Кривий Ріг: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Кривий Ріг, сондай-ақ Krivoy Rog (Кривой Рог) деп те аударылады, Украинаның орталық бөлігіндегі қала. Бұл қалада Кривий Ріг ауданының әкімшілігі және Днепропетровск облысындағы Кривий Ріг қалалық бірлестігі орналасқан. Қала Кривий Ріг қалалық аймағының құрамына кіреді. Оның халқының саны шамамен құрайды, бұл Украинадағы халық саны бойынша жетінші және аумағы бойынша екінші қалаға айналдырады. Кривий Ріг Еуропадағы ең ұзын қала деп есептеледі. Саксаған және Ингулец өзендерінің қосылған жерінде орналасқан Кривий Ріг 1775 жылы әскери бекет ретінде құрылған. 1880 жылдары Бельгия, Франция және Ұлыбританияның инвестициялары арқасында аймақтың бай темір кенін игеру нәтижесінде қалалық өнеркәсіптік өсімге қол жеткізілді. Кривий Ріг 1919 жылы Қазан төңкерісінен кейін қала мәртебесін алды. Сталин дәуіріндегі индустриализация 1934 жылы Кеңес Одағындағы ең ірі металлургия комбинаты – "Криворожсталь" құрылысын жүзеге асырды. Екінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерлерінің қатыгездікпен басып алуынан кейін Кривий Ріг 1970 жылдарға дейін жаңа өсімді бастан өткерді. Кеңес Одағының ыдырауымен байланысты экономикалық дағдарыс 1990 жылдары жоғары жұмыссыздыққа және қаладан кең ауқымды көші-қонға әкелді. 2005 жылы "Криворожсталь" жекешелендірілгеннен кейін, қаланы жаңғыртуға көмектесетін шетелдік және жеке инвестициялар артты. 2017 жылдан бастап ірі еңбек протестері мен ереуілдер өтті. 2022 жылдың ақпан айында Украинаға Ресей Федерациясының басып кіруі кезінде Ресей басып алған Қырымнан қала шеттеріне ресейлік әскерлер жақындады. 2022 жылдың наурыз айында олардың шабуылы оңтүстікке қарай 50 шақырым жерде тоқтатылды. Содан бері қала жиі ракеталық шабуылдарға ұшырауда.

Этимология

Кривой Рог, украин тілінде сөзбе-сөз "қисық мүйіз" немесе "қисайған шығыр" дегенді білдіреді, бұл атауды бастапқыда 18 ғасырда қазіргі қаланың жалпы аймағына Запорожье казақтары берген. Жергілікті аңыз бойынша, бұл аймақтағы алғашқы ауылды "қисық" (украин сленгінде "бір көзді") Рих (сөзбе-сөз "мүйіз") есімді казак құрған. Атау, Саксахан өзенінің Ингулец өзенімен қосылған жерінің пішінінен туындаған болуы мүмкін.

Ерте тарих

1734 жылы казак Запорожская Сіші (немесе Орда) бұл аймақты өздерінің де-факто республикасының Инхул Паланка бөлімшесіне қосты. Сол кездегі ауылдар мен қысқы тұлақтардың (zymivnyki) тізімінде Кривой Рог есімдері кездеседі. 1770 жылы Кривой Рог қайтадан Запорожская Сішінің тұлағы ретінде тіркелді. 1775 жылдың мамыр айында, Ресей-Түрік соғысы аяқталған соң, Ресей билігі Кривой Рогты моңғолдық ям салт-дәстүрімен Кременчук, Кинбурн мүйісі және Очаковтағы орыс гарнизондарына қарайтын жолдардағы аялдама ретінде құрды. 1775 жылдың тамызында Екатерина Ұлының тікелей бұйрығымен Сіш күшпен таратылды. Казақ жерлері Ресейдің Новороссия провинциясына қосылып, орыс және украин помещиктеріне бөліп берілді. 19 ғасырдың басында алғашқы тас үйлер (1828) және үш су тірмені салынды. 1860 жылы ауыл қалашыққа айналдырылды.

