Кіріспе

Сауд Арабиясының ұлттық мемлекет ретінде тарихы 1727 жылы Орталық Арабияда Әл Сауд әулетінің пайда болуымен және Дирия әмірлігінің құрылуымен басталды. Исламға дейінгі Арабия, қазіргі Сауд Арабиясын құрайтын аумақ, бірнеше ежелгі мәдениеттер мен өркениеттердің орны болды; Сауд Арабиясының тарихқа дейінгі тарихы әлемдегі ең ертедегі адам қызметінің іздерін көрсетеді. Әлемдегі екінші ірі дін – Ислам қазіргі Сауд Арабиясында пайда болды. VII ғасырдың басында ислам пайғамбары Мұхаммед Арабия халқының басын біріктіріп, біртұтас исламдық діни мемлекет құрды. 632 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ізбасарлары мұсылман билігі астындағы аумақты Арабиядан тыс жерлерге тез кеңейтіп, бірнеше онжылдықта жердің үлкен және бұрын-соңды болмаған аумақтарын (батыстағы Иберия түбегінен шығыстағы қазіргі Пәкістанға дейін) жаулап алды. Қазіргі Сауд Арабиясынан шыққан араб әулеттері Рашид (632–661), Омейяд (661–750), Аббасид (750–1517) және Фатимид (909–1171) халифалықтарын, сондай-ақ Азия, Африка және Еуропадағы көптеген басқа әулеттерді құрды. Қазіргі Сауд Арабиясының аумағы бұрын негізінен төрт ерекше тарихи аймақтан тұратын: Хеджаз, Наджд және Шығыс Арабияның (Әл-Ахса) және Оңтүстік Арабияның (Асир) бөліктері. Қазіргі Сауд Арабиясы Корольдігін 1932 жылы Абдулазиз бин Абдул Рахман құрды, ол батыс елдерінде Ибн Сауд деп те аталады. Абдулазиз 1902 жылы өзінің отбасының ата-бабалары мекендеген Эр-Риядты басып алудан басталған бірнеше жаулап алулар арқылы төрт аймақты бір мемлекетке біріктірді. Сауд Арабиясы сол кезден бері исламдық бағыт бойынша басқарылатын абсолюттік монархия болып табылады. Сауд Арабиясы кейде «Екі қасиетті мешіттің елі» деп аталады, бұл Исламның ең қасиетті екі жері – Аль-Мәсжид әл-Харам (Меккеде) және Аль-Мәсжид ан-Набави (Мединада) дегенге қатысты. Мұнай 1938 жылы 3 наурызда табылды және Шығыс провинциясында тағы бірнеше жаңа орындар табылды. Сауд Арабиясы сол кезден бастап әлемдегі екінші ірі мұнай өндіруші (АҚШ-тан кейін) және әлемдегі ең ірі мұнай экспорттаушы болып табылады, әлемдегі екінші ірі мұнай қоры мен алтыншы ірі газ қорына ие. 1902 жылдан 1953 жылы қайтыс болғанға дейін Сауд Арабиясының негізін қалаушы әкесі Абдулазиз Эр-Рияд әмірлігін (1902–1913), Неджд және Хаса әмірлігін (1913–1921), Неджд сұлтандарын (1921–1926), Хиджаз және Неджд патшалығын (1926–1932) және Сауд Арабиясының королі (1932–1953) билік еткен. Содан кейін оның алты ұлы патшалық құрды: Сауд, Абдулазиздің тікелей мұрагері, патшалық отбасының көпшілігінің қарсылығына ұшырап, ақырында құлдырады. Фейсал Саудты 1964 жылы алмастырды. 1975 жылы немере інісі өлтіргенге дейін Фейсал мұнай байлығымен қуатталған өсім мен жаңғыру кезеңін басқарды. Сауд Арабиясының 1973 жылғы мұнай дағдарысындағы рөлі және одан кейінгі мұнай бағасының көтерілуі елдің саяси маңыздылығы мен байлығын күрт арттырды. Фейсалдың мұрагері Халид 1979 жылы исламшыл экстремистердің Мекедегі Үлкен мешітті уақытша басып алуымен, алғашқы қарсылық белгілері пайда болған кезде билік жүргізді. Фахд 1982 жылы патша болды. Оның тұсында Сауд Арабиясы әлемдегі ең ірі мұнай өндірушіге айналды. Алайда, 1991 жылғы шығанақ соғысында ел АҚШ пен басқалармен одақтасқан кезде ішкі шиеленістер күшейді. 2000 жылдардың басында исламдық оппозиция режимге бірқатар террорлық шабуылдар жасады. Абдулла 2005 жылы Фахдтің орнын басып алды. Ол елдің көптеген институттарын жаңғырту үшін бірқатар жұмсақ реформалар енгізді және белгілі бір дәрежеде саяси қатысуды арттырды. Салман 2015 жылы 79 жасында патша болды. Ол Сауд үкіметіне қайта ұйымдастыруды қадағалады және патшаның саяси билігінің көп бөлігін мұрагер ханзадаға берді, оны екі рет ауыстырды. Салманның ұлы және қазіргі мұрагер ханзадасы Мұхаммед бин Салман үкіметті тиімді түрде басқарады. Мохаммед Сауд Арабиясының Йемендегі азаматтық соғысқа араласуына жауапты. Ол елде бірқатар құқықтық және әлеуметтік реформаларды бақылады, сонымен қатар Сауд Визионы 2030 арқылы экономиканы әртараптандыруға тырысты.

Исламға дейінгі Арабия

Арабия түбегінде адам қоныстанғанына шамамен 63 000 жыл болғанын көрсететін дәлелдер бар. Дегенмен, Сауд Арабиясының солтүстік-батысындағы Ти’с әл-Гадахтан табылған орта палеолит дәуіріне жататын тас құралдар және басқа жануарлардың қазба қалдықтары, гоминидтердің 300 000 – 500 000 жыл бұрын «жасыл Арабия» арқылы көшіп өткенін көрсетеді. Археологиялық зерттеулер Арабия түбегінің шығысындағы Дилмун цивилизациясы, Хиджаздың солтүстігіндегі Самуд, орталықтағы Кинда патшалығы және Арабия түбегінің оңтүстік-батысындағы Аль-Магар цивилизациясы сияқты ертедегі ежелгі мәдениеттерді анықтады. Араб тарихындағы ең ерте оқиғалар – түбекшенің ішіндегі және көршілес аймақтарға көші-қондар. Сондай-ақ, Тимна (Израиль) және Телль-эль-Хелейфе (Иордания) жерлерінен табылған жергілікті Курайя/Мидиандық керамикалық бұйымдардың Сауд Арабиясының солтүстік-батысындағы Хиджаз аймағынан шыққандығы анықталды. Бұл Киелі кітаптағы Мидиандықтардың бастапқыда түбекшенің Хиджаз аймағынан келгенін, содан кейін Иордания мен Оңтүстік Израильге тарағанын көрсетеді. 2020 жылдың 9 маусымында «Antiquity» журналында Дюмат әл-Жандалдан табылған, б.з. алдындағы жетінші мыңжылдыққа жататын, 35 метрлік үшбұрышты мегалиттік ескерткіштің табылуы жарияланды. Франция, Сауд Арабиясы және Италиядан құралған, Оливия Муноз басқаратын археологиялық зерттеушілер бұл жаңалықтардың ежелгі Арабиядағы көшпелі мал өсірушілердің өмір салты мен ритуалдық амалдарына жарық түсіретініне сенімді. 2021 жылдың мамыр айында археологтар Хэйл аймағындағы Ан Насим деп аталатын 350 000 жылдық Ашеулдік тұрақ Сауд Арабиясының солтүстігіндегі ең ерте адам қонысы болуы мүмкін екенін хабарлады. Бұл орын алғаш рет 2015 жылы қашықтан зондтау және палеогидрологиялық модельдеу арқылы анықталған. Онда Орта плейстоценге жататын палеокөлдік шөгінділер бар. Зерттеушілер қол балталары, тас құралдары және жарықтарды қоса алғанда, 354 артефакт тапты. Бұл артефакттар Орталық Азиядағы ең ерте заманда өмір сүрген адамдардың құрал жасау дәстүрлері туралы мәлімет береді. Сонымен қатар, палеолиттік артефакттар Нефуд шөліндегі Ашеулдік тұрақтарда табылған материалдарға ұқсас.

Исламның таралуы

Ислам пайғамбары Мұхаммед 570 жылы шамамен Меккеде дүниеге келді және 610 жылы қалада уағыз айтуды бастады, ал 622 жылы Мединаға көшіп кетті. Сол жерден ол және оның серіктері Арабия тайпаларын Исламның туы астында біріктіріп, Арабия түбегінде біртұтас араб мұсылман діни мемлекетін құрды. 632 жылы Мұхаммедтің қазасынан кейін Әбу Бәкір мұсылмандардың басшысы болып, алғашқы халифа атанды. Араб тайпаларының бүліктерін басып тастағаннан кейін (Ридда соғыстары немесе «Апостасия соғыстары» деп белгілі), Әбу Бәкір Византия империясына шабуыл жасады. 634 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Умар халифа, одан кейін Усман ибн Әффан және Әли ибн Әби Талиб иеленді. Осы алғашқы төрт халифаның кезеңі Рашид халифаты (әл-хулафа' ар-рашидун) деп аталады. Рашид халифаларының және 661 жылдан бастап олардың Омейяд мұрагерлерінің тұсында арабтар мұсылман бақылауындағы аумақты Арабиядан тысқары жерлерге жылдам кеңейтті. Он жылдықтар ішінде мұсылман әскерлері Византия әскерін түбегейлі жеңіп, Парсы империясын жойды, Иберия түбегінен Үндістанға дейінгі алып аумақтарды жаулап алды. Мұсылман әлемінің саяси ошағы жаңадан бағындырылған аймақтарға көшті. Дегенмен, Мекке мен Медина мұсылман әлеміндегі ең қасиетті рухани орындар болып қала берді. Құранның талабы бойынша, исламның бес тірегінің бірі ретінде, әрбір мүмкіндігі бар мұсылман, ислам айы Зуль-Хиджада кем дегенде өмірінде бір рет Меккеге қажылыққа (Хаж) баруға міндетті. Меккедегі Масжид аль-Харам (Ұлы мешіт) – Исламның ең қасиетті орны – Каабаның орналасқан жері, ал Мединадағы Масжид ан-Набави (Пайғамбар мешіті) – Мұхаммедтің қабірінің орналасқан жері; осының нәтижесінде 7 ғасырдан бастап Мекке мен Медина мұсылман әлемінің көптеген мұсылмандары үшін қажылық сапарға айналды.

Омейядтар мен Аббасидтер дәуірі

750 жылы Омейяд империясы құлағаннан кейін, болашақ Сауд Арабиясының көп бөлігі алғашқы мұсылман шапқыншылықтарынан кейін көп ұзамай дәстүрлі тайпалық билікке қайта оралды және түрлі мерзімге сақталатын тайпалардың, тайпалық әмірліктердің және конфедерациялардың тұрақсыз жиынтығы болып қала берді. Омейяд халифатының бірінші халифасы Мұғуая I өзінің туған Мекке қаласына қызығушылық танытып, құрылыстар салған және құдықтар қазған.

Мекке шарифті

Х ғасырдан бастап (және, шындығында, ХХ ғасырға дейін) Меккедегі Хашимит шарифтері аймақтың ең дамыған бөлігі – Хиджазда мемлекет сақтап келді. Олардың иеліктері бастапқыда Мекке мен Мединаның қасиетті қалаларын ғана қамтыды, бірақ 13 ғасырда Хиджаздың қалған бөлігі де олардың құрамына енді. Шарифтер көбінесе Хиджазда тәуелсіз билік жүргізгенімен, әдетте сол заманғы ірі ислам империяларының бағыныштылығында болды. Орта ғасырларда оларға Бағдат халифатының Аббасидтері, сондай-ақ Египеттің Фатимидтері, Айюбидтері және Мамлюктер кірді.

Ваххабизмнің пайда болуы және алғашқы Сауд Арабиясы мемлекеті

Сауд әулетінің пайда болуы 1727 жылы Орталық Арабияда басталды. 1744 жылы Эр-Риядтың жанындағы әд-Дирия қаласының тайпалық билеушісі Мұхаммед ибн Сауд, уахаби қозғалысының негізін қалаушы діни көшбасшы Мұхаммед ибн Абд әл-Уахабпен одақ құрды. Бұл одақ 18 ғасырда құрылып, Сауд Арабиясының кеңеюіне идеологиялық күш берді және бүгінгі күні Сауд Арабиясының династиялық билігінің негізі болып табылады. Келесі 150 жыл ішінде Сауд әулетінің бағы бірнеше рет көтеріліп, құлдырады. Сауд билеушілері Мысыр, Осман империясы және басқа араб әулеттерімен арабия түбегін бақылау үшін күресті. Медина 1804 жылдың сәуір айында басып алынды. Саудтардың күшейіп бара жатқанына алаңдаған Осман сұлтаны IV Мұстафа, Мысырдағы вице-королі Мұхаммед Әли пашаға аймақты қайта басып алуды бұйырды. Әли өзінің ұлдары Түсун паша мен Ибрагим пашаны жіберді, олар 1818 жылы Сауд әскерлерін жеңіп, Әл Саудтың күшін жойды. Сонымен қатар, Хиджазда Сауд Арабиясының бірінші мемлекетінің жеңілісінен кейін, мысырлықтар 1840 жылға дейін аймақты басып алды. Олар кеткеннен кейін Мекке шерифтері билігін қайта орнатты, бірақ Осман губернаторы мен гарнизоны болған күйінде. 1916 жылы Ұлыбритания мен Францияның (бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясымен күрескен) ынталандыруымен және қолдауымен Мекке шерифі Хусейн бин Әли Осман империясына қарсы жалпы араб көтерілісін бастады. Көтерілістің мақсаты арабтардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету және Сириядағы Алепподан Йемендегі Аденге дейінгі араб аумақтарын біріктіретін біртұтас араб мемлекетін құру болды. Араб армиясына түбектің түкпір-түкпірінен бедуиндер мен басқа да адамдар кірді, бірақ Әл Сауд пен олардың одақтас тайпалары көтеріліске қатыспады. Бұл Мекке шерифтерімен ұзақ жылдар бойы соғысқандықтан және олардың басымдықтары солтүстік Арабияны бақылау үшін Әл Рашидті жеңу болды. Дегенмен, көтеріліс Таяу Шығыс майданында маңызды рөл атқарды және мыңдаған Осман әскерін байлап, 1918 жылы Османның бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшыруына үлес қосты. Бірақ Осман империясының бөлінуінен кейін, британдықтар мен француздар Хусейнге жалпы араб мемлекетін қолдау туралы уәделерін орындамады. Хусейн Хиджаз патшасы ретінде танылса да, кейін Ұлыбритания Әл Саудқа қолдау көрсетті, оны дипломатиялық және әскери жағынан оқшаулады. Сондықтан, көтеріліс жалпы араб мемлекетін құру мақсатына жетпеді, бірақ Арабия Осман империясының билігінен азат болды. 1906 жылы Абдулазиз Әл Рашидті Наждтан қуды, ал Османдықтар оны Нажттағы өз клиенті ретінде мойындады. Оның келесі маңызды иелігі 1913 жылы Османдықтардан алған Әл-Хаса болды, бұл оған Парсы шығанағының жағалауын және болашақта Сауд Арабиясының мұнай қорына ие болуға мүмкіндік берді. 1914 жылы Осман билігін мойындағандықтан, ол араб көтерілісіне қатыспады және солтүстік Арабиядағы Әл Рашидпен күресін жалғастырды. 1920 жылы Ихванның назары оңтүстік-батысқа, Хиджаз бен Йемен арасындағы Асир аймағын басып алған кезде ауды. Келесі жылы Абдул Азиз ақыры Әл Рашидті жеңіп, солтүстік Арабияның барлық аймағын басып алды. 1925 жылдың соңында Ихван Хиджазды басып алды. 1926 жылдың 10 қаңтарында Абдулазиз өзін Хиджаз патшасы деп жариялады, ал 1927 жылдың 27 қаңтарында ол Наджд патшасы атағын алды (бұрынғы атағы Сұлтан болған). Ихванның жаулап алуды жүзеге асыруы Хиджаз үшін маңызды салдарларға әкелді: ескі космополиттік қоғам құлдырады және уахаби мәдениетінің нұсқасы жаңа міндетті әлеуметтік тәртіп ретінде енгізілді. 1927 жылдың 20 мамырында қол қойылған Джидда келісімі бойынша Ұлыбритания Абдул Азиз патшалығының тәуелсіздігін мойындады (ол кезде Хиджаз және Наджд патшалығы деп аталды). 1932 жылы Хиджаз және Наджд патшалықтары "Сауд Арабиясы патшалығы" ретінде біріктірілді.

Қазіргі тарих

Абдулазиз әскери және саяси жетістіктерге қол жеткізгенмен, ел 1938 жылы Парсы шығанағының жағалауындағы Аль-Хаса аймағында коммерциялық мұнай көлемі ашылғанға дейін экономикалық жағынан күресті. Мұнайды игеру 1946 жылы басталды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан кейінге шегерілді. 1949 жылы мұнай өндірісі толыққанды қарқынға енді. 1945 жылдың ақпан айында Абдулазиз бен АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт Суэц каналындағы USS Quincy кемесінде кездесті. Олар тарихи қол алысу келісіміне келді (қазірге дейін күшінде), оған сәйкес Сауд Арабиясы Сауд режимінің АҚШ-тан әскери қорғауын алмастырып, мұнаймен жабдықтауды қамтамасыз етеді. 1953 жылы Абдулазиз қайтыс болды, оның орнына ұлы Сауд патша болды. Мұнай Сауд Арабиясына экономикалық өркендеу мен халықаралық аренадағы саяси ықпалды арттырды. Бірақ үкімет осы кезеңде ысырапшылдық пен салтанатқа бой алды. Жаңа байлыққа қарамастан, 1950 жылдары ысырапшылдық мемлекеттік бюджет тапшылығына және шетелден қарыз алуға әкелді. 1960 жылдардың басында патша мен оның жартылай бауыры, принц Фейсал арасындағы күдіктер Саудтың басқару қабілетіне байланысты патшалық отбасында наразылық тудырды. Осының салдарынан 1964 жылы Сауд Фейсалдың пайдасына тақтан алынды. Сонымен қатар, Ахмад Шукейри фашистік Tacuara ұйымын мақтағаннан кейін БҰҰ жанындағы Сауд Арабиясының өкілі лауазымынан босатылды, бұл араб әлемін ұялтып, Латын Америкасы тарапынан наразылық тудырды. Шукейри жұмыстан босатылуына бірнеше күн қалғанда, Hutchinson News басылымы Сауд Арабиясы үкіметімен тығыз байланыста екенін мәлімдеген араб дипломаттарының Шукейридің бейшара сөйлеуіне ашуланып, Сауд Арабиясының принці Фейсалға оны қайтаруға шақырғанын жазды. Бұл оның көзқарастары мен риторикасын бірінші рет сынаған жағдай емес. Йеменмен қарым-қатынастағы шиеленіс 1967 жылы Мысыр елден әскерін шығарғаннан кейін ғана басылды. Сауд Арабиясы 1967 жылғы алты күндік (араб-израильдік) соғысқа қатыспады, бірақ кейіннен Мысыр, Иордания және Сирияның экономикасын қолдау үшін жыл сайын субсидиялар берді. 1973 жылғы араб-израиль соғысы кезінде Сауд Арабиясы АҚШ-қа және Израильдің басқа батыс одақтастарына қатысты араб мұнай бойкотына қатысты. ОПЕК-тің негізін қалаушы мүшесі Сауд Арабиясы 1971 жылдан бастап мұнай бағасын қалыпты ету туралы ұйымның шешімін қолдады. 1973 жылғы соғыстан кейін мұнай бағасы күрт өсті, Сауд Арабиясының байлығы мен саяси ықпалын арттырды. Оның орнына жартылай бауыры Халид патша отырды, оның тұсында экономикалық және әлеуметтік даму өте қарқынды жүрді, елдің инфрақұрылымы мен білім беру жүйесінде революция жасалды; сыртқы саясатта АҚШ-пен тығыз байланыс қайта жанданды. 1979 жылы Аль Сауд режиміне қауіп төндірген және Сауд Арабиясының сыртқы және ішкі саясатына ұзақ мерзімді әсер еткен екі оқиға болды. Біріншісі – Иран Ислам төңкерісі. 1979 және 1980 жылдары аймақта бірнеше үкіметке қарсы көтерілістер болды. Екінші оқиға – исламшыл экстремистердің Меккедегі Ұлы мешітті басып алуы. Осы оқиғаға қатысқандар Сауд Арабиясының жемқорлығы мен исламдық емес сипаты деп санаған нәрселеріне ашуланды. Патшалық отбасының жауабы исламдық және салт-дәстүрлі саудиялық нормаларды қатаң сақтауды күшейту болды. Исламшылдық күшейе берді. 1995 жылы Фахд ауыр инсульт алды, оның жартылай бауыры, тәж мұрагері Абдулла үкіметтің күнделікті басқаруын өз мойнына алды. 2003 жылы Сауд Арабиясы АҚШ пен оның одақтастарының Иракқа басып кіруін қолдамады. Ол шектеулі реттеуді жою, жекешелендіру және шетелдік инвестицияларды іздеу саясатын жүргізді. 2005 жылдың желтоқсан айында он екі жылдық келіссөздерден кейін Дүниежүзілік сауда ұйымы Сауд Арабиясының мүшелігіне жасыл жарық берді. 2011 жылдың басында Араб көктемінің наразылықтары мен көтерілістері Араб әлеміне тарала бастағанда, король Абдулла әлеуметтік жәрдемақыны арттыру туралы жариялады. Бұл пакетке саяси реформалар енбеді. Сонымен қатар, Сауд әскерлері Бахрейндегі тәртіпсіздіктерді басуға жіберілді. Король Абдулла Тунистің биліктен шеттетілген президенті Зин Эль Абидин Бен Алиге баспана берді және Мысыр президенті Хосни Мубаракқа (оның биліктен шеттетілуіне дейін) қолдау көрсету үшін телефон соқты. Абдулла әйелдерге қалалық сайлауда дауыс беру құқығын берді. 2015 жылы король Абдулла қайтыс болды, оның жартылай бауыры Салман патша болды. Жаңа патша бірнеше бюрократиялық ведомстволарды жою арқылы үкіметті қайта ұйымдастырды. Салман Сауд Арабиясын Йемендегі екінші азаматтық соғысқа қатыстырды. 2017 жылы Салман ұлы Мұхаммед бин Салманды тәж мұрагері етіп тағайындады, содан бері Мұхаммед әкесіне үкімет ісінде көмектесіп келеді. Тәж мұрагері болғаннан кейін ол Сауд Арабиясындағы жемқорлықты болдырмау мақсатында Риядтағы Ritz-Carlton қонақүйінде 200 принц пен бизнесменді ұстады. Мұхаммед бин Салман елдің экономикасын әртараптандыру және Сауд Арабиясын мұнай кірісіне тәуелділіктен шығару мақсатындағы «Сауд Визия 2030» жоспарын жетекшілік етіп жүзеге асыруда. Ол сонымен қатар Сауд діни полициясының өкілеттіктерін әлсіретті және елдегі әйелдерге бірқатар құқықтар берді. Мысалы, 2017 жылы Сауд әйелдеріне жүргізу құқығы берілді, ал 2018 жылы олар ер адамның рұқсатынсыз өз бизнесін ашуға және ажырасудан кейін балаларының күтімін сақтауға рұқсат алды. Бірақ Мұхаммед журналист Джамал Хашоггинің өлтірілуі және оның басшылығымен жасалған адам құқығы бұзушылықтары үшін де сынға ұшырады.