Кіріспе

Украинаның облысы (область) Днепропетровск облысы (Дніпропетровська область) – Украинаның оңтүстік, шығыс және орталық бөліктерінде орналасқан облыс (область), елдің ең маңызды өнеркәсіптік аймағы. Ол 1932 жылдың 27 ақпанында құрылған. Днепропетровск облысының халқы шамамен, оның 80 пайызы әкімшілік орталықтар маңында шоғырланған: Днепр, Кривий Ріг, Камянське, Никополь және Павлоград. Облыс арқылы Днепр өзені ағып өтеді.

География

Днепропетровск облысы Украинаның басым бөлігінде, яғни шығысында орналасқан (мысалы, Днепр ауданы және басқа да шығыс аудандар), бірақ оның бір бөлігі орталық (Камянске ауданы) және оңтүстік (Никополь ауданы) Украинада да жатыр. Облыстың ауданы (31,974 км²) елдің жалпы аумағының шамамен 5,3% құрайды. Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі қашықтығы 130 км, ал шығыстан батысқа дейінгі қашықтығы – 300 км. Облыс солтүстікте Полтава және Харьков облыстарымен, шығыста Донецк облысымен, оңтүстікте Запорожье және Херсон облыстарымен, батыста Николаев және Кировоград облыстарымен шектеседі. Қара теңіз жазықтығы облыс аумағының шамамен жартысын алып жатыр, ол Днепрдің батыс жағалауында орналасқан. Терныйда Терновский метеорит кратері орналасқан. Оның диаметрі және жасы шамамен 280 ± 10 миллион жыл (перм) деп есептеледі. Кратер жер бетінде көрінбейді. Днепр үстірті темір, марганец, гранит, графит, қоңыр көмір және каолин сияқты көптеген минералдарға бай. Кривбас – темір кенін өндіру және болат өнеркәсібіне маманданған маңызды экономикалық аймақ. Ол Шығыс Еуропаның ең ірі темір кенді аймағы болып саналады. Кривой Рог қаласының атымен аталатын аймақтың кен базасы Днепропетровск облысының оңтүстік-батыс бөлігін, сондай-ақ Кировоград және Херсон облыстарының шағын көршілес бөліктерін қамтиды. Аймақта темір кенінің және басқа да металлургиялық кендердің ірі кен орындары бар. Оларды игеру үшін 20 ғасырдың ортасында бірнеше ірі тау-кен компаниялары құрылды. Олардың көпшілігі Кривой Рог қаласында орналасқан, ол Еуропадағы ең ұзын қала болып есептеледі (бір шетінен екінші шетіне дейін түзу сызық бойынша шамамен 67 км).

Геология

Днепропетровск облысының көп бөлігі Украина қалқанының шегінде орналасқан, ал тек солтүстік аймақтары мен аумақтың шалғай шығыс бөлігі Днепр-Донецтік шұңқыланың оңтүстік-шығыс жағымен шектеседі. Аймақтың геологиялық құрылымында архей, протерозой, палеозой, мезозой және кайнозой дәуірлеріне жататын тау жыныстары кездеседі.

Тарих

6-8 ғасырларда бұл аймақта Днепрдің жағалауында славян тайпаларының алғашқы қоныстары пайда болды. Киев Русі дәуірінде (9-12 ғасырлар) Днепр өзені ортағасырлық Шығыс Еуропаның маңызды сауда жолдарының бірі болды, ол «варягтардан гректерге» сауда жолының бөлігі ретінде Балтық теңізі аймағын Қырым және Византия астанасы Константинопольмен байланыстырды. Днепр Киев князьдерінің әскерлерін Византияның жағалау қалаларына жеткізу үшін де маңызды жол болды (9 ғасырдың басында және соңында). 15 ғасырдың басында Днепрдің оң жағалауын мекендеген татар тайпалары Литва Ұлы Герцогтығының әскерлерімен қуылды. Бірақ 15 ғасырдың ортасында Ноғай (Азов теңізінің солтүстігінде қоныстанған) және Қырым хандығы бұл жерлерге шабуыл жасады. Литва Ұлы Герцогтығы мен Қырым хандығы Днепр бойымен, ал шығысқа қарай Самара өзені бойымен, қазіргі Днепр қаласы арқылы шекара белгіледі. Осы кезде қарулы, ешкімге бағынбаған бос адамдар – казактар пайда болды, олар тез арада аймаққа үстемдік етті. Кейіннен олар Наднипрянщинаның оңтүстігіндегі Запорожье аймағынан Запорожье казактары деп аталды. Бұл шабуылдар мен соғыстар Понт даласында зор қиратулар мен халық азаюына әкелді, ал аймақ «Жабайы дала» немесе «Дала» деп аталды. 1635 жылы Польша үкіметі Днепрдің тасқындарының үстінде, Кодак тасқынында Кодак бекінісін салды. Бұл Польша, Түркия және Қырым хандығы арасындағы бәсекелестіктің нәтижесі болды, сонымен қатар казактардың қызметін бақылауға алу мақсатында жасалды (казак шабуылдарын тоқтату және шаруалардың аймақтан кетуіне жол бермеу). 1635 жылғы 3-4 тамыз түнде Иван Сулиманың казактары фортты күтпеген жерден басып алып, оны өртеп, Жан Марион басқаратын 200-ге жуық еуропалық жалдамалы әскердің гарнизонын талқандады. 1638 жылы Польша үкіметі үшін жалдамалы әскер гарнизоны болды. 1654 жылғы Переяслав шарты бойынша бұл аймақ Мәскеудегі Ресей патшалығының ықпалына көшті. 1774 жылы Григорий Потемкин Новороссийск облысының губернаторы болып тағайындалды, ал 1775 жылы Запорожье Сіші жойылғаннан кейін, ол аймақта қалалар құрып, шетелдік қоныс аударушыларды ынталандырды. Екатеринослав (қазіргі Днепр) қаласы 1776 жылы қазіргі орнында емес, Самара өзенінің Кильчень өзеніне құятын жерінде, Днепрдің солтүстігіндегі Лошаковкада салынды. 1775 жылғы 8 мамырда, 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы аяқталғаннан кейін, Ресей билігі Кременчук қаласын, Кинбурн шығанағын және Очаковты байланыстыратын пошта станциясы мен жолын ашты, бұл орыс армиясының орналасқан жерлері болды. 1796 жылғы желтоқсанда император Павел I Новороссийск облысын қайта құрды, оның құрамына бұрынғы Екатеринослав вице-корольдігінің жерлері кірді. 1802 жылы бұл облыс Николаев облысына (1803 жылдан Херсон облысы деп аталды), Екатеринослав облысына және Таврида облысына бөлінді. Екатеринослав облысының орталығы Екатеринослав қаласы (қазіргі Днепр) болды. Ол бұрынғы Запорожье Сішінің жерінде орналасқан. Облыс солтүстігінде Харьков және Полтава облыстарымен, батысында және оңтүстік-батысында Херсон облысымен, оңтүстігінде Таврида облысымен және Азов теңізімен, шығысында Дон әскері облысымен шектесетін. Александр Пол (1832-1890) темір кенін тапты және оны балқытуды бастады, бұл кен өндіру ауданын дамытудың негізі болды. 1874 жылы император Александр II темір жол құрылысын бастады, бұл жақын маңдағы зауыттарға тікелей тасымалдауға мүмкіндік берді және аймақтың дамуын жеделдетті. 1925 жылғы 1 тамызда Екатеринослав облысы әкімшілігі таратылды, ал 1926 жылы Екатеринослав қаласы украин кеңес басшысы Григорий Петровскийдің құрметіне Днепропетровск деп аталды. 1932 жылы облыстар құрылғанға дейін Украина КСР-і бұрынғы Ресей империясының губернаторлық (губерния) бөлімшелерін алмастырған 40 ауданнан тұрды. 1932 жылы Украина КСР-інің аумағы облыстарға қайта ұйымдастырылды. Алғашқы облыстар Винница, Киев, Одесса, Харьков және Днепропетровск облыстары болды. Содан кейін, 1932 жылдың жазында, Донецк облысы Харьков және Днепропетровск облыстарының шығыс бөліктерінен құрылды. 1930 жылдардағы Голодомор кезінде Днепропетровск облысындағы 200-ден астам колхоздар «Қара тізімге» енгізілді, бұл астық сатып алу жоспарларын орындамаған ауылдарға сауда мен азық-түлік көмегін толығымен тоқтатуды білдірді. Бұл Украина КСР-інің барлық «Қара тізімдегі» ауылдардың жартысынан астамын құрады. 1991 жылғы референдумда Днепропетровск облысының 90,36% Украинаның тәуелсіздік жариялауын қолдады. 2014 жылғы желтоқсанда Киев халықаралық социология институты жүргізген сауалнамаға сәйкес, облыс халқының 2,2% аймақтың Ресейге қосылуын қолдады, 89,9% бұл идеяны қолдамады, ал қалғаны жауап бермеді немесе шешім қабылдамады. 2016 жылдың мамырында Днепропетровск қаласы декоммунизация заңдарына сәйкес «Днепр» деп қайта аталды. Днепропетровск облысы қайта аталмады, өйткені ол Украина Конституциясында аталады, ал облыстың атын өзгерту үшін конституциялық түзету қажет. 2018 жылдың сәуір айында жүзге жуық депутат Украина Парламентіне атының «Сичеслав облысы» болып өзгеруі туралы ұсыныс енгізді, ал 2019 жылдың ақпанында Верховна Рада Конституцияны өзгертуге ресми дауыс берді, осылайша атау өзгертуге мемлекеттік рұқсат берді. Кейіннен сол жылы Конституциялық сот өзгертуді ресми бекітті. Облыстың әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы Днепр 1918-1921 жылдары украин тәуелсіздік соғысы кезінде «Сичеслав» (Запорожье Сішінің құрметіне) деген бейресми атын алған. Содан бері атау өзгерту процесі тоқтап қалды, себебі 2019 жылғы президенттік және парламенттік сайлаулар, COVID-19 пандемиясы және Украинаға Ресейдің басып кіруі (2022 жылдан бастап) сияқты себептер болды. Ресейдің басып кіру кезінде Днепр, Кривой Рог және Никополь қалалары, сондай-ақ аймақтың басқа да жерлері Ресеймен бомбаланды. Ресей әскерлері Тернове ауылы мен айналасындағы аудандарды да атқылады. Украина әскерлерінің хабарлауынша, бұл ауыл, сондай-ақ Березове, Новогеоргиевка және Запорожье ауылдары шабуылға ұшырап, кейін белгісіз мерзімге басылып алынған, бұл Ресей әскерлерінің Днепропетровск облысына енгенін көрсетеді. Украина әскерлері 2022 жылғы 14 наурызда ауылдан Ресей әскерлерін тазартып алғанын мәлімдеді. Сондай-ақ Ресей әскерлері Днепропетровск облысы мен Херсон облысының шекарасына жақын аудандардан ығыстырылды. Ганновка басылып алынып, босатылып, басып кіру кезінде атқыланды. Алайда, жердегі соғыс болған жоқ және облыс толығымен Украинаның бақылауында қалып отыр.

Жас құрамы

0–14 жас: 14,1% (ерлер 241 006/әйелдер 226 216)
15–64 жас: 70,2% (ерлер 1 100 602/әйелдер 1 219 668)
65 жас және одан жоғары: 15,7% (ерлер 168 447/әйелдер 348 547) (2013 жылғы ресми дерек)

Орташа жасы

жалпы: 40,3 жыл
еркек: 36,6 жыл
әйел: 43,9 жыл (2013 жылғы ресми дерек)

Дін

Днепропетровск тұрғындарының діни өзін-өзі анықтауды Pew сауалнамасы көрсеткен үлестірім мынадай: Украина Православие Шіркеуі (Мәскеу Патриархаты) 47,5%, Киев Патриархатының Украина Православие Шіркеуі 10,7%, Рим-католик 1,3%, Украина Автокефальді Православие Шіркеуі 0,8%, протестантизм 32,3%. Облыс елдегі дінге сенушілердің ең тең пайыздық көрсеткіштерінің біріне ие, бұл негізінен көптеген этникалық топтардың болуына байланысты. Еврей қауымы Днепр (Алтын Роза Синагогасы) және Кривой Рог аймағында шоғырланған, және еврейлердің көші-қоны толқыны кезінде қалыптасқан.

Көлік

Днепр өзені арқылы сегіз көпір және ондаған деңгейлердегі қиылыстар бар. Бірнеше жаңа қиылыстар салынып жатыр. Е105 Еуропалық бағыты солтүстіктен оңтүстікке қарай Днепрдің сол жағалауын кесіп өтеді. M04 (Украина) және M18 (Украина) тас жолдары батыстан шығысқа қарай Днепр және Днепр өзендерін кесіп өтіп, Кривой Рогқа кіреді. Жалпы алғанда, жолдардың техникалық жағдайы нашар және күтімі жеткіліксіз. Бас кеңсесі Днепр қаласында орналасқан "Цистднепр темір жолы" (NDZ) компаниясы "Укрзалізниця" (UZ) компаниясының құрамдас бөлігі болып табылады. CDR маршруттық картасына Днепропетровск, Запорожье, Харьков, Херсон облыстарындағы және Қырым Автономиялық Республикасындағы барлық темір жолдар кіреді. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, Цистднепр темір жолының желісі 3275 км жолды қамтыды, оның 93,3% электрленді. CDR бес бөлімнен (бағыттардан) тұрады: Днепр, Запорожье, Кривой Рог және Қырым бағыттары. NDR жүйесінде 244 темір жол станциясы бар. Қала ішінде оннан астам "электричка" аялдамасы орналасқан, олар әртүрлі аудандардың тұрғындарына қала маңы пойыздарын пайдалануға мүмкіндік береді. Днепр және Кривой Рог қалаларына жергілікті сату салығы есебінен автобус, трамвай, метро және троллейбус жүйелері қызмет көрсетеді. Днепр халықаралық әуежайы мен Кривой Рог халықаралық әуежайы – жалғыз халықаралық әуежайлар. Днепр әуежайы Dniproavia үшін хабтардың бірі болып табылады. Әуежай Украина мен Түркияның 20-дан астам бағытына, сондай-ақ Вена мен Тель-Авивке тікелей рейстер ұсынады. Кривой Рог халықаралық әуежайы шектеулі коммерциялық әуе қызметін қамтамасыз етеді.

Қоршаған орта

Облыс далалық аймақта орналасқан. Облыстың жалпы аумағының 3,9% орманды алқаптарды құрайды. Қыста орташа температура -3-тен -5 °C-қа дейін, ал жазда 22-24 °C-қа дейін жетеді. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 400-490 мм. Жаз айларында Днепропетровск облысында ауа температурасы өте жоғары болады (шілдеде күндізгі орташа температура 24-28 °C, кейде 34-38 °C-қа дейін көтеріледі). Мамыр айында 36 °C (97 °F) температура тіркелген. Қыс онша суық болмайды (қаңтар айында күндізгі орташа температура -3 - 0 °C), бірақ қар болмағанда және жел қатты соққанда суық сезіледі. Желтоқсан айында көбінесе қар мен жаңбыр аралас жауады. Аймақтың қолайлы климаты, минералды сулары мен емдік саздықтары демалыс және емделуге жағдай жасайды. Мұнда 21 денсаулық сақтау орталығы мен медициналық пансионат, 10 демалыс үйі, демалыс бөлімдері және балалар лагерлері бар. Днепропетровск облысы флорасы мен фаунасымен әсем. Мұнда 1700-нен астам өсімдік түрі, 7500-нен астам жануар түрі (бұғы, жабайы шошқа, дағылы елік, қарақұйрық, қоян, түлкі, қасқыр және т.б.) кездеседі. Сонымен қатар, 114 саябақ және табиғат ескерткіштері бар, оның ішінде 15 мемлекеттік қорық, 3 табиғат мұражайы, 24 жергілікті саябақ, 7 ландшафттық саябақ және 3 саябақ аймағы бар. Бұл аймақтардың жалпы ауданы шамамен 260 шаршы километрді құрайды. Облыс аумағында 217 өзен ағып өтеді, оның ішінде 55-інің ұзындығы 25 км-ден асады, ең ірісі – Днепр өзені. Аймақ арқылы Каменск, Днепр және Каховск су қоймалары, сондай-ақ Днепр-Кривой Рог каналы да өтеді.

Экономика

Днепропетровск облысы жоғары өнеркәсіптік потенциалға ие. Барлығы 712 негізгі өнеркәсіптік кәсіпорын бар, оның ішінде 20 түрлі экономикалық қызмет саласы қамтылған және шамамен 473,4 мың жұмысшы еңбек етеді. Аймақ Украинаның жалпы өнеркәсіп өнімдерінің шамамен 16,9%-ын өндіреді. Бұл Днепропетровск облысын Украинада екінші орынға (іргелес Донецк облысынан кейін) қояды. Днепр Украинаның маңызды өнеркәсіптік орталығы болып табылады. Онда ауыр өнеркәсіп саласына қатысты бірнеше мекеме бар, олар құйма темір, прокаткаланған металл, құбырлар, машиналар, әртүрлі тау-кен комбинаттары, ауыл шаруашылығы техникасы, тракторлар, троллейбустар, тоңазытқыштар, түрлі химиялық заттар және тағы да көптеген өнімдерді шығарады. Ең танымал және ең көнесі (19 ғасырда негізі салынған) – Петровский атындағы металлургия зауыты. Қалада ірі азық-түлік өңдеу және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары да бар. Көптеген тігін және киім тігу фабрикалары Франция, Канада, Германия және Ұлыбритания үшін жұмыс істейді, ең озық технологияларды, материалдарды және дизайнды пайдаланады. Днепр 1950 жылдардан бері әуе-ғарыш өнеркәсібінде де жетекшілік етеді: «Южное» конструкторлық бюросының инженерлік бөлімі және «Південмаш» құрылысы. «Південмаш», бұрынғы «Южмаш» – кеңестік кезеңнен қалған мұра, ғарыш зымырандарын, ауыл шаруашылығы техникасын, автобустарды, троллейбустарды, трамвайларды, жел турбиналарын және спутниктерді шығаратын өндіріс орталығы. Бұл Днепр қаласында орналасқан ірі мемлекеттік компания. «Dniproavia» әуе компаниясының бас кеңсесі Днепропетровск халықаралық әуежайы аумағында орналасқан. Аймақта темір кенінің және басқа да металлургиялық кендердің ірі қоры бар. Оларды игеру үшін 20 ғасырдың ортасында бірнеше ірі тау-кен компаниялары құрылды. Олардың көпшілігі Еуропадағы ең ұзын қала – Кривой Рогтың өзінде орналасқан. Аймақтың болат компаниялары (Mittal Steel-ге тиесілі «Kryvorizhstal» емес) «Privat Group» немесе «SCM» компанияларына тиесілі. 1990 жылдардан 2004 жылға дейін бұл бір кезде біріккен және мемлекеттік меншікте болған өнеркәсіптер қиын және даулы жекешелендіру процесінен өтті. «Privat Group» бизнес-олигархиялық құрылым ретінде Украинаның бірнеше танымал БАҚ-тарын басқарады, саясаткерлермен тығыз байланыста болады және кәсіби спортты демеушілік етеді. Топтың негізгі кәсіпорындары (оның ішінде «PrivatBank» өзі) Днепропетровск облысында орналасқан, ол топтың «отаны» ретінде қарастырылады. Топтың негізін қалаушы иелері Днепропетровск облысының тумалары және осы жерде мансап жолын бастаған. 2005 жылдан бері ArcelorMittal компаниясына тиесілі «ArcelorMittal Kryvyi Rih» Украинадағы ең ірі жеке компания болып табылады, ол 7 миллион тоннадан астам шикі болат өндіреді және 17 миллион тоннадан астам темір кенін қазып алады. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, компанияда шамамен 37 000 адам жұмыс істеді. «Metinvest» компаниясының 4 темір кенін байыту зауыты Украинаның төлем балансына үлкен үлес қосады. Үшінші алып – «Evraz» тау-кен компаниясы.

Спорт

Облыста Украина премьер лигасының футбол клубы – «Днепр» орналасқан. Бұл клуб көбінесе қаланың өкілі ретінде қарастырылады, және КСРО Федерация кубогын екі рет жеңген жалғыз кеңестік команда ретінде рекордты ұстайды; тәуелсіздік алғаннан бері олар бір рет Украина чемпионатында жеңіске жетіп, Украина Лигасы кубогын үш рет ұтып алды. «Кривбас» футбол командасы Кривой Рог қаласының туған жері болды. «Хирник» Кривой Рог – Кривой Рог қаласындағы клуб. Қазіргі уақытта клуб Украинаның бірінші лигасына қатысады. Ол бірнеше бөлімдерді біріктіретін «Хирник» спорт клубының құрамына кіреді. Клубтың иесі – «Кривой Рог темір кен комбинаты» (KZRK), Украинадағы ең ірі жер асты кен өндіруші компаниясы. «СК Кривбас» – кәсіби баскетбол клубы. Команданың жетістіктері: 2009 жылы Украина баскетбол лигасының жеңімпазы, 2003 және 2004 жылдары Жоғары лиганың жеңімпазы. 2010 жылдан бері команда Украина баскетбол суперлигасында өнер көрсетуде. Жақында салынған «Днепр» аренасының сыйымдылығы 31 003 адамды құрайды. «Днепр» аренасында 2009 жылдың 10 қазанында Украина мен Англия арасындағы 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу ойыны өтті. «Днепр» аренасы бастапқыда Польшамен бірлесе өткізілетін Еуро-2012 турнирінің украиналық алаңдарының бірі ретінде таңдалған еді. Алайда, 2009 жылдың мамырында УЕФА талаптарына сай келмейтін сыйымдылығына байланысты тізімнен алынып тасталды. Днепропетровскте Украинаның банди және ринк-банди федерациясы құрамында аймақтық федерация бар.

Мәдениет

Тарихи тұрғыдан алғанда, Днепр Украинасы Ресей империясының кеңейіп келе жатқан шегіндегі Украина аумағына шамамен сәйкес келетін аймақты қамтиды. Украиналықтар оны кейде Ұлы Украина (Велика Украина) деп атайды. Бұл аймақ Украина тарихымен тығыз байланысты және елдің жүрегі саналады. Украина (67,0%) және орыс (31,9%) тілдері қолданылады, орыс тілі қалаларда көбірек таралған, ал украин тілі ауылдық жерлерде басым тіл болып табылады. Бұл ерекшеліктер әртүрлі сауалнамалардың нәтижелерінде маңызды айырмашылықтарға алып келеді, себебі тіпті сұрақ формулировкасының ұсақ өзгеруі де үлкен топтың жауаптарын өзгерте алады. Орыс немесе украин тілдерінің орнына Суржик тілінде сөйлеу кең таралған және ұлтшыл тіл белсенділері оны жағымсыз қабылдайды. Олар Суржикті екі тілдің де бірі емес деп есептейді және украиналық мәдениетінің ерекшелігіне қауіп деп санайды. Петриковка суреті Петриковка ауылынан бастау алады. Бұл қолөнердің ерекше белгілері – ою-өрнектері, ерекше техникасы және ақ фон. Ол ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілген.