Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Музыкалық аспаптар класы
Class of musical instruments
Мыс аспап – бұл музыкалық аспап, ол дыбысты құбырлы резонатордағы ауаның серпілісі арқылы, ойнаушының еріндерінің серпілісімен үйлесімде шығарады. Мыс аспаптар лаброзондар немесе лаброфондар деп те аталады, бұл латын және грек тілдерінен алынған терминдер, «ерін» және «дыбыс» деген мағынаны білдіреді. Мыс аспаптарда әртүрлі биіктіктегі дыбыстарды шығаруға бірнеше фактор әсер етеді. Слайдтар, клапандар, иілімдер (бірақ қазіргі кезде олар сирек қолданылады) немесе кілттер түтіктердің серпілістік ұзындығын өзгерту үшін пайдаланылады, осылайша қолжетімді гармониялық қатар өзгертіледі, ал ойнаушының аузының пішіні, еріннің керілуі және ауа ағыны қолжетімді қатардан таңдалған нақты гармонияны анықтайды. Көптеген ғалымдардың пікірі бойынша (органологияны қараңыз), «мыс аспап» термині дыбыстың қалай жасалатынына қарай анықталуы керек, аспаптың өзі мыстан жасалған-жасалмағанына емес. Сондықтан, мыс аспаптар ағаштан жасалған болуы мүмкін, мысалы, альфорн, корнет, змей және диджериду, ал кейбір ағаш аспаптар мыстан жасалған, мысалы, саксофон.
A brass instrument is a musical instrument that produces sound by sympathetic vibration of air in a tubular resonator in sympathy with the vibration of the player's lips. Brass instruments are also called labrosones or labrophones, from Latin and Greek elements meaning 'lip' and 'sound'. There are several factors involved in producing different pitches on a brass instrument. Slides, valves, crooks (though they are rarely used today), or keys are used to change vibratory length of tubing, thus changing the available harmonic series, while the player's embouchure, lip tension and air flow serve to select the specific harmonic produced from the available series. The view of most scholars (see organology) is that the term "brass instrument" should be defined by the way the sound is made, as above, and not by whether the instrument is actually made of brass. Thus one finds brass instruments made of wood, like the alphorn, the cornett, the serpent and the didgeridoo, while some woodwind instruments are made of brass, like the saxophone.
Бүкіл түтікшелер мен жартылай түтікшелер
Межелі аспаптың резонанстары, ең төменгі резонанстан басқа, гармониялық қатарға ұқсайды, ол қатардың қалған резонанстарының обертонды құрайтын негізгі жиілігінен едәуір төмен. Аспапқа және орындаушының шеберлігіне байланысты, қатардың жоғалған негізгі тоны педальдік тон ретінде ойнатылуы мүмкін, ол негізгі биіктікті шығару үшін негізінен обертондық жиіліктердегі дірілге сүйенеді. Диаметрі ұзындығына қатысты, негізгі тонның немесе бірінші обертонның ойнау және музыкалық жағынан орындаушыға қолжетімді ең төменгі жартылай тоны екенін анықтайды, бұл мыс аспаптарды толық түтік және жартылай түтік аспаптарына бөледі. Бұл терминдер бірдей ұзындықтағы жез аспаптың негізгі педальдік тонымен салыстырылатын орган құбырларынан туындайды. Толық түтік аспаптарының түтік ұзындығына қатысты диаметрі үлкенірек болады және негізгі дыбысты оңай және дәл ойнай алады. Тюба мен эвфоний – толық түтіклі жез аспаптарының мысалдары. Жартылай түтік аспаптарының түтік ұзындығына қатысты диаметрі кішкентайрақ болады және негізгі дыбысты оңай немесе дәл ойната алмайды. Екінші жартылай тон (бірінші обертон) – жартылай түтік аспаптарында ойнауға ыңғайлы әрбір түтік ұзындығының ең төменгі нотасы. Труба мен валторна – жартылай түтіклі жез аспаптарының мысалдары.
