Кіріспе

Неміс жазушысы Ханс Фаллада (; туған аты Рудольф Вильгельм Фридрих Дитцен; 21 шілде 1893 – 5 ақпан 1947) – 20 ғасырдың бірінші жартысындағы неміс жазушысы. Оның ең белгілі романдарының қатарында «Кішкентай адам, енді не істейсің?» (1932) және «Әр адам жалғыз өледі» (1947) кіретін болса, оның туындылары көбінесе Жаңа обьективтілік әдеби стиліне жатады. Бұл стиль эмоциясыз баяндау тәсілімен, егжей-тегжейлілікке назар аударумен және «фактіге» құрметпен ерекшеленеді. Фалладаның псевдонимі Гримм ертегілерінен алынған кейіпкерлердің комбинациясынан туындаған: «Бәхтілі Ханс» (KHM 83) ертегісінің басты кейіпкері және «Аққу қызы» ертегісіндегі сиқырлы сөйлейтін Фалда атты жылқы.

Ерте өмір

Фаллада Германияның Грайфсвальд қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – биліктегі судья, ал анасы – орта тапқа жататын әйел. Дженни Уильямс өзінің «More Lives than One» (1998) атты өмірбаянында Фалладаның әкесі балаларына Шекспир мен Шиллер сияқты авторлардың шығармаларын жиі оқып көрсеткенін айтады. 1899 жылы, Фаллада 6 жасқа толғанда, әкесі қызметінің арқасында алғашқы тағайындамасын алып, отбасын Берлинге көшірді. Фаллада 1901 жылы мектепке алғаш қадам басқанда өте қиындыққа тап болды. Осының салдарынан ол өзін кітаптарға берді, жасына сай әдебиеттен гөрі Флобер, Достоевский және Диккенс сияқты авторлардың туындыларын оқуға бейімделді. 1909 жылы әкесі Императордың Жоғарғы сотына тағайындалғаннан кейін отбасы Лейпцигке көшті. 1909 жылы (16 жасында) Фалладаны атқа жегілген арба шауып, содан кейін ат бетінен тепті. Осы оқиға және 1910 жылы (17 жасында) тиф ауруына шалдығуы Фалладаның өміріндегі шешуші кезең болды. Оның өмір бойы есірткіге тәуелді болуының себебі – жарақатынан кейін ауырсынды басу үшін ішкен дәрілер еді. Бұл мәселелер өзін-өзі өлтіруге бірнеше рет әрекет етуімен көрінді. 1911 жылы ол досы Ханс Дитрих фон Некермен бірге өздерінің өлімдерін дуэль арқылы жасыруға келісті, олар дуэльдің көбірек құрметті болады деп ойлады. Бірақ екеуінің де қару-жарақпен тәжірибесі болмағандықтан, бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Дитрих Фалладаны өткізіп алды, ал Фаллада Дитрихті атқылап өлтірді. Фаллада қатты қайғыға батып, Дитрихтің тапаншасын алып, кеудесіне оқ атты, бірақ таңқаларлық түрде аман қалды. Дегенмен, досының өлімі оның қоғамнан шеттетілуіне себеп болды. Ол ақыл-есінен айырылғандықтан кісі өлтіруде кінәлі емес деп танылса да, осыдан бастап психиатриялық клиникаларда бірнеше рет емделді. Осы клиникалардың бірінде ол шаруашалықта жұмыс істеді, осылайша өмір бойына шаруашылық мәдениетіне деген құштарлығы пайда болды.

Жазушылық мансап және ұлттық социализммен кездесу

Санаторийде болған кезде Фаллада аударма және поэзиямен айналысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1920 жылы оның алғашқы кітабы "Жас Гоедешаль" ("Der junge Goedeschal") жарық көргенше, ол романдар жазуға кірісті. Осы кезеңде ол морфинге тәуелділікпен күресіп, Бірінші дүниежүзілік соғыста інісінің қазасына қайғырды. Соғыстан кейін Фаллада өзін асырау және есірткіге деген құмарлығын қаржыландыру үшін бірнеше шаруашалық және ауыл шаруашылығы жұмыстарында жұмыс істеді. Соғысқа дейін Фаллада жазу кезінде қаржылық қолдау үшін әкесіне сүйенсе, неміс жеңілісінен кейін ол әкесінің көмегіне қатысуға дайын болмады. "Антон мен Герда" кітабы жарық көргеннен кейін Фаллада Грайфсвальд түрмесіне жұмыс берушісінен астық ұрлап, есірткі сатып алуға жұмсағаны үшін 6 айға сотталды. 3 жылдан кейін, 1926 жылы, Фаллада есірткі мен алкогольдің әсерінен жұмыс берушілерден ұрлық жасағаны үшін қайтадан түрмеге қамалды. 1928 жылдың ақпан айында ол тәуелділіктен арылды. 1929 жылы Фаллада Анна "Сузе" Исселге үйленді және журналистикада бірқатар тұрақты жұмыс істеді, газеттерде және ақырында романдарының баспагері Rowohlt компаниясында жұмыс істеді. Осы шақта оның романдары саяси сипат ала бастады және Германияның әлеуметтік-экономикалық проблемаларына тоқталды. Оның шығармалары 1930/1931 жылдары "Шаруалар, басшылар және бомбалар" ("A Small Circus") кітабымен кеңінен танылды, ол Шлезвиг-Гольштейндегі ауылдық халық қозғалысының тарихы мен Ноймюнстер қаласындағы фермерлердің наразылығы мен бойкоты негізінде жазылған. Уильямс бұл роман Фалладаны "ұсынысты үміт беруші әдеби талант және даулы мәселелерді қозғаудан қорқа алмайтын автор" ретінде көрсеткенін айтады. Мартин Сеймур Смит бұл романын ең жақсы туындыларының бірі деп атап, ол "жергілікті көтерілістің ең жарқын және шынайы суреттерінің бірі болып қала береді" деді. "Қызым, енді не болады?" ("Kleiner Mann, was nun?") кітабының 1932 жылы үлкен жетістікке ие болуы оның қаржылық қиындықтарын жеңілдеткенмен, ұлттық социализмнің өрлеуіне байланысты уайымдауы мен одан кейінгі жүйке бұзылуынан көлеңкеде қалды. Оның ешбір туындысы нацистердің араласуына жеткіліксіз деп табылса да, оның көптеген әріптестері тұтқындалды және интернирленді, ал нацистік режимдегі автор ретінде оның болашағы күңгірт болды. 1932 жылдың соңында еврей продюсерлері кітаптың неміс тіліндегі бейімделуін жасады, бұл Фалладаға нацистік партияның назарына іліктірді. Фильм, 1934 жылғы АҚШ нұсқасынан айырмашылығы, романға көп ұқсамайды және 1933 жылдың ортасында нацистік цензураның көптеген өңдеулерінен кейін ғана жарық көрді. Бұл уайымдарды баланың дүниеге келгеннен кейін бірнеше сағаттан кейін қайтыс болуымен күшейтті. Алайда ол "Қызым, енді не болады?" кітабының Ұлыбритания мен АҚШ-та бестселлер болғанына қуанды. АҚШ-та ол Айдың кітабы клубынан таңдалды және тіпті Голливудта "Қызым, енді не болады?" (1934) фильміне бейімделді. Осы арада, көптеген замандастарының мансабы, кейде өмірлері тез тоқтатылған кезде, Фаллада үкімет тарапынан нацистік авторлар мен басылымдардың оның жұмысын сынауына ұшырады, олар оның партияға қосылмағанын атап өтті. 1933 жылғы Пасха күні Гестапо оны "нацистерге қарсы қызметтері" үшін түрмеге қамады, бірақ үйін тінткеннен кейін ешқандай дәлел табылған жоқ және ол бір аптадан кейін босатылды. 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін Фаллада романға бірнеше өзгерістер енгізуге мәжбүр болды, олар нацистерді жаман жағынан көрсеткен кез келген нәрсені алып тастады: мысалы, Штурмбаттлунгтың (SA) қарақшысын футболшы қарақшысына айналдыру керек болды. Кітап 1941 жылға дейін басылып шықты, содан кейін соғыстың қағаз тапшылығы романдарды басып шығаруды шектеді. 2016 жылы Германияда толық басылым жарық көрді, ол 1932 жылғы басылымдағы 400 бетке шамамен 100 бет қосты. Бұл кесулерді Фалладаның келісімін алған баспагері Эрнст Роухолт жасаған. Неміс сыншылары романның тоны мен құрылымы кесулерден зардап шекпегенін, бірақ қалпына келтірілген бөлімдер "түс пен атмосфераны" қосты, мысалы, Робинзон Крузо сияқты арман, басты кейіпкерді оның қарапайым күнделікті өмірінен алып кетеді, Чарльз Чаплиннің киносын көру үшін кинотеатрға бару және Танцпаласт (Бейістік сарайы) кеші. 1934 жылы жазған "Бізде бір бала болған кезде" ("Wir hatten mal ein Kind") романы бастапқыда оң пікірлерге ие болса да, ресми нацистік басылым "Völkischer Beobachter" оны мақұлдамады. Осы жылы Ұлттық Мәдениет және Ұғым министрлігі "Қызым, енді не болады?" кітабын барлық қоғамдық кітапханалардан алып тастауды ұсынды. Осы арада, Фалладаға қарсы ресми науқан оның кітаптарының сатылымын төмендетіп, 1934 жылы тағы бір жүйке бұзылуына әкелді. 1935 жылдың қыркүйегінде Фаллада ресми түрде "көңілсіз автор" деп жарияланды, бұл оның туындыларын шетелде аудару мен жариялауға тыйым салды. Оның "Ескі жүрек саяхатқа шығады" ("Old Heart Goes A Journeying") романы оның христиандық дінін нацизмнің орнына халықты біріктіруші күш ретінде көрсеткені үшін Рейх әдеби палатасымен проблема тудырды. Бұл бұйрық бірнеше айдан кейін күшін жойғанмен, осы сәттен бастап оның жазуы өнерлік еңбек етуден гөрі тек қана қажетті табыс көзіне айналды, "балаларға арналған әңгімелер мен зиянсыз ертегілер" жазып, нацистердің күлкілі назарынан қашып құтылуға тырысты. Осы кезеңде эмиграция перспективасы Фалладаның ойында үнемі болды, бірақ ол Германияға деген махаббатынан шегінуге дайын болмады. 1937 жылы "Құрлыштар арасындағы қасқыр" ("Wolf unter Wölfen") кітабының жарық көргені және сәттілігі Фалладаның шынайы, реалистік стиліне қайта оралуын білдірді. Нацистер бұл кітапты Веймар Республикасын қатаң сынап бағалап, оны мақұлдады. Ерекше айта келерлік жайт, Йозеф Геббельс оны "тамаша кітап" деп атады. Геббельстің Фалладаның туындыларына деген қызығушылығы жазушыны уайымға толы әлемге әкелді: ол одан антисемиттік трактат жазуды ұсынды және оның мақтауы Фалладаның Германия отбасының өмірін 1933 жылға дейін көрсететін мемлекеттік фильмнің негізі болатын романды жазуға шақыруына әкелді. "Темір Густав" ("Der eiserne Gustav") кітабы Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары мен қиындықтарын көрсетті, бірақ қолжазбаны қарап шыққан Геббельс Фалладаға нацистердің өрлеуін қосып, оларды соғыс және Веймар проблемаларын шешетін күш ретінде көрсетуді ұсынды. Фаллада Геббельс пен қаржылық қиындықтарының қысымына көніп, бірнеше нұсқа жазды. Оның нацистік қорқытуға бағынуының тағы бір дәлелі оның саяси тұрғысынан күмәнділеу туындыларына жазған алғы сөздері болды, онда ол кітаптағы оқиғалар нацистер билікке келгенге дейін болғанын және олардың мақұлдауына бағытталғанын мәлімдеді. 1938 жылдың соңына қарай, нацистердің қолынан қаза тапқан бірнеше әріптестеріне қарамастан, Фаллада эмиграциядан бас тартты. Оның британдық баспагері Джордж Путнэм олардың Фаллада мен оның отбасын Германиядан алып кету үшін кеме ұйымдастырды. Дженни Уильямстың сөзіне сәйкес, Фаллада бәрін жинап, көлігіне тиеген кезде әйеліне кішкентай шаруашылығында бір серуендегісі келетінін айтқан. "Біраз уақыттан кейін ол келгенде, Германияны тастай алмайтынын және Сузе бәрін қайта жинауы керек екенін мәлімдеді" деді Уильямс. Бұл күтпеген шешім Фалладаның көп жылдар бойы сақтаған ішкі сенімімен сәйкес келді. Ол бір кезде танысына: "Басқа тілде жаза алмаймын және Германиядан басқа жерде өмір сүре алмаймын" деген еді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Фаллада қайтадан балалар әңгімелерін және сол кездегі сезімтал жағдайға сай, саяси сипаттамасы жоқ материалдарды жазуға кірісті. Бірақ 1939 жылы Польшаға неміс әскерлерінің басып кіруімен және содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен Фаллада мен оның отбасының өмірі одан да қиын болды. Соғыс рационы отбасы мүшелері мен ауылдастары арасында көптеген дау-жанжалға себеп болды. Көршілері бірнеше рет оның есірткіге тәуелді екенін билік органдарына хабарлап, нацистік режимде өте қауіпті болар еді, оның психологиялық ауруларының тарихын ашумен қорқытты. Мемлекеттік қолдауға ие жұмыстарға басымдық беріліп, қағаз рационына шектеу қойылғандығы оның мансабына кедергі келтірді. Дегенмен, ол шектеулі көлемде жариялануын жалғастырды, тіпті қысқа мерзімге ресми мақұлдауға ие болды. Бірақ 1943 жылдың соңында оның 25 жылдық баспагері Ровольт елден қашып кеткенімен бұл мүмкіндік күрт тоқтатылды. Осы кезде ол әйелімен қарым-қатынасы нашарлағандықтан, ішімдікке және басқа да қатынастарға жүгінді. Сонымен қатар, 1943 жылы ол Рейхсарбейтсдиенстің бұйрығымен Францияға және Судеттің Рейхсгауіна Sonderführer (B) ретінде сапар шекті. 1944 жылы, ажырысқанмен, мас Фаллада мен оның әйелі арасында жанжал болды, сол кезде Фаллада оқ атқан, деп Сюзе Дитцен өмірбаянына берген сұхбатында Женни Уильямсқа айтқан. Сюзе Дитзеннің сөзіне сүйенсек, ол күйеуінен қаруды алып, оның басына соғып, полицияға хабарласып, оны психиатриялық мекемеге жатқызған. (Полицияның хабарлама тізілімінде оқ атылғаны туралы ештеңе жазылмаған.) Осы кезеңде Фалладаның бір ғана үміті болды: ол Гёббельстің антисемиттік роман жазу туралы талабын кейінге қарай ысыру үшін ойлап тапқан жоба. Бұл жобаға 1920 жылдардағы екі еврей қаржыгеріне қатысты әйгілі алаяқтық істі романдау кірді, бұл үгіт ретінде қолдануға болатындықтан үкімет тарапынан қолдау тапты және оның басқа, шынайы жобалармен айналысуына мүмкіндік берді. Нацистік психиатриялық ауруханада тұтқындалған ол бұл жобаны Геббельс кеңсесіне тапсырманы орындау үшін қағаз және жазу құралдарын алу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Бұл одан да қатал қараушылықтан сақтады, өйткені психикалық аурулар нацистер тарапынан қатыгездікке, физикалық зорлық-зомбылыққа, стерилизацияға және тіпті өлімге ұшырады. Бірақ антиеврейлік романды жазудың орнына Фаллада берілген қағазын тығыз, бір-біріне жабысқан әріптермен жазылған, мәтінді кодтауға арналған "Ішкімдікке берілген" (Der Trinker) романын – нацистер тұсындағы өмірдің терең сыншылдығын көрсететін автобиографиялық шығармасын және "Менің шетелдегі елімде" (In meinem fremden Land) атты қысқа күнделігін жазуға пайдаланды. Бұл өлім жазасына татылуы мүмкін әрекет болды, бірақ ол ұсталған жоқ және 1944 жылдың желтоқсанында нацистік үкімет құлағаннан кейін босатылды.

Соғыстан кейінгі өмір

Бірінші әйелімен татуласу сәтті болып көрінгенімен, босатылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң ол жас, бай және әдемі Урсула Лошкаға, суретші Курт Лошканың жесіріне үйленді және онымен Мекленбургтағы Фельдбергке көшті. Ұзақ өтпей, Кеңес әскері сол аймаққа басып кірді. Фаллада, танымал тұлға болғандықтан, соғыстың аяқталуын тойлауға арналған салтанатта сөз сөйлеуге шақырылды. Осы сөзден кейін ол 18 айға Фельдберг қаласының уақытша мэрі болып тағайындалды. Психиатриялық емханада өткізген уақыт Фалладаға ауыр соққы болды, және нацистік режимнің салдарынан қоғамға терең сіңген фашизмнің іздерін жоюдың өте қиын екенін сезініп, ол қайтадан әйелімен бірге морфинге тәуелді болды, олар екеуі де көп ұзамай ауруханаға түсті. Өмірінің қалған аз уақытын ауруханалар мен палаталарда өткізді. Лошканың морфинге тәуелділігі Фалладаныкінен де нашар болған сияқты, ал оның үнемі артып келе жатқан қарыздары да үлкен уайым тудырды. Фаллада 1946 жылдың қыркүйек және қараша айлары аралығында (өліміне аз уақыт қалғанда) психиатриялық емханада жатып "Jeder stirbt für sich allein" ("Әр адам өздігінен өледі") романын жазды. Ол отбасына "үлкен роман жазғанын" айтты.

Өлім және мұра

1947 жылы ақпанда 53 жасында Фаллада морфинге, алкогольге және басқа да есірткілерге тәуелділіктен әлсіреген жүрегімен қайтыс болған кезде, ол соғыста Берлинде нацистік материалдарды жасап, таратқаны үшін атылған неміс жұбы Отто мен Элис Хампелдің шынайы оқиғасына негізделген «Әр адам жалғыз өледі» атты антифашистік романын аяқтаған еді. Дженни Уильямстың айтуынша, ол кітапты «қызған ыстық» күйде, бар болғаны 24 күнде жазған. Фаллада соңғы романы жарық көрмес бұрын бірнеше апта бұрын қайтыс болды. Ол Берлиндегі Панков ауданына жерленді, бірақ кейіннен 1933 жылдан 1944 жылға дейін өмір сүрген Карвицке көшірілді. Фалладаның қайтысынан кейін, екінші әйелі мен жалғыз мұрагерінің салдарынан мүмкін болатын немқұрайлылық пен тәуелділіктің жалғасуынан оның көптеген жарияланбаған туындылары жоғалып кетті немесе сатылды. Фаллада қайтыс болғаннан кейін де Германияда танымал жазушы болып қалды. Бірақ, «Кішкентай адам, енді не істейсің?» романы АҚШ пен Ұлыбританияда үлкен жетістікке ие болса да, Германиядан тыс жерлерде ондаған жылдар бойы беймәлім күйде қалды. Германияда «Әр адам жалғыз өледі» романы үлкен әсер етті. Ол Шығыс және Батыс Германияда теледидарға түсірілді. Роман 1976 жылы киноэкранына шықты, оның басты рөлдерін Хилдегард Кнеф және Карл Раддатц сомдады. «Every Man Dies Alone» романы 2009 жылға дейін ағылшын тіліне аударылмады, содан кейін ол американдық Melville House Publishing баспасынан қайта жаңғырылып, Майкл Хофманның аудармасымен АҚШ-та «Every Man Dies Alone» деген атпен жарық көрді. Melville House оны Ұлыбританиядағы Penguin Books-қа лицензиялады, олар «Alone in Berlin» деген атауды қолданды. Ол АҚШ пен Ұлыбританияда «көзді жарқырататын бестселлерге» айналды. Ол Ұлыбританиядағы барлық баспагерлердің ресми топ 50 кітабының тізіміне енді, мұндай ескі кітап үшін бұл сирек кездесетін жағдай. Ханс Фаллада сыйлығы – Ноймюнстер қаласының тағайындаған әдеби сыйлығы, бұл сыйлық автордың құрметіне аталған.