадатхана

Театрдың оңтүстігінде Дионис немесе Либерге арналған ғибадатхана бар.

Каплюц

Бұл қираған орын – ең көне зират базиликасының қалдықтары. Ол төртінші ғасырдың ортасында, Диоклетианның христиандарды қудалау кезінде аренада атқыланған төрт преториан сақшысының қабірлерінің үстіне салынған.

Амфитеатр

II ғасырдың екінші жартысында Салонаның батыс бөлігінде Флавий сәулет стилінің ықпалымен монументалды ғимарат салынды. Рим амфитеатрының болуы, Салона қаласында гладиаторлардың жекпе-жегі V ғасырға дейін өткізілгенін, содан кейін оларға тыйым салынғанын көрсетеді. Ғимарат эллипсоид пішіндес, оңтүстік жағында үш қабатты, солтүстік жағында бір қабатты және табиғи төбеге орналасқан. Салона амфитеатры салыстырмалы түрде кішкентай болғанымен (сыртқы қабығы мен аренасы), 15 000-ден 18 000-ға дейін көрерменді қабылдай алатын. Аудитория үш деңгейге бөлінген: ең төменгі екі деңгейде орындықтар, ал жоғарғы деңгейде тұруға арналған орын болған. Диоклетиан тұсында жоғарғы деңгей верандамен жабылған. Ғимараттың сыртқы қабығына бекітілген тіреулер арқылы аренаны күн мен жаңбырдан қорғайтын матамен жабуға болады. Оңтүстік жағында провинция губернаторының арнайы ложасы, ал оның қарсы жағында қала билеушілерінің құрметті орындары орналасқан. Аренаның ортасында жер астына қарай, өлген гладиаторлардың денелерін шығаруға арналған дәліз болған. Амфитеатрдың оңтүстік жағында, аудиторияның астында, гладиаторлардың өш алу және тағдыр құдайы Немезиске табынған екі күмбезді бөлме орналасқан. Диоклетианның христиандарды қуған кезінде амфитеатр жаза орындау орны ретінде пайдаланылған. Осы монументалды ғимараттың негіздерінің бір бөлігі, сондай-ақ сәулеттік әшекейлеу мен тас мүсіндерінің фрагменттері ғана сақталған. Амфитеатр 17 ғасырда түріктерге қарсы соғыстар кезінде ең көп зақымдалды, сол кезде венециялықтар стратегиялық мақсаттармен оны қиратты.

Марусинак

Бұл зират кешенінде 304 жылы шейіт Анастасий мойнына диірмен тасын іліп, шығанаққа тасталған. Мавзолей IV ғасырдың басында салынған. V және VI ғасырларда осы жерге басқа епископтар мен дін қызметкерлері де жерленген.

Градина

Градина – түріктер Клис қаласын жаулап алғаннан кейін шығыс қабырғаларында салған ортағасырлық төбелік қамал.

Қалалық некрополистер

Рим заңдары бойынша қала ішінде қайтыс болғандарды жерлеуге тыйым салынғандықтан, римдіктер марқұмдарын қаладан тысқары қарай созылатын жолдарға жерлеген.