The resonances of a brass instrument resemble a harmonic series, with the exception of the lowest resonance, which is significantly lower than the fundamental frequency of the series that the other resonances are overtones of. Depending on the instrument and the skill of the player, the missing fundamental of the series can still be played as a pedal tone, which relies mainly on vibration at the overtone frequencies to produce the fundamental pitch. The bore diameter in relation to length determines whether the fundamental tone or the first overtone is the lowest partial practically available to the player in terms of playability and musicality, dividing brass instruments into whole tube and half tube instruments. These terms stem from a comparison to organ pipes, which produce the same pitch as the fundamental pedal tone of a brass instrument of equal length. Whole tube instruments have larger bores in relation to tubing length, and can play the fundamental tone with ease and precision. The tuba and euphonium are examples of whole tube brass instruments. Half tube instruments have smaller bores in relation to tubing length and cannot easily or accurately play the fundamental tone. The second partial (first overtone) is the lowest note of each tubing length practical to play on half tube instruments. The trumpet and horn are examples of half tube brass instruments.
Клапандар
Клапандар қола аспаптың түтіктерінің ұзындығын өзгерту үшін қолданылады, бұл орындаушыға әртүрлі гармониялық қатарлардың ноталарына жетуге мүмкіндік береді. Әрбір клапанды басқанда ауа ағыны қосымша түтіктер арқылы басқа клапандармен бірге немесе жекелеген түрде бұрылады. Бұл дірілдегі ауа бағанын ұзартады, соның салдарынан аспаптың негізгі тоны мен оған байланысты гармониялық қатар төмендейді. Сипаттамасы кері болған конструкциялар да бар, яғни клапанды басу түтіктің ұзындығын қосудың орнына алып тастайды. Мұндай өрлеу клапанның заманауи мысалы – Yamaha YSL 350C тромбоны (бұл батыс музыкасының басым тең темперамент жүйесі мен гармониялық қатардың табиғи темпераменті арасындағы шағын айырмашылықтардан толығымен бөлек). Түтіктің әрбір ұзартылуы биіктікке кері пропорционалды әсер етеді (қола аспаптардың биіктігі), ал биіктік сезімі логарифмдік болғандықтан, ашық түтік пен басқа клапандардың биіктіктерімен салыстырғанда, ұзындықтың қарапайым, түзетілмеген қосылуы ешқандай комбинацияда дұрыс бола алмайды.
Valves are used to change the length of tubing of a brass instrument allowing the player to reach the notes of various harmonic series. Each valve pressed diverts the air stream through additional tubing, individually or in conjunction with other valves. This lengthens the vibrating air column thus lowering the fundamental tone and associated harmonic series produced by the instrument. Designs exist, although rare, in which this behaviour is reversed, i. e., pressing a valve removes a length of tubing rather than adding one. One modern example of such an ascending valve is the Yamaha YSL 350C trombone, (this is entirely separate from the slight deficiencies between Western music's dominant equal (even) temperament system and the just (not equal) temperament of the harmonic series itself). Since each lengthening of the tubing has an inversely proportional effect on pitch (Pitch of brass instruments), while pitch perception is logarithmic, there is no way for a simple, uncompensated addition of length to be correct in every combination when compared with the pitches of the open tubing and the other valves.
Өтемақы жүйесі
Компенсациялық жүйеде алғашқы екі (немесе үш) клапанның әрқайсысының артқы жағынан қосымша құбырлар жиынтығы шығып тұрады. Үшінші (немесе төртінші) клапанды басқа бір клапанмен бірге басқанда, ауа әдеттегі құбырлармен қатар қосымша құбыр арқылы да өтеді, соның салдарынан дыбыз биіктігі тиісті деңгейде төмендейді. Бұл компенсациялық аспаптарға ашық екінші гармониясынан төмен октавада нақты интонациямен ойнауға мүмкіндік береді, бұл тубалар мен эвфониумдар үшін көптеген шығармаларында өте маңызды. Ал мүйіздерде бұл жүйе басқа мақсатта қолданылды. Ол F және B тондары бар қос мүйізді ойнауды жеңілдету үшін, жоғары регистрде ойнау қиындықтарын азайтуға арналған. Тюбалар мен эвфониумдарда қолданылатын жүйеден өзгеше, мүйіздің негізгі "жағы" - ұзын F мүйізі, ал бірінші, екінші немесе үшінші клапанды басқанда қосымша құбырлар жұмыс істейді. Баспалдақ клапанын басқанда, осы қосымша клапанды жылдырғыштар мен негізгі құбырдың ұзындығы жойылып, қысқа B мүйізі пайда болады. Кейінірек жасалған "толық қос" конструкциясында екі жақ үшін де толығымен бөлек клапан бөлімдері қарастырылған, ол салмағы ауыррақ болғанымен, жақсырақ саналады.
In the Compensation system, each of the first two (or three) valves has an additional set of tubing extending from the back of the valve. When the third (or fourth) valve is depressed in combination with another one, the air is routed through both the usual set of tubing plus the extra one, so that the pitch is lowered by an appropriate amount. This allows compensating instruments to play with accurate intonation in the octave below their open second partial, which is critical for tubas and euphoniums in much of their repertoire. The compensating system was applied to horns to serve a different purpose. It was used to allow a double horn in F and B to ease playing difficulties in the high register. In contrast to the system in use in tubas and euphoniums, the default 'side' of the horn is the longer F horn, with secondary lengths of tubing coming into play when the first, second or third valves are pressed; pressing the thumb valve takes these secondary valve slides and the extra length of main tubing out of play to produce a shorter B horn. A later "full double" design has completely separate valve section tubing for the two sides, and is considered superior, although rather heavier in weight.
Қосымша клапандар
Бастапқыда, өтемақылы аспаптардың дыбысы тұншықтырылғандай болып, ауа негізгі клапандар арқылы екі рет қайтарылғандықтан еркін үрлеуге кедеріс келтіретін. Алғашқы конструкцияларда бұл құбырларда тік бұрылыстар мен ауа ағынына кедерес жасайтын басқа да тосқауылдарға алып келді. Сондықтан кейбір өндірушілер оның орнына көбірек "тікелей" клапандарды қосуды ұсынды, мысалы, олар 2-ші және 1-ші клапандардан сәл төменде болуы мүмкін және тиісті клапан комбинацияларында осылардың орнына қолданылуы тиіс еді. Бұл эуфониумдарда ондаған жылдар бойы қолданылмаса да, көптеген кәсіби түтіктер әлі де осылай жасалады, CC және BB түтіктерде бес клапан, ал F түтіктерде бес немесе алты клапан болады. Өтемақылы қос мүйіздер де клапан бөлімі арқылы екі рет өтетін ауаның салдарынан тұншықтырудан зардап шегуі мүмкін, бірақ бұл тек F жағына әсер ететіндіктен, F жағын сирек қолданатын 1-ші немесе 3-ші мүйізді ойнаушы үшін өте пайдалы болуы мүмкін.
Initially, compensated instruments tended to sound stuffy and blow less freely due to the air being doubled back through the main valves. In early designs, this led to sharp bends in the tubing and other obstructions of the air flow. Some manufacturers therefore preferred adding more 'straight' valves instead, which for example could be pitched a little lower than the 2nd and 1st valves and were intended to be used instead of these in the respective valve combinations. While no longer featured in euphoniums for decades, many professional tubas are still built like this, with five valves being common on CC and BB tubas and five or six valves on F tubas. Compensating double horns can also suffer from the stuffiness resulting from the air being passed through the valve section twice, but as this really only affects the longer F side, a compensating double can be very useful for a 1st or 3rd horn player, who uses the F side less.
Әрбір клапандағы қосымша слайдтар
Тағы бір тәсіл – диапазонның әртүрлі бөліктері үшін екі жиынтық сырғанау құрылғысын (слайдтарды) қосу болды. Кейбір евфониялар мен тубалар осылай жасалған, бірақ қазіргі күні бұл тәсіл мүйіздерден басқа барлық аспаптар үшін өте сирек кездеседі, мүйіздерде бұл қалыпты жағдай, көбінесе қос, кейде тіпті үштік конфигурацияда болады.
Another approach was the addition of two sets of slides for different parts of the range. Some euphoniums and tubas were built like this, but today, this approach has become highly exotic for all instruments except horns, where it is the norm, usually in a double, sometimes even triple configuration.
Труба немесе корнет
Кейде алғашқы клапанның слайдтарында триггерлер немесе лақтырулар кездеседі. Олар дирижердің бас бармағымен басқарылады және бірінші клапанды қолдана отырып, кең ноталар диапазонын реттеуге мүмкіндік береді, әсіресе жоғары ноталар қатарындағы F, одан тікелей жоғарыдағы A және одан да жоғарыдағы B ноталарын. Бірінші клапанның слайдын қажет ететін, бірақ оныңсыз ойнау қиындық тудырмайтын басқа ноталарға бірінші қатардағы E, одан жоғарыдағы F, одан жоғарыдағы A және үшінші қатардағы B жатады.
Triggers or throws are sometimes found on the first valve slide. They are operated by the player's thumb and are used to adjust a large range of notes using the first valve, most notably the player's written top line F, the A above directly above that, and the B above that. Other notes that require the first valve slide, but are not as problematic without it include the first line E, the F above that, the A above that, and the third line B.
Триггерлер немесе лақтырулар көбінесе үшінші клапанның слайдында кездеседі. Олар дирижердің төртінші саусағымен басқарылады және төменгі D және C ноталарын реттеу үшін қолданылады. Тромпеттер әдетте лақтыруды пайдаланады, ал корнеттерде лақтыру немесе триггер болуы мүмкін.
Triggers or throws are often found on the third valve slide. They are operated by the player's fourth finger, and are used to adjust the lower D and C. Trumpets typically use throws, whilst cornets may have a throw or trigger.
Тромбон
Тромбонның икемдегіш құрылғылары негізінен, бірақ әрдайым емес, F триггері, бас және контрабас тромбондарына орнатылады, олар түтіктердің ұзындығын өзгертіп, белгілі бір диапазон мен дыбыстық қатарларды оңайырақ ойнауға мүмкіндік береді.
Trombone triggers are primarily but not exclusively installed on the F trigger, bass, and contrabass trombones to alter the length of tubing, thus making certain ranges and pitches more accessible.
Эуфониялар
Еуфоний кейде 2-ші (әсіресе 3-ші) клапандардан басқа клапандарда да иілгіш механизмге (триггерге) ие болуы мүмкін, бірақ көптеген кәсіби сапалы еуфонийлерде, тіпті басқа да оркестрлік духовой аспаптарда негізгі құбырдың (көйлек) реттегішінде иілгіш механизм болады.
A euphonium occasionally has a trigger on valves other than 2 (especially 3), although many professional quality euphoniums, and indeed other brass band instruments, have a trigger for the main tuning slide.
Механизм
Клапан механизмдерінің екі негізгі түрі – ротациялық клапандар мен поршеньді клапандар. Алғашқы поршеньді клапан аспаптары 19 ғасырдың басында жасалды. Штёлцель клапаны (Генрих Штёлцель 1814 жылы ойлап тапқан) – ерте түрлерінің бірі. 19 ғасырдың ортасында Вена клапаны жақсартылған конструкция болды. Дегенмен, көптеген кәсіби музыканттар жылдам және сенімді жұмыс істеу үшін ротациялық клапандарды артық көретін, 19 ғасырдың соңына қарай поршеньді клапандардың жақсы үлгілері жаппай өндірілгенше. 20 ғасырдың басында поршеньді клапандар оркестрлік мүйіз бен тубадан басқа, мыс аспаптарда ең көп қолданылатын болды. Сондай-ақ "Мыс аспаптар клапандары" мақаласын қараңыз.
The two major types of valve mechanisms are rotary valves and piston valves. The first piston valve instruments were developed just after the start of the 19th century. The Stölzel valve (invented by Heinrich Stölzel in 1814) was an early variety. In the mid 19th century the Vienna valve was an improved design. However many professional musicians preferred rotary valves for quicker, more reliable action, until better designs of piston valves were mass manufactured towards the end of the 19th century. Since the early decades of the 20th century, piston valves have been the most common on brass instruments except for the orchestral horn and the tuba. See also the article Brass Instrument Valves.
Мыс аспаптарда дыбыс шығару
Межелі аспаптарда ойнаушы негізгі тербелісті (еріндерді) тікелей басқара алады, сондықтан бұл аспаптар ойнаушының аспаптың ауа бағанасы қай гармонияда тербелетінін таңдау қабілетін пайдаланады. Ағаштан жасалған үрмелі аспаптан шамамен екі есе ұзын болғандықтан және екінші гармониядан бастап, ойнаушылар еріндерінің кернеуін өзгерту арқылы көптеген ноталарды шығара алады (қақпаққа қараңыз). Көптеген қола аспаптар алынып орналастырылатын ауыздықпен жабдықталған. Әртүрлі ауыздық пішіндері, өлшемдері мен стильдері әртүрлі ауыздықтарға сәйкес келуі немесе белгілі бір дыбыстық ерекшеліктерді оңай шығару үшін қолданылуы мүмкін. Тромпеттер, тромбондар және тубалар көбінесе иісті ауыздықпен, ал мүйіздер конус тәрізді ауыздықпен жабдықталған. Ағаштан жасалған үрмелі аспап пен қола аспаптың бір қызықты айырмашылығы – ағаштан жасалған үрмелі аспаптар бағытталмаған. Яғни, шығарылған дыбыс барлық бағытта шамамен бірдей күшпен таралады. Ал қола аспаптарда дыбыстың басым бөлігі қоңыраудан тікелей сыртқа қарай шығады. Бұл айырмашылық қола аспапты дәл жазуды едәуір қиындатады. Сондай-ақ, бұл кейбір орындау жағдайларында, мысалы, марш оркестрлерінде маңызды рөл атқарады.
Because the player of a brass instrument has direct control of the prime vibrator (the lips), brass instruments exploit the player's ability to select the harmonic at which the instrument's column of air vibrates. By making the instrument about twice as long as the equivalent woodwind instrument and starting with the second harmonic, players can get a good range of notes simply by varying the tension of their lips (see embouchure). Most brass instruments are fitted with a removable mouthpiece. Different shapes, sizes and styles of mouthpiece may be used to suit different embouchures, or to more easily produce certain tonal characteristics. Trumpets, trombones, and tubas are characteristically fitted with a cupped mouthpiece, while horns are fitted with a conical mouthpiece. One interesting difference between a woodwind instrument and a brass instrument is that woodwind instruments are non directional. This means that the sound produced propagates in all directions with approximately equal volume. Brass instruments, on the other hand, are highly directional, with most of the sound produced traveling straight outward from the bell. This difference makes it significantly more difficult to record a brass instrument accurately. It also plays a major role in some performance situations, such as in marching bands.
Металл
Дәстүрлі түрде аспаптар мыстан жасалып, жылтыратылып, содан кейін коррозияны болдырмау үшін лакталды. Кейбір жоғары сапалы және қымбат аспаптар коррозиядан қорғану үшін алтын немесе күміс жалатылады. Мысқа альтернатива ретінде, құрамында маңызды мөлшерде мыс немесе күміс бар басқа да қорытпалар қолданылады. Бұл қорытпалар олигодинамикалық эффектіге байланысты биостатикалық қасиетке ие, сондықтан қалыптардың, саңырауқұлақтардың немесе бактериялардың өсуін тежейді. Тұнба болаттан немесе алюминийден жасалған мыс аспаптардың дыбыс сапасы жақсы, бірақ олар тез микроорганизмдермен қамтылады және ойнауға жағымсыз болады. Көптеген жоғары сапалы аспаптар клапандар мен серіппелердегі болат пен құбырдың мысы арасындағы гальвандық коррозияны болдырмау немесе азайту үшін жасалған. Бұл құрғатушы конструкция, клапандарды құрғақ ұстау үшін, құрбандыққа шалынған мырыш, алмастырылатын клапан өзектері мен серіппелері, пластик оқшаулағыш шайбалар немесе клапан өзектері мен серіппелері үшін өткізбейтін немесе құнды материалдар түрінде болуы мүмкін. Кейбір аспаптарда мұндай мүмкіндіктердің бірнешесі қолданылады. Мыс аспаптардың үлкен ашық жағын (қоңырауын) жасау процесі металл соғу деп аталады. Мысалы, трубаның қоңырауын жасау үшін, шебер үлгі салып, металл жапырақшаларын үлгілер, станоктар, қол құралдары және жобалар арқылы қоңырау пішініне келтіреді. Шебер қоңырау бос жағын қолмен немесе электр қайшысымен кесіп алады. Ол бос жақты қоңырау пішіндес мандрелге орнатып, жиектерін біріктіріп, тігіс жасау құралын қолданады. Тігіс отпен дәнекерленіп, содан кейін балғамен немесе ескішпен тегістеледі. Қоңырау мен қоңырау мойнын мандрел үстінде пішіндеу және тегістеу үшін кеңейтілетін қорғасын тығыны бар тартылғыш станок немесе арборлық пресс қолданылады. Токарлық станок қоңыраудың басын айналдыру және қоңырау басының жиегіндегі шетін жасау үшін қолданылады. Бұрын пішінделген қоңырау мойны металды иілу үшін жеңілдету үшін қол шаммен қыздырылады. Сызаттар қоңыраудан абразивті матамен сүртіліп алынады.
Traditionally the instruments are normally made of brass, polished and then lacquered to prevent corrosion. Some higher quality and higher cost instruments use gold or silver plating to prevent corrosion. Alternatives to brass include other alloys containing significant amounts of copper or silver. These alloys are biostatic due to the oligodynamic effect, and thus suppress growth of molds, fungi or bacteria. Brass instruments constructed from stainless steel or aluminium have good sound quality but are rapidly colonized by microorganisms and become unpleasant to play. Most higher quality instruments are designed to prevent or reduce galvanic corrosion between any steel in the valves and springs, and the brass of the tubing. This may take the form of desiccant design, to keep the valves dry, sacrificial zincs, replaceable valve cores and springs, plastic insulating washers, or nonconductive or noble materials for the valve cores and springs. Some instruments use several such features. The process of making the large open end (bell) of a brass instrument is called metal beating. In making the bell of, for example, a trumpet, a person lays out a pattern and shapes sheet metal into a bell shape using templates, machine tools, handtools, and blueprints. The maker cuts out the bell blank, using hand or power shears. He hammers the blank over a bell shaped mandrel, and butts the seam, using a notching tool. The seam is brazed, using a torch and smoothed using a hammer or file. A draw bench or arbor press equipped with expandable lead plug is used to shape and smooth the bell and bell neck over a mandrel. A lathe is used to spin the bell head and to form a bead at the edge of bell head. Previously shaped bell necks are annealed, using a hand torch to soften the metal for further bending. Scratches are removed from the bell using abrasive coated cloth.
Басқа материалдар
Кейбір арнайы аспаптар ағаштан жасалады. 2010 жылдары пластмассадан жасалған, көбінесе пластмассадан тұратын аспаптар, мысқа қарағанда арзан әрі берік балама ретінде пайда болды. Пластмассадан жасалған аспаптар кез келген түсте болуы мүмкін. Пластмассадан жасалған аспаптардың шығаратын дыбысы мыс, лак, алтын немесе күміс аспаптардың дыбысынан өзгеше. Алғашында ойыншық ретінде қарастырылған бұл пластикалық модельдер соңғы он жылда үлкен танымаллыққа ие болды және қазір олар саяхаттау үшін ыңғайлы жаттығу құралы ретінде, сондай-ақ бастаушы музыканттар үшін қолжетімді бағадағы нұсқа ретінде қарастырылады.
A few specialty instruments are made from wood. Instruments made mostly from plastic emerged in the 2010s as a cheaper and more robust alternative to brass. Plastic instruments could come in almost any colour. The sound plastic instruments produce is different from the one of brass, lacquer, gold or silver. While originally seen as a gimmick, these plastic models have found increasing popularity during the last decade and are now viewed as practice tools that make for more convenient travel as well as a cheaper option for beginning players.