Өнеркәсіптік өсім

Александр Пол осы аймақта темір кенін ашып, зерттеу және өндіруді бастады. Ол Крывбастың ашылуымен байланыстырылады. Бұл кен өндіруші ауданның қалыптасуына түрткі болды. 1884 жылы Александр III Екатерина темір жолын іске қосты, бастапқыда Днепрге, содан кейін 505 км қашықтықтағы Донбас көмір өндіру аймағына дейін салынды. 1880 жылы 5 миллион франк капиталмен Пол «Кривой Рог кендерінің француз қоғамын» құрды. 1882 жылы қала шетіндегі кен орындарынан 150 жұмысшы 16,4 мың тонна кен өндірді. Бассейндегі алғашқы жер асты шахтасы 1886 жылы жұмыс істей бастады. 1892 жылы Хданцывка темір зауыты салыныс жұмысын бастады. Кен жергілікті жерде өңделе бастады, бұл батыстың, әсіресе Бельгияның айтарлықтай инвестицияларының нәтижесінде жаңа металлургиялық кәсіпорындардың пайда болуына себеп болды. Сонымен қатар Кривой Рог кендері Силезиядағы неміс металлургия өнеркәсібін қамтамасыз етті. 1902 жылы Екатерина темір жолы Кривой Рогты Донбас көмір шахталарымен байланыстырды. Айналасындағы кен орындары жылдам пайда табуды көздеген іздеушілерді тартып алды. Көп ұзамай, өндірілген кеннің көлемі сұраныстан асып кетті. Көптеген шахталар жұмыскерлердің санын қысқартуға немесе уақытша жұмысты тоқтатуға мәжбүр болды. Орыс тілді солтүстіктен (Ресейден) келген жұмысшылар қауіпсіздіксіз, қиын жағдайда еңбек етті. Шахтадағы жұмыс өкпе рагына, туберкулезге және астмаға әкелді. Бұл жағдайға наразылық білдіріп, жұмысшылар социализм мен демократия идеяларын қалыптастыра бастады. Еңбек даулары бірнеше террористик шабуылдарға және жалпы ереуілдерге әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыс экспорттық нарықтарға қол жеткізуді қиындатты, ал көптеген жұмысшылар әскерге шақырылды. 1917 жылы солдаттар мен жұмысшылар депутаттарының кеңесі құрылды. 1918 жылдың қаңтарында большевиктер Мәскеудегі жаңа Кеңес үкіметінің қаладағы билігін орнатуға алғашқы талпыныс жасады.

Ресейлік Азамат соғысы

1917 жылғы қазандағы большевиктер төңкерісінен кейінгі азамат соғысында Кривой Рог бірнеше рет қолдан-қолға ауысты. 1918 жылдың ақпанында большевиктер Донецк-Кривой Рог Кеңес Республикасын жариялады, бірақ наурыз айында Брест-Литовск шарттары бойынша аумақты неміс бақылауындағы Украина мемлекетіне өткізді. 1918 жылдың қарашасында немістер мен олардың австро-венгр одақтастары шығарылғаннан кейін, қала Украина Халық Республикасының ұлтшылдары, генерал Деникиннің ("Ақтар") контрреволюциялық ерікті армиясы және 1920 жылдың 17 қаңтарынан бастап большевиктердің Қызыл Армиясы тарапынан басылып алынды. 1922 жылы аймақ Украина КСР-інің құрамына енді, ол Кеңес Одағының құрамындағы республика болды.

Индустрияландыру және ұжымдастыру

22 571 тұрғыны бар қала енді қала мәртебесіне ие болды. Кен өндіру қайта жанданды, ал 1924 жылы 55,3 км (34,4 миль) ұзындықтағы сумен жабдықтау жүйесі жер астына салынып бітті. 1927 жылдың жазында 10 000 адам Запорожьедегі Днепр өзеніндегі ірі бөгет – Днепрострой құрылысына жұмыла бастады, оның гидроэлектр қуаты Кривой Рогтың өнеркәсіптік дамуына серпін берді. 1929 жылы алғашқы Тау-кен институты ашылды. Медициналық және педагогикалық институттар құрылды. Сталиннің қарқынды индустрияландыру жоспарларымен келісе, 1931 жылы Кривой Рог металлургия зауытының, болашақ Криворожстальдың негізі қаланды. Металлургиялық комбинатының алғашқы домнасы үш жылдан кейін болат өндірді. Қала қарқынды өсті. Айналасындағы ауылдық жерлерде индустрияландыру шаруашылықты ұжымдастырумен бірге жүрді. Шаруаларды мүліктен айыру және олардың егінін тартып алу 1932–1933 жылдардағы Голодоморды, яғни Ұлы ашаршылықты тудырды. 1941 жылға қарай, 200 мыңнан астам халқы бар өнеркәсіптік қаланың тұрғындары дерлік он есеге артты.

Нацистердің басып алуы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кривой Рог қаласын неміс әскері 1941 жылдың 15 тамызынан 1944 жылдың 22 ақпанына дейін басып алды. Ол сол кезеңнің көп бөлігінде Украинаның рейхскомиссариатының құрамында басқарылды. Немістердің алдында өнеркәсіптік зауыттар мен машина операторлары Оралдың Нижний Тагил қаласына эвакуацияланды. 1939 жылы Кривой Рогта 12 745 еврей тұрды, бұл жалпы халықтың шамамен 6 пайызын құрады. Ұйымдастырылған эвакуация кезінде қаладан шығармағандарды нацистік басқыншылар жүйелі түрде шоғырландырып, өлтірді. Эйнзацкоманданың тамыздың соңында кірпіш зауытында екі жүзден үш жүзге дейін адамды өлтіруі болды. 14-15 қазанда СС, неміс полициясы және украиндық көмекші күштердің бірігіп темір кен орнында тағы 7000 адамды өлтірді. Балаларды тірі күйінде шұңқырларға лақтырып тастады. Гитлер бұл аймақтың маңыздылығын бірнеше рет баса көрсетті: "Никополь марганецінің маңызы соншалықты зор, оны сөзбен жеткізу мүмкін емес. Никопольді (Днепр өзенінде, қазіргі Запорожье қаласының оңтүстік-батысында) жоғалту соғыстың аяқталуын білдірмек". Днепрдің сол жағалауындағы немістің бекінісі неміс басшылығына Қырымда қоршауда қалған әскерлерімен құрлық байланысын қалпына келтіру үшін база берді. 1944 жылдың қаңтар айының бірінші жартысында Кеңес әскерлері Никополь-Кривой Рог жау тобын жоюға бірнеше рет тырысты. Никополь-Кривой Рог шабуылы ақпан айының соңына дейін қалаға енуге мүмкіндік бермеді. Қаланың көп бөлігі қирағанмен, Қызыл Армияның арнайы 37-ші отряды қаладағы электр станцияларын және Саксахан бөгеттерін жарып тастауға кедергі келтірді.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін адамдар үйлерді қайта жарақтап, қираған үйлердің арасында өмір сүрді. Тұрғын үй тапшылығы инновациялық технологиялық шешімдермен толықтырылды, соның нәтижесінде уақытша казармалар мен үйлер жылдам салыныс. 1940 жылдардың аяғында қайта құру Стахановтық үгітпен бірге жүрді: 1950 жылға дейін соғыс алдындағы темір кен өндірісі қалпына келтірілді. Кеңес дәуірінің соңында Крывбас КСРО-ның 42%-ын және Украина кеніннің 80%-ын өндірді.

1960 жылдардың басында қала 185 метрлік, тіреулі болаттан жасалған телемұнараны алды. Тұрғын үй қоры бірнеше ірі Хрущевка тұрғын үй кешендерімен алмастырылды және кеңейтілді. Қала құрылысында кең жасыл даңғылдар және олардың ортасымен өтетін трамвай жолдары қарастырылды. 1963 жылдың 16-18 маусымында азық-түлік бағасының өсуі қалада наразылық тудырды, онда 1000-6000 адам қатысқан деп есептеледі. Полициямен араласқан бұрынғы әскери қызметкер ауыр түрде ұрылғаннан кейін тәртіпсіздіктер басталды. Мәскеу әскер жіберді. Билік 4 адамның қаза тапқанын және 15 адамның жараланғанын мойындады, бірақ куәгерлер әскерилер кем дегенде 7 адамды өлтіргенін, ал 200-ден астам адам жарақат алып ауруханаға түскенін хабарлады. Он бес жүз адам түрмеге қамалды. Перестройка дәуірінде тәуелсіз кәсіподақтар мен жаңа азаматтық және саяси ұйымдар пайда болды. Бұрынғы Кривой Рог әуе базасы жақын жерде орналасқан.

Қайта құру және саясат

1991 жылғы 1 желтоқсанда өткен жалпыұлттық референдумда Украинаның тәуелсіздігі Кривий Рігтің Днепропетровск облысындағы сайлаушылардың 90% дауысымен мақұлданды. Тәуелсіздіктің алғашқы 25 жылы экономикалық дағдарыс пен бейімделу кезеңі болды. Қала халқы 1980-жылдардың соңындағы 780 мыңнан шамамен 100 мыңға азайды. Жаңа сауда және ойын-сауық орталықтарының ішінде кең ауқымды қайта құру жұмыстары жүргізілді. 2020 жылғы шілдеде Украинаның әкімшілік реформасы аясында Кривий Ріг муниципалитеті мен Кривий Ріг ауданы бірлескен қалалық билікке бағынды. Қала Днепрден кейін Днепропетровск облысындағы екінші маңызды қала болып қала береді. Кривий Рігте екі тәуелсіз университет, бірнеше институт және техникалық училища бар. «Өңірлер» партиясынан қолдау азайды. Петро Порошенко Донбастағы ресейлік сепаратистердің "ешкімді ұсынбайтынын" айтқан еді және ол 2014 жылғы президенттік сайлауда қолдау тапты. Вилкул 2015 жылы қайтадан қала әкімі болып сайланды, бірақ сайлауда заңбұзушылықтар болды деген күдік туды. 2019 жылғы Украина президенттік сайлауында қала өзінің жерлесі Владимир Зеленскийді қолдады, ол сәуірдегі екінші турда Порошенкомен жеңіске жетті. 2021 жылғы 15 тамызда Павловтың денесі үйінің кіреберісінде табылған, жанында тапанша жатыр. Қыркүйекте бұрынғы және қазіргі әкім Йири Вилкулдың үйіндегі іздестірулерді қамтитын тергеу туралы хабарлаған Ішкі істер министрі Денис Монастырский Павловтың қала бюджетіне ауқымды аудит жүргізу кезінде өзін-өзі өлтірген болуы мүмкін деген жорамал жасады.

Еңбекшілердің наразылықтары

2017 жылдан бастап Кривой Рог қаласында ірі еңбек даулары болды. 2017 жылдың мамыр айында қаланың ірі зауыттары – Кривой Рог темір кен зауыты, Evraz Sukha Balka және AMKR-де үйлестірілген наразылық акциялары басталды. Қызметкерлер жұмысты тоқтатып, қоғамдық жиналыстар өткізіп, әкімшілік кеңселерді басып алды. Әлемдік өнеркәсіптегі ең төмен жалақы алатындарын білген металлургтер ай сайын 1000 АҚШ доллары/Еуро жалақы талап етті. Жалақыны кезең-кезеңімен, орташа есеппен 50%-ға дейін көтеру туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін даулар тоқтады. 2018 жылы жаңадан наразылықтар туды, себебі зауытқа инвестиция жеткіліксіз болғандықтан және қауіпсіздік шаралары нашар болғандықтан трагедия орын алды. 2018 жылдың 3-4 наурызына қараған түні AMKR конвертер цехының шатыры құлап, 25 жастағы жұмысшы қаза тапты. Мамыр айында ArcelorMittal болат зауытының жұмысшылары ай сайын 1000 евро жалақы алғанша, зауыттың ішкі жабдықталған жеткізу тізбегі бойынша пойызды басқарудан бас тартты. Басшылық мемлекеттік теміржол компаниясы «Укрзалізниця» қызметкерлерін зауытты басқаруға шақырды, ереуілді тоқтатты, бірақ даудың негізгі мәселесін шешпеді. ArcelorMittal компаниясының бас сатып алу директорының сөзінше, басты проблема – жұмыс күшінің жетіспеуі. Білікті жұмысшылар Польшаға, Чехияға және басқа елдерге эмиграция жасап жатыр. Бірақ зауыттың жоғары басшылығы жұмысшыларды ұстап тұруға мүмкіндік беретін жалақыны көтерумен байланысты шығындарды амбициялық, миллиардтаған долларлық зауытты жаңғырту жобасына қатысты қабылдамас қауіп деп санайды. Украинаның ең ірі интеграцияланған болат компаниясы «Криворіжсталь» 2005 жылы телеарнада көрсетілген аукционда жекешелендірілді. Бұл президент Виктор Ющенконың жаңа үкіметі 2004 жылғы аукционды тоқтатып, компанияны бұрынғы президент Леонид Кучманың күйеуі бар консорциумға әлдеқайда төмен бағаға сатуға мүмкіндік бергеннен кейін болды. Үндістандық халықаралық болат конгломераты Mittal Steel 4,8 миллиард долларға, Украинаның ұлттық бюджетінің бестен бір бөлігіне тең ұсыныспен жеңіске жетті. 2006 жылы Mittal өзінің халықаралық бәсекелесі Arcelor-ды сатып алып, Люксембург қаласында орналасқан ArcelorMittal компаниясын құрды. Содан бері компания Кривой Рог операцияларына 5 миллиард доллардан астам инвестиция салды. 18 темір кенші 43 күн жер астында болғаннан кейін, жалақы мен жағдайларға наразылық білдіріп, жер бетіне шықты. Кен басқармасы жер астындағы көптеген жұмыс орындарында жалақыны тапсырыс есебімен төлеуге көшті, яғни адамдардың күнделікті табысын кеннің мөлшеріне байланыстырды. Осыған және жер үстіндегі жұмысшылардың блокадасына жауап ретінде зауыт басшылығы жалақы, әлеуметтік төлемдер және денсаулық пен қауіпсіздік мәселелері бойынша жеңілдіктер жасады.

Beginning in 2017, Kryvyi Rih had major labour unrest. In May 2017, coordinated protest actions began at the city's main plants, Kryvyi Rih Iron Ore Plant, Evraz Sukha Balka and AMKR. Employees stopped work, held public meetings and occupied administration offices. Conscious that they were receiving one of the lowest wages across the global industry, the metalworkers raised the demand for a monthly wage of US$1,000/Euros. The conflict stopped after an agreement was reached to gradually raise wages, on average by 50%. In 2018, protest erupted again triggered by the fatal result of underinvestment in plant and safety. On the night of 3–4 March 2018, the roof collapsed at AMKR's converter shop, killing a 25 year old worker. In May, the ArcelorMittal steel plant ground to a halt as workers refused to guide trains along the factory's self enclosed supply chain until they received monthly pay of 1,000 euros. Management brought in employees from state owned railway company Ukrzaliznytsia to run the factory, breaking the strike but leaving the central dispute in place. An underlying problem, according to ArcelorMittal's chief procurement officer, is a labour shortage. Skilled workers are emigrating to Poland, Czechia, and to other countries. But the plant's upper management sees costs associated with the higher salaries that might retain workers as an unacceptable threat to an ambitious, multibillion dollar factory modernization project. Kryvorizhstal, Ukraine's largest integrated steel company, had been privatised in 2005 in publicly televised auction. This was after the incoming government of President Viktor Yushchenko cancelled a 2004 auction that had seen the company sold at a much lower price, to a consortium that included the son in law of ex President Leonid Kuchma. The Indian owned international steel conglomerate Mittal Steel proved successful with a bid of $4.8 billion, equivalent to a fifth of Ukraine's national budget. In 2006, Mittal took over its international rival, Arcelor, to form ArcelorMittal headquartered in Luxembourg City. Since then the company says its has invested more than $5 billion in its Kryvyi Rih operations. 18 iron ore miners came to the surface after spending a total of 43 days underground to protest pay and conditions. The mine administration had introduced piecework wages for most jobs underground, linking people's daily income to the amount of ore mined. In response to this, and to above ground worker blockades, plant management made concessions on wages, benefits and health and safety.

2022 жылғы Ресей шабуылы

Ресейдің Украинаға басып кірген алғашқы күні, 2022 жылдың 24 ақпанында, қаладағы әскери нысандарға қарсы әуе шабуылы болды, бұл Макулан ауданының тұрғындарын эвакуациялауға әкелді. 27 ақпанда қала әкімі Александр Вилкул Кривой Рог әскери әкімдігінің басшысы болып тағайындалды. Вилкулдың айтуынша, соғыс басталған екінші күні Ресей әскері әуе шабуылына тырысқан. "Илюшин Ил-76" көлік ұшағы қаланың шығысында орналасқан, совет кезеңіндегі тастап кетілген әуе базасына жақындады. 100-ден астам десантшыны, әуеайлақты "әуе көпірі" ретінде басып алуға бұйрықпен алып келе жатқан ол, қонуға 300 метр қалғанда миссиясын тоқтатуға мәжбүр болды. Қала зымырандармен соққыға ұшырағаннан кейін, жергілікті қорғаушылар ұшу жолағын механикалық құралдармен жапты. Соғыстың үшінші күні, 27 ақпанда, Вилкулдың сөзіне қарағанда, орыс күштері 300 әскери көліктен тұратын колоннаны оңтүстікке қарай жылжыған позицияларынан жіберді. Ал он күндік қатал шайқастан кейін олар кері қайтарылды. Украинаның ЖІӨ-сінің 10%-ын құрайтын өнеркәсіптік орталық ретінде Вилкул Кривой Рогтың Ресей күштері үшін басты мақсат екеніне сенімді болды. Соғыстың үшінші аптасында Ресей әскерлері Украина бойынша шабуылдарын кеңейтіп, оңтүстіктен Кривой Рогқа қарай қайтадан жылжуда. 10 наурызда Лозуваткадағы (Криворізский ауданы) Кривой Рог халықаралық әуежайына екі зымыран түсті. 12 наурызда "Метинвест" қаладағы ашық карьерді жапты және ресейліктердің ілгерілеуін тежеу үшін шахтада қолданылатын үлкен жүк көліктерін маңызды жолдарды бөгеу үшін жіберді. 15 наурыздағы брифингте Украина Қорғаныс министрлігі "басқыншы әскерлердің" Кривой Рогқа қарай қозғалысы тоқтатылғанын мәлімдеді. Ресейлік дереккөздерге сәйкес, басқыншылар кең көлемде жасалған бекіністер мен миналауға тап болды. 2022 жылдың 29 наурызында Вилкул байланыс сызығы енді Днепропетровск облысымен шекарада емес, Херсон облысындағы оңтүстікке қарай 40-60 шақырым жерде екенін айтты. Ол Еуропадағы ең ұзын қала, солтүстіктен оңтүстікке қарай 120 км қашықтықта орналасқандықтан, оны қоршау мүмкін емес деп сенді. Сондай-ақ, өндірісті қайта бастауға дайындық жүргізіліп жатқанын хабарлады. Мамыр айының соңында ресейлік зымырандар мен ракеталардың шабуылына жауап ретінде украиндық күштер Кривой Рогтың оңтүстігінде шектеулі қарсы шабуылдар жасады. Оңтүстік Инхулец және Радушне аудандары әлі де ресейлік артиллериялық оққа түсу қаупінде, нәтижесінде азаматтар қаза тапты. 25 тамызда таңертең Кривой Рог кассеталық оқ-дәрілермен шабуылға ұшырады. 2022 жылдың 14 қыркүйегінде қала Инхулец өзеніндегі су деңгейінің көтерілуімен және су тапшылығымен күресіп жатыр, себебі Ресей әскерлері жергілікті инфрақұрылымға сегіз зымыран атты. Бұл шабуыл президент Зеленскийдің туған қаласына жасалған, ол Украинаның алғашқы ірі қарсы шабуылында қайтарып алынған Харьков облысының қалаларына сапар жасағаннан кейін болды.

On the first day of the invasion of Ukraine by Russia, 24 February 2022, there were air strikes against military targets in the city, causing evacuations of residents in the district of Makulan. On 27 February, city mayor Oleksandr Vilkul was appointed the head of the military administration of Kryvyi Rih. According to Vilkul, the day previously — the second day the war — the Russian military had attempted an air assault. An Ilyushin Il 76 transport had approached an abandoned Soviet era air base just east of the city. Carrying more than 100 paratroopers with orders to capture the airfield as an “air bridge”, it was forced to abort its mission, 300 metres from landing. As soon as the city had been hit with missiles, local defenders had blocked the runway with mechanical equipment. On the third day of the war, 27 February, the Russian forces, according to Vilkul, sent a column of 300 military vehicles from their advancing position to the south, and that after ten days of intense fighting they were turned back. As an industrial center that accounted for fully 10% of Ukraine's GDP, Vilkul was convinced that Kryvyi Rih was a prime target for Russian forces. In the third week of the war, Russian troops broadened their offensive across Ukraine and were again advancing toward Kryvyi Rih from the south. On 10 March, two rockets struck the Kryvyi Rih International Airport in Лозуватка (Криворізький район). On 12 March, Metinvest shuttered an open pit iron ore mine in the city, and sent the huge trucks used at the mine to block key roads to slow the Russian advance. In its 15 March briefing, the Ukrainian Ministry of Defence stated that the movement by "occupation troops" toward Kryvyi Rih had been stopped. According to Russian sources, the invaders faced extensive improvised fortifications and minefields. On 29 March 2022, Vilkul said that the line of contact was no longer on the border with Dnipropetrovsk region, but 40 60 kilometers south in the Kherson Oblast. He was confident that running 120 km north to south, the longest city in Europe could not be surrounded. announced that it was preparing to restart production. At the end of May, responding to Russian rocket and missile strikes, Ukrainian forces made limited counterattacks south of Kryvyi Rih. The southern Inhulets and Radushne districts remain exposed to Russian shelling with civilian losses. At dawn on 25 August, Kryvyi Rih was hit by cluster munitions. On 14 September 2022, the city faced rising water levels in the Inhulets River, and water shortages, as the Russian forces fired eight cruise missiles at local infrastructure. The strike against President Zelenskyy's home town—an attempt, he suggested, to flood the city—came after his visit to towns in the Kharkiv region regained in Ukraine's first major counteroffensive.

Мәдениет

Кривой Рог – театр, цирк және би өнерінің қарқынды дамып келе жатқан орталығы, қалада көптеген ірі өнер орындары бар. Сондай-ақ, қуыршақ театры мен қозғалыс театры да бар. Алғашқы театр 1908 жылы салынған «Колизей» болды. 1911 жылы Визенберх пен Грушевскийдің жаңа театры Ленин және Калиниченко көшелерінің қиылысында ашылды. «Крывбас» театры 1931 жылы қызметін бастады, ал үш жылдан кейін Шевченко театрымен біріктірілді. Кривой Рог – Евгения Гершойдың туған жері. Ол 1903 жылы отбасымен АҚШ-қа эмиграциялап, американдық мүсінші және суретші болды. Гершойдың туындылары Уитни американдық өнер мұражайында, Метрополитен өнер мұражайында және Смитсонов американдық өнер мұражайында сақталады. Оның құжаттары