Кіріспе

Иорданияның патшалық отбасы 1921 жылдан бері

Хашимиттер (الهاشميون), сондай-ақ Хашим әулеті, 1921 жылдан бері Иорданияны билеп келе жатқан патшалық отбасы. Бұрын Хеджаз (1916–1925), Сирия (1920) және Ирак (1921–1958) патшалықтарының да басшылары болған. Отбасы 10 ғасырдан бері Меке қаласын үздіксіз басқарып келді, көбінесе басқа елдердің қарауындағы вассал ретінде, және Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританиямен одақтасқаннан кейін Хеджаз, Сирия, Ирак және Иордания тақтарына отырды. Отбасы Мекедегі Хасанид шерифтерінің бір тармағы – Дхау Аунға жатады. Олардың түп атасы ислам пайғамбары Мұхаммедтің арғы атасы Хашим ибн Абд Манаф саналады. Хашемиттердің атасы Катада ибн Идрис болған Меккедегі Хасанид шерифтері (хашемиттер тікелей олардан тараған) Мамлюк немесе ерте Осман кезеңіне дейін Зейди шииттері болды, содан кейін Сунни исламының Шафии мектебінің жақтастары болды. Қазіргі әулеттің негізін 1908 жылы Осман сұлтаны Абдул Хамид II Мекке шарифі және әмірі етіп тағайындаған Хасейн ибн Әли қалады. 1916 жылы Ұлыбританиямен құпия келісімге келгеннен кейін Осман империясына қарсы Араб көтерілісін бастады және Араб елдерінің патшасы деп жарияланды (бірақ тек Хеджаздың патшасы ретінде мойындалды). Оның ұлдары Абдулла мен Фейсал 1921 жылы Иордания мен Ирак тақтарына отырды, ал үлкен ұлы Әли 1924 жылы Хеджазда патша болды. Бұл шара «Шарифтік шешім» деп аталды. Абдулла 1951 жылы қаза тапты, бірақ оның ұрпақтары бүгінге дейін Иорданияны басқарып келеді. Әулеттің қалған екі тармағы жойылды: Әли 1924–1925 жылдары британдықтар Хасейнге қолдауын тоқтатқаннан кейін Ибн Саудпен құлатылды, ал Фейсалдың немересі Фейсал II 1958 жылғы Ирак төңкерісінде өлімге ұшырады.

Мекке билеушілері

Тарихшылар Ибн Халдун мен Ибн Хазмның айтуынша, шамамен 968 жылы Джафар ибн Мұхаммед әл Хасани Мединадан келіп, Фатимид халифасы әл Муизз атынан Меккеге басып кірді, бұрын ол Икшидидтерден Мысырды жаулап алғаннан кейін. Джафар Бану Хашим тайпасының кең тармағынан шыққан, бірақ қазіргі әулеттен өзге тармаққа жататын. Бану Хашим тайпасы өз тегін Хашим ибн Абд Манафтан (шамамен 497 жылы қайтыс болды) – Мұхаммедтің арғы атасынан бастаймыз дейді, алайда бүгінгі күні бұл анықтама көбінесе Мұхаммедтің қызы Фатиманың ұрпақтарын қамтиды. Меккеге билік тайпаның қолында қалды. 1517 жылы Осман түріктері Мысырды басып алғанда, Шариф Баракат биліктің ауысуын жылдам мойындап, ұлы Әбу Нумай II-ні Осман сұлтаны Сәлім I-ге Қайырға жіберді, ол қасиетті қалалардың кілттерін және басқа да сыйлықтарды алып барды. Осман сұлтаны Баракат пен Әбу Нумайды Хижаздың бірлескен билеушілері ретінде бекітті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және арабтардың көтерілісі

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Хашимит Даху 'Аун тайпасынан Хусейн бин Али Осман сұлтанының атынан Хиджазды басқарды. Бірнеше уақыт бойы Мекке әмірін таңдаулы үміткерлер тобынан тағайындау Ұлы қақпаның қағидасы болды. 1908 жылы Хусейн бин Али Мекке шарифі болып тағайындалды. Ол Стамбулда билікте болған Жас түріктермен келіспей, отбасының мұрагерлік әмірлік орнын нығайтуға тырысты. Хусейн бин Алидің тегі мен Мекке шарифінің тағдыры тәуелсіз араб патшалығы мен халифаты құруға деген ұмтылысты күшейтті. Бұл ниет Осман билеушілерінің назарына түсіп, оларды Хусейнді тікелей бақылауда ұстау үшін Стамбулға сұлтанның қонағы ретінде "шақыруға" мәжбүр етті. Хусейн өзімен бірге төрт ұлын – Али, Абдулла, Фейсал және Зейдті алып келді. Жас түрік төңкерісінен кейін ғана ол Хиджазға оралып, ресми түрде шариф болып тағайындалды. Хусейннің төрт ұлының ішінде Абдулла ең саяси амбициялы болды және араб көтерілісінің жоспарлаушысы мен қозғаушы күшіне айналды. Абдулла Хиджаз бен Стамбулда әскери білім алды. Ол 1912-1914 жылдары Осман Парламентіне Меккеден депутат болып сайланды. Осы кезеңде Абдулла араб ұлтшылдығына қызығушылық танытып, әкесінің Хиджаздағы автономиялық билікке деген ұмтылысын арабтардың толық азаттығымен байланыстырды. 1914 жылы ол Каирде британдық жоғарғы комиссары лорд Китченермен кездесіп, британдықтардың түріктерге қарсы араб көтерілісін қолдауы мүмкіндігін талқылады. Ынтымақтастық мүмкіндігі көтерілді, бірақ екі тарап та міндеттеме қабыламады. Мекеге оралғаннан кейін Абдулла әкесінің сыртқы істер министрі, саяси кеңесшісі және араб көтерілісінің қолбасшыларының бірі болды. Фейсал, Хусейннің үшінші ұлы, араб армиясының қолбасшысы ретінде көтерілісте белсенді рөл атқарды, ал жалпы басшылық оның әкесіне жүктелді. Осман империясына қарсы араб көтерілісі идеясын алғаш рет Абдулла ойлап тапқан. Тек қанағаттандырарлық және тұрақты итермелеу арқылы Абдулла өзінің әкесі, Меккедегі консервативті шарифті, Осман империясының Арабияның бір бөлігін өз билігімен басқару идеясынан бүкіл империяның араб провинцияларының толық тәуелсіздігіне көндіре алды. Хусейн 1914 жылдың басында өзінің саяси мақсаттарын Осман империясының аясында жүзеге асыра алмайтынын түсінгенде империядан бөлінудің қажеттілігін мойындады. Араб көтерілісіне жету үшін, басқа бір үлкен державаның қолдауы маңызды болды. Хусейн араб бірлігін өзінің патшалық билігімен байланыстырды. Ол бүкіл Арабия түбегін, Ұлы Сирияны және Иракты өзінің және ұрпақтарының билігінде көрді. Бір жыл бойы нәтижесіз келіссөздерден кейін сэр Генри Мак-Махон британ үкіметінің Хусейннің күткенінен әлдеқайда шектеулі аймақта араб тәуелсіздігін тануға келіскенін хабарлады. 1916 жылдың маусымында араб көтерілісі басталды. Ұлыбритания көтерілісті қаржыландырып, қару-жарақ, азық-түлік, тікелей артиллериялық қолдау және шөлдегі соғыс сарапшыларын, соның ішінде жақын арада әйгілі Т. Е. Лоуренсті қамтамасыз етті. Хашемиттер өздері уәде бергеннің бәрін орындай алмады, ал олардың амбициялық жоспары күйреп кетті. Шарифтік тудың астына сириялық және ирактық ұлтшылдардың аз ғана саны қосылды, ал қалғандары Осман сұлтанына адал болды. Шариф Хусейн бин Али 1916 жылғы араб көтерілісі кезінде Осман билігіне қарсы көтерілді. Осман империясын құлатуға Хашемиттердің салған үлесі үшін Ұлыбритания араб тәуелсіздігіне қолдау білдіретінін уәделеді. Алайда Мак-Махон-Хусейн хат алмасуы бұл уәдеге қатысты аумақтық шекараларды нақты анықтамады, бұл екі тарап арасында ұзақ және ащы келіспеушілікке әкелді.

Ирак хашимиттері (Принц Раад ибн Зайдтың ұрпақтары)

Ирактың хашимит принці Раад ибн Зайдтың ұрпақтары Иордания азаматтығымен марапатталды және Иорданияда «Патшалық Биіктігі» мен «Принц» аталымдарымен аталады. Ұрпақтарының ішінде 2014 жылдан 2018 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары қызметін атқарған иорданиялық дипломат, принц Зейд бин Раад және принц Миред бин Раад бар.

Патшалық емес

1920 жылдардың басында бірнеше Даху Аун тайпасының мүшелері Әмір Абдулла I-мен бірге Трансиорданияға көшіп келді. Олардың көптеген ұрпақтары Иордания мемлекетінде маңызды лауазымдарға ие болды, оның ішінде Король сарайының басшысы, Премьер-министр және Елші қызметтері бар. Даху Аун тайпасының ұрпақтары шерифтер деп аталады, және Зейд ибн Шәкерден басқа ешкімге әмірлік атағы берілген жоқ. Мысалы, бұрынғы Премьер-министрлер мен Король сарайының басшылары Шариф Хусейн ибн Насер, Шариф Әбделхамид Шараф, Королева Зейн Аль Шараф (Патша Талалдың әйелі және Патша Хусейннің анасы) және оның інісі Шариф Насер бин Джамилді атауға болады. Иорданиядағы әмірлік атағы көбінесе Мекке шерифі Хусейн бин Алидің төрт ұлының тікелей ер адам ұрпақтарына ғана шектеледі. Шариф Әли бин әл-Хусейн Ирак Конституциялық Монархиясы саяси партиясының жетекшісі болды және қазіргі таңда "Шариф" атағын қолданады. Королева Дина Абдул Хамид та Хашим әулетінің мүшесі болды. Ол Мұхаммедтің немересі Хасан ибн Әлидің әке тарапынан шыққан ұрпағы ретінде Мекке шерифесі деген құрметті атақты тағайындалуға құқылы болды.

Принц Зейд ибн Шәкердің ұрпақтары

Заид ибн Шәкер, Иорданияның бұрынғы премьер-министрі және қарулы күштерінің бас қолбасшысы, Даху Аун тайпасының мүшесі болды. Оның әкесі Шәкер ибн Зайд Трансиорданияға Иорданияның Абдулла I-імен бірге көшіп келген. Оған 1996 жылы мұрагерлік емес "принц" атағы берілді. Оның балалары, бір ұл және бір қызы, ханзада емес, "Шәриф" деп аталады.