Кіріспе
Сауд Арабиясындағы қала, бірінші Сауд мемлекетінің және Дирия әмірлігінің астанасы. Дирия (الدِرْعِيّة, ad Dirīyah, шамамен мағынасы – ‘қару-жарақ орны’), бұрын Дерейя және Дария деп аталатын. Бүгінде қала Дирия губернаторлығының орталығы болып табылады, сонымен қатар Уайна, Жубайла және Әл-Аммария ауылдары да оның құрамына кіреді. Дириядағы сауилердің алғашқы астанасы – Турайф ауданы 2010 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. Қаланың жоспары Сауд Арабиясының Ұлттық мұражайында үлкен масштабтағы, егжей-тегжейлі макеті арқылы оңай зерттелуі мүмкін. Дирияда Формула E чемпионатының Дирия ePrix жарысы да өткізіледі.
Diriyah (الدِرْعِيّة, ad Dir‘īyah, approximate meaning ‘place of armor’ ), formerly romanized as Dereyeh and Dariyya, Today, the town is the seat of the Diriyah Governorate—which also includes the villages of Uyayna, Jubayla, and Al Ammariyyah, among others—and is part of Ar Riyad Province. The Turaif district, the first capital of Saudis in Diriyah, was declared a UNESCO World Heritage Site in 2010. The layout of the city itself can be easily studied in the National Museum of Saudi Arabia with the help of a large scale detailed model of the city on display there. Diriyah also hosts the Diriyah ePrix race for the Formula E championship.
Орналасқан жері
Дирияның ескі қаласының қираған жерлері Уәді Ханифа деп аталатын тар аңғардың екі жағында орналасқан, ол Рияд арқылы оңтүстікке қарай жалғаса береді. Құрылыстарының көбісі саз кірпіштен тұрған қираған қала үш ауданға бөлінген: Гусайба, Әл-Мулайбед және Турайф, олар аңғарға қарап тұрған төбелердің үстінде салынған. Олардың арасында Турайф ең биігі, және туристер оның төменгі жағына жаяу оңай жете алады. Уәдінің жиектерімен созылған қала қабырғасының бөлігі, сондай-ақ саз кірпіштен жасалған, кейбір қысқа бақылау мұнараларымен бірге әлі де сақталған. Қазіргі қала Турайф орналасқан төбенің етегінде, одан төменде салынған. Қаланың солтүстігінде, аңғардың ішінде, бірнеше бақтар, пальма тоғайлары, шағын шаруа қожалықтары мен меншіктер бар. Солтүстікке қарай Ал-Ильб деп аталатын бөгет орналасқан.
Мұхаммедтің дәуірінде
Мұхаммедтің заманында Мұхаммед ибн Масламаның жорығы Мұхаррам айында, 627 жылдың шілдесінде / 6 хижри жылы осы жерде болды. Мұхаммед ибн Маслама басшылығымен отыз мұсылманнан тұратын взвод әскери миссияға жіберілді. Олар Бану Килаб тайпасының Бакр руының бір бөлігі – Куратаның қонысына бағыт алды. Мұсылмандар сол бөлімге шабуыл жасап, оларды таратып жіберді. Олар соғыс олжасын түгелдей алып, Бану Ханифа тайпасының басшысы Тұмама ибн Утал әл-Ханафимен бірге қайтып келді.
1400-ден кейінгі
Кейде бұл жерді Якут пен Әл Хамадани есімдерімен аталатын ежелгі елді мекенмен байланыстырғанмен, Дирияның тарихы 15 ғасырға дейін жетеді. Нежд тарихшыларының мәліметінше, қала 1446-47 жылдары Сауд Арабиясының патшалық отбасының атасы Мани әл-Мурайди (مانع المريدي) құрған. Мани мен оның руы, сол кездегі қазіргі Эр-Рияд құрамына кіретін елді мекендердің билеушісі Ибн Дирдің (ابن درع) шақыруымен Арабияның шығысындағы Әл-Катиф аймағынан келген. Ибн Дир Мани әл-Мрайдидің туысы болған деседі, ал Манидің руы белгілі бір уақытта Вади Ханифа аймағынан кетіп, енді өздерінің туған жерлеріне қайтып келген деп есептеледі. Алғашқыда Мани мен оның Мруда тайпасы Гусайба (الغصيبة) және Әл Мулайбед (المليبيد) елді мекендеріне қоныстанды. Барлық елді мекен Манидің меценаты Ибн Дирдің құрметіне Әл Дир'ия деп аталды. Кейіннен Тураиф (طُريف) ауданы да құрылды. Осман империясы арабтардың қарсылығына, әсіресе Мекке мен Мединаны жоғалтқаннан кейін және Осман сұлтанының есімін жұма намазынан шығарып тастағаннан кейін алаңдады. Жоғалған жерлерді қайтару үшін Ыбырай паша басқаратын Мысыр армиясы жіберілді. 1818 жылы армия Дирияға кірді және алты айлық қоршаудан кейін Тураифтің қорғанысын бұзып, үйлерді толығымен қиратты және пальма бақшаларындағы барлық ағаштарды кесіп тастады. Мысыр армиясының 10 000, ал Сауд әскерлерінің 1 800 сарбазы қаза болды деп есептеледі. Қаланың түпкі тұрғындары 1818 жылдан кейін Дирияны тастап кетті, олардың көп бөлігі Эр-Риядқа көшті. "The Kingdom" (алғаш рет 1981 жылы жарық көрген) кітабының авторы, британдық Роберт Лейси, Әл Саудтың "ескі астанасының қираған қалдықтарын артында қалдырғанын, мүмкіндік шегінің мәңгілік еске салғышын" деп жазды және ескі Дирияны "құмға көмілген Помпеямен" салыстырды. Дирияның жаңа қаласы кеңейіп, қазір шағын, бірақ заманауи қалаға айналды және өз облысының орталығы болып табылады. Ұлыстың қалдықтары туристерді қызықтырады және Сауд Арабиясы үкіметі тарапынан баяу қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде.
Жаңартулар мен дамыту жоспарлары
Сауд Арабиясы тарихи маңызға ие орынды сақтау және дамыту мақсатында Дирия қақпасының даму басқармасын (DGDA) құрды. Ваххабилердің исламның алғашқы тарихымен және мұсылмандардың бірінші буынымен (Мұхаммедтің отбасы және оның сахабалары) байланысты көптеген исламдық, мәдени және тарихи ескерткіштерді қиратқанына қарамастан, 2018 жылы Forbes Travel Guide компаниясының бұрынғы бас директоры Джерри Инзерилло жаңа басқарманы басқару үшін тағайындалды. 2019 жылы Инзерилло Дирияның жақын арада "Риядтың Беверли-Хиллз" деп танылатынын мәлімдеді. Жаңадан салынған нысандардың ішінде монша және қонақ үй, Каср Наср, Саад бин Сауд сарайы (90-шы жылдардың басында аяқталды), Бурж Фейсал (80-ші жылдары қайта жаңартылған қабырғалық мұнара), Тураифті қоршап тұрған қабырғаның маңызды бөліктері, сондай-ақ сыртқы қабырғалардың бөліктері мен уәдиді қоршап тұрған қарауыл мұнаралары бар. Тураиф ауданынан тыс, Ханифа уәдісінің қарсы бетінде Мұхаммед ибн Абд әл-Ваххаб мешітінің аймағы толығымен қайта жаңартылды, тек тарихи мешіт орнында салынған кешеннің солтүстігіндегі кейбір жақында салынған ғимараттар сақталды. "Тұрайф ауданының даму жоспары" ауданды маңызды ұлттық, мәдени және туристік орталыққа айналдыруды көздейді. Бүкіл аумақты заманауи ашық аспан астындағы мұражайға айналдыруға кіріспес бұрын, құжаттамалық жұмыстар мен қажетті зерттеулер, әсіресе қайта құру қажет болатын жерлерде қазба жұмыстары үш кезеңде жоспарлануда. Олардың ішінде:
Негізгі тарихи орындар
Ескі қаланың тарихи құрылыстарына мыналар жатады: бөлмелермен қоршалған бірнеше шағын аулалардан тұратын дәстүрлі ғимарат. Монша үйі әр түрлі сәулет стилімен танымал және ғимараттың әртүрлі жабын қолдану арқылы су өткізбейтіндігін көрсетеді. Қонақ үй мен монша үйіне су уадидегі құдықтан жеткізілген. Имам Мұхаммед бин Сауд мешіті, бірінші рет имам Мұхаммед бин Сауд (1687–1765) тұсында салынған мешіт, бұрынғы құрылысты алмастырған болуы мүмкін. 1803 жылы қарашада Аср намазын оқып тұрғанда мұнда имам Абд әл-Азиз бин Мұхаммед Әл Сауд қаза тапты. Ғимарат 1818 жылғы шабуылдан және алғашқы Сауд мемлекетінің құлауынан кейін қирады; құрылыстың шығыс жағындағы бөлігі 1970 жылдарға дейін сақталды және қазірге дейін сақталып келеді. 20-ғасырдың бірінші жартысында осы жердің оңтүстік-батыс бұрышына кішкентай мешіт салынды. Кейіннен қазба жұмыстары жүргізіліп, 18 ғасырға жататын гипостильді үлкен мешіт табылды. Қазіргі мешіт ЮНЕСКО мұра бағдарламасы аясында дәстүрлі ғимаратпен алмастырылды. Әл-Бұжари (البجيري), қаланың аудандарының бірі, Каср Салваға тікелей іргелес, уадидің қарсы бетінде орналасқан. Бұл тарихи елді мекеннің діни орталығы болды, құрма ағаштарымен қоршалған. Басты ғимарат шейх Мұхаммед бин Абд әл-Уахаб мешіті болды, қазір қайта салынды және Әл-Бұжари мұражай паркінде орналасқан. Шейх Мұхаммед ибн Абдулхаб осы мешітте исламды реформалау қозғалысы туралы дәрістер оқыды. Ол діни білім беру орталығына айналды. Студенттер Арабия түкпір-түкпірінен оқуға келді. Ғасиба (غصيبة), қабырғалы тарихи орын және Уади Ханифаның шетінде, ескі Дир'ияның солтүстігінде орналасқан, біздің заманымыздың 17 ғасырына жатады деп есептеледі.
Басқа да елеулі ғимараттар
Қаср әл-Уджа (قصر العوجا) – Уди Ханифаның оңтүстік жағалауындағы ескі қаланың іргесінде орналасқан үлкен Сауд Арабиясы патша сарайы. Әл-Зәуихара мешіті (مسجد الظويهرة) Әл-Бұжаири мұралық паркінде орналасқан, 2014 жылы қайта жаңартылып, қайта ашылған ескі, дәстүрлі ғимарат. Бұл мешіт Наджд аймағындағы көне мешіттерде кездесетін жер асты бөлмесі – халуасымен ерекшеленеді. Әл-Сарыха мешіті (مسجد السريحة) – дәстүрлі орталық Араб стилінде салынған заманауи ғимарат. Ол Әл-Бұжаири мұралық паркінің батыс жағында орналасқан. Нахиль әл-Диба мешіті (مسجد نخيل العذيبة) ескі қаланың батысына қарай, Сұлтан Бин Салманның шаруашылығында орналасқан. Ол да дәстүрлі орталық Араб стилінде салынған.
Мұражайлар
Ескі қаладағы бірнеше сарайлар қайта жаңартылып, мұражайлар ретінде қолданылады. «Өткен күндер мұражайы» (متحف السنين الماضية) әл-Буджаиридің солтүстігінде орналасқан және ХХ ғасырдың басы мен ортасындағы Орталық Арабиядағы күнделікті өмірді көрсететін коллекцияны ұстап тұр.
Қоғамдық нысандар мен орталықтар
Әл-Маарефа университеті (جامعة المعرفة) – Эр-Риядтың Әл-Халидия ауданындағы ескі қаланың солтүстігінде орналасқан білім беру мекемесі. Мосим паркі, Нахиль аймағындағы футбол алаңы. Бұл жерде "Дир'ияның мақтанышы" деп аталатын "Мосим" футбол клубының үйі. Мосим паркі 2007 жылы "Мосим" ФК Риядтың орталық бөлігінен көшіп келгеннен кейін салынды. 2019 жылы ашылған Дирия Арена 15 000 орындық спорт аренасы болып табылады.
Климат
Дирияда жаздар ұзақ, құрғақ және ыстық, ал қыстар салқын және құрғақ болады. Дирияның ыстық шөл климаты (Кеппен климаттық жіктелімі BWh) бар.