Кіріспе
Әмір (/ə/'m/ɪər/, /'eɪ/'m/ɪər/, /'/eɪ//m//ɪər/; أمير, кейде әмір, амир немесе амир деп транслитерацияланады) – араб тілінен шыққан сөз. Ол еркек монархты, аристократты, жоғары әскери немесе саяси лауазымды иеленушіні немесе нақты немесе рәсімдік билікке ие басқа да тұлғаны білдіруі мүмкін. Бұл атақтың араб әлемінде, Шығыс Африкада, Батыс Африкада, Орталық Азияда және Үндістан субконтинентінде қолданылуының ұзақ тарихы бар. Қазіргі заманда, ресми монархиялық атақ ретінде қолданылғанда, ол тұқым қуалайтын монархтың ұлына да, тәуелсіз княздықтың, атап айтқанда әмірліктің билеуші монархына да қолданылатын «принц» сөзімен мағынасы жақын. Әйелдік түрі – эмира (أميرة), «патшайым» деген мағынаны білдіреді. Монархиялық атақ ретінде қолданылғанға дейін «әмір» термині тарихи тұрғыдан «командирді», «генералды» немесе «жетекшіні» (мысалы, Әмір әл-Мүминді) білдіру үшін қолданылған. Қазіргі қолданыста «әмір» ислам немесе араб (дініне қарамастан) ұйымының немесе қозғалысының басшысы үшін құрметті немесе ресми атақ ретінде де қолданылады. Катар мен Кувейт – монархтары үшін «әмір» атағын сақтап қалған жалғыз тәуелсіз елдер. Соңғы жылдары бұл атақ заң үстемдігінде өздерінің секулярлық билігін нығайтуды көздейтін заманауи мұрагерлік билеушілер тарапынан «патша» атағымен бірте-бірте алмастырылуда. Мысалы, Бахрейндегі монарх 2002 жылы «әмірден» «патшаға» өтті.
Emir (/ə/'/m//ɪər//, //eɪ/'/m//ɪər//, /'/eɪ//m//ɪər/; أمير , sometimes transliterated amir, amier, or ameer, is a word of Arabic origin that can refer to a male monarch, aristocrat, holder of high ranking military or political office, or other person possessing actual or ceremonial authority. The title has a long history of use in the Arab World, East Africa, West Africa, Central Asia, and the Indian subcontinent. In the modern era, when used as a formal monarchical title, it is roughly synonymous with "prince", applicable both to a son of a hereditary monarch, and to a reigning monarch of a sovereign principality, namely an emirate. The feminine form is emira (أميرة ), with the same meaning as "princess". Prior to its use as a monarchical title, the term "emir" was historically used to denote a "commander", "general", or "leader" (for example, Amir al Mu'min). In contemporary usage, "emir" is also sometimes used as either an honorary or formal title for the head of an Islamic, or Arab (regardless of religion) organisation or movement. Qatar and Kuwait are the only independent countries which retain the title "emir" for their monarchs. In recent years, the title has been gradually replaced by "king" by contemporary hereditary rulers who wish to emphasize their secular authority under the rule of law. A notable example is Bahrain, whose monarch changed his title from emir to king in 2002.
Шығу тегі
Әмір, яғни "әмір" немесе "бас қолбасшы", араб тіліндегі "әмір" түбірінен шыққан, ол "бұйрық беру" дегенді білдіреді. Бастапқыда қарапайым "басшы" мағынасын білдірген, кейін кішігірім мемлекеттердің басшылары, билеушілері немесе әкімдерінің атағы ретінде қолданыла бастады. Қазіргі араб тілінде бұл сөз "Принц" атағымен теңдес. Бұл сөз 1593 жылы француз тілінен ағылшын тіліне енген, "эмир" сөзі арқылы. Ол – ислам пайғамбары Мұхаммедтің аттарының бірі.
Князьдік, министрлік және асыл атақтар
Катар мен Кувейт монархтары қазіргі уақытта әмір атағын иеленеді. Сауд әулетінің барлық мүшелері әмір (басшы) атағын иеленеді. Халифалар алғаш рет Әмір әл-Муминин немесе «Сенімділердің басшысы» атағын қолданып, ислам империясы, әсіресе әскерлерге қатысты өздерінің басшылығын көрсетті. Бұл атақты басқа да мұсылман билеушілері, соның ішінде сұлтандар мен әмірлер де иеленді. Шиит мұсылмандары үшін олар әлі де халифа Әлиге Әмір әл-Муминин атағын береді. Аббасидтер (теория бойынша әлі де жалпыға ортақ) халифа Аль-Ради Ибн Раик үшін Әмір әл-Умара («Әмірлердің Әмірі») лауазымын құрды; бұл атақ түрлі ислам монархияларында қолданылды; әскери қолданылуы туралы төменде қараңыз. Иракта, қазіргі мемлекеттік құрылымға дейін патшалықтарды басқарған ірі тайпалардың бұрынғы әмірлерінің тікелей ұрпақтары, патшалық әулеттің мүшелері ретінде шейх немесе принц атағын қолданады. Бұрынғы Ливанда билік құрған әмір ресми түрде әл-Әмір әл-Хаким стилін қолданды, бұл әлі де билеушінің атағы екенін көрсетеді. Бұл атақты друздар мен христиандар да иеленді. «Әмір» сөзі кейбір жағдайларда басшыларды атау үшін ресми емес түрде де қолданылады. Мысалы, Меккеге қажылыққа барғандардың тобының басшысы әмір хаджи деп аталады, бұл атақ кейде биліктегі әмірлердің (мұсылмандық ізгіліктің белгісі ретінде) қолданысына беріледі. Егер сөзге сипаттама қосу қажет болса, «эмираль» жеткілікті. Әмірзада – әмірдің ұлы (сондықтан парсылық атау қосымшасы zade), демек парсылық билік атағы – мирза. Нигерияның негізінен мұсылмандық Солтүстік аймақтарының дәстүрлі билеушілері әмірлер деп аталады, ал олардың қазір жойылған империясының титулды билеушісі ресми түрде Сокото сұлтаны, Әмір әл-Муминин (немесе хауса тілінде Саркин Мусулми) деп аталады. Езид халқының уақытша басшысы әмір немесе ханзада деп аталады. Талибан үкіметі тұсындағы Ауғанстан ресми түрде әмірлік болып табылады, Талибан басшысы Әмір әл-Бахр (أمير البحر, «теңіздің басшысы») атағын иеленеді, бұл Фатимид теңіз флотындағы лауазым, көбінесе ағылшын тіліндегі «адмирал», француз тіліндегі «адмирал» және басқа еуропа тілдеріндегі ұқсас терминдердің этимологиялық шығу тегі деп қате түсіндіріледі. Алғашқыда бұл «эмир аль-умара» Норман Сицилиясына қатысты болған.
Басқа қолданыстар
Әмір – парсы тіліндегі еркек есімі және Әмір Әли, Әмір Аббас сияқты көптеген еркек есімдердің алдынан қосылатын жұлдыз. Әмір и Иел – Персия империясындағы Иль (тайпа) басшысының атауы. Ерлерге арналған Әмір және әйелдерге арналған Әмира есімдері араб тіліндегі есімдер, олар арабтардың және мұсылмандардың арасында дін мен ұлттылығына қарамастан кең таралған, дәл латын тіліндегі Рекс және Регина ("патша" және "патшайым") есімдері Батыс әлемінде таралғандай. Босния және Герцеговинадағы Эмира әйел есімі көбінесе "принцесса" деп аударылады, ол Эмир ер есімінің туындысы. Әмір және Әмира есімдері еврей тілінде де қолданылады және Израильде жиі кездеседі. Еврей тілінде бұл сөз әрі астық жиынтығын, әрі ағаш басын білдіруі мүмкін, жазылуына байланысты.