Кіріспе
Халықаралық көмекші тіл Идо екі себеппен танымалдылығын жоғалтты: бәсекелес реформа жобаларынан туындаған жаңа бөліністер және Идоның халықаралық тіл үміткері ретіндегі жалпы мойындалмауы. Бұл кедергілер қозғалысты әлсіретті және Интернет пайда болғаннан кейін ғана ол қайтадан дем алды. Идо ағылшын (латын) әліпбиіндегідей 26 әріпті пайдаланады, онда ешқандай діңгек белгісі жоқ. Оның сөздік қоры ағылшын, француз, неміс, итальян, латын, орыс, испан және португал тілдерінен алынған, ал эсперантоны білетіндерге көбінесе түсінікті. "Кішкентай ханзада", "Зәбүрлер кітабы" және "Лұқа ішіндегі жазбалар" сияқты бірнеше әдеби шығармалар Идоға аударылған. 2000 жылға қарай әлемде шамамен 100-200 Идо тілінде сөйлейтін адам болды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Финляндияда Идо тілінде туған тілі ретінде сөйлейтін 26 адам бар.
the language
Ido declined in popularity for two reasons: the emergence of further schisms arising from competing reform projects, and a general lack of awareness of Ido as a candidate for an international language. These obstacles weakened the movement and it was not until the rise of the Internet that it began to regain momentum. Ido uses the same 26 letters as the English (Latin) alphabet, with no diacritics. It draws its vocabulary from English, French, German, Italian, Latin, Russian, Spanish and Portuguese, and is largely intelligible to those who have studied Esperanto. Several works of literature have been translated into Ido, including The Little Prince, the Book of Psalms, and the Gospel of Luke. As of the year 2000, there were approximately 100–200 Ido speakers in the world. As of 2022, Ido has 26 native speakers in Finland.
Тарих
Жалпыға ортақ екінші тіл идеясы жаңа емес, сондай-ақ жасалма тілдер де соңғы кезде пайда болған құбылыс емес. Ең алғашқы жасалған тіл – 12 ғасырда құрылған Бингендік Хильдегардтың «Lingua Ignota» тілі болды. Бұл идея 1879 жылы Volapük тілі жасалғанға дейін айтарлықтай қызығушылық тудырмады. Volapük біраз уақыт бойы танымал болды және бірнеше мың қолданушысы болды, бірақ кейіннен 1887 жылы пайда болған эсперантоның танымалдылығына көлеңке түсті. Latino sine Flexione және Idiom Neutral сияқты басқа да бірнеше тілдер ұсынылды. Осы кезде француз математигі Луи Кутура халықаралық көмекші тілді қабылдау жөніндегі делегацияны құрды. Бұл делегация Венадағы Халықаралық академиялар қауымдастығына халықаралық тілді таңдау және бекіту туралы ресми өтініш жасады, бірақ 1907 жылдың мамыр айында ол қабылданбады. Делегация кейін 1907 жылдың қазанында Парижде стандартты халықаралық тілді қабылдау мәселесін талқылау үшін комитет ретінде жиналды. Қарастырылған тілдердің арасында соңғы сәтте (демек, Комитет ережелеріне қайшы) Ido деген псевдониммен анонимді түрде ұсынылған жаңа тіл де болды. Ақырында, комиссия, әрқашан толық отырыссыз және тек 12 мүшеден тұратын, соңғы күні 4 дауыспен және 1 қалыс дауыспен аяқталды. Олар ешбір тілдің толыққанды қабылдануы мүмкін емес деген қорытындыға келді, бірақ эсперантоны «қалыпты комиссиямен, хатшылар есебінің қорытындылары мен Ido жобасында белгіленген бағыт бойынша бірнеше өзгерістер жасалған жағдайда» қабылдауға болады деді. Эсперантоның авторы Л.Л. Заменгоф көптеген шағымдарды естігеннен кейін 1894 жылы Реформаланған эсперантоның бірнеше өзгерістерімен ұсыныс жасады, оны Ido қабылдады және француз тіліне жақындатты: акцентті әріптерді және айыптау жайын жою, көпшелікті итальяндық «i» әрпіне ауыстыру және коррелятивтер кестесін латын сөздерімен алмастыру. Алайда, эсперанто қауымдастығы Реформаланған эсперантоны қабылдамай, дауыс берді. Сонымен қатар, «Ido жобасын» негізінен Луи де Бофрон жасаған кезде дау туындады, Заменгоф оны комитет алдында эсперантоны ұсыну үшін таңдаған, өйткені комитет ережелері ұсынылған тілдің авторы оны қорғай алмайды деп белгіледі. Комитет отырыстары негізінен француз тілінде, кейде неміс тілінде өтті. Эсперанто қозғалысын бөліп жібергенімен, бұл қалған эсперантистерге өз тілдерін қолдануға және дамытуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ол идистерге өз тілінде бірнеше жыл жұмыс істеуге және оны белсенді түрде насихаттауға мүмкіндік берді. Халықаралық тілдің достары одағы (Uniono di la Amiki di la Linguo Internaciona) жаңа тілдің егжей-тегжейін әзірлеу үшін Ido академиясымен бірге құрылды.
Цифрлық дәуір
Бұл тілде әлі де шамамен 500 адам сөйлейді. Соңғы жылдары интернет тілге деген қызығушылықты қайта жандандырды. 2005 жылдың қараша айында Yahoo! тобындағы Idolisto-дағы 24 Идисттің үлгісі көрсеткендей, олардың 57%-ы тілді соңғы үш жылда үйренуді бастаған, 32%-ы 1990-жылдардың ортасынан 2002 жылға дейін, ал 8%-ы бұрыннан білген.
Әдебиет және басылымдар
Ido-да көптеген басылымдарға жазылуға немесе көбінесе тегін жүктеуге болады. Kuriero Internaciona – Францияда бірнеше ай сайын шығарылатын, түрлі тақырыптарды қамтитын журнал. Adavane! журналы испандық Идо қоғамы тарапынан екі айда бір рет шығарылады, онда түрлі тақырыптармен қатар басқа тілдерден аударылған бірнеше ондаған беттер бар. Progreso – Идо қозғалысының ресми органы, ол 1908 жылы қозғалыс құрылғаннан бері жарық көріп келеді. Тағы да басқа сайттарда әртүрлі әңгімелер, мысалдар немесе мақал-мәтелдер, сондай-ақ Идо тіліне шағын көлемде аударылған Киелі кітаптың бірнеше кітабын табуға болады. Publikaji сайтында Идо тілінде бірнеше подкаст, түрлі әндер және басқа да жазылған материалдар бар. Wikipedia-да Идо тіліндегі басылым бар (Идо тілінде Wikipedio деп аталады); 2018 жылы ол ең көп талданған 93-ші Wikipedia болды және жасанды тілдер арасындағы Wikipedia басылымдарының ең көп талданған екіншісі (эсперантодан кейін) атанды.
Идоның символдары
Идо жұлдызы немесе Янко жұлдызы – Идоның басты символы. Ол алты қырлы жұлдыз, оның қырлары Идоның алты бастау тілін көрсетеді: ағылшын, француз, итальян, неміс, испан және орыс тілдері. Сонымен қатар, алты қыр алты құрлықты (Антарктиканы есептемегенде) білдіреді. Алғашқыда бұл – екі концентрлі, теңқабырғалы үшбұрыштан тұратын, көк түсті дөңгелек фонға орналасқан алты қырлы ақ жұлдыз болған. Бірақ, бұл Дәуіт жұлдызына өте ұқсас болғандықтан, тез арада өзгертілді, себебі нағыз халықаралық қосымша тілдің діни байланысы болмауы керек. Тиісті жаңа символ іздегеннен кейін, Идо Академиясы олардың хатшысы Пол фон Янко жасаған қазіргі Идо символын бекітті (содан бері бұл символ Янко жұлдызы деп те аталады). Қазіргі Идо жұлдызы – үстіне тік бұрылған теңқабырғалы үшбұрыш қойылған, ішкі қуыс изотоксальды алтыбұрыш. Бұл жаңа форма авторлық құқықпен қорғауға да мүмкіндік берді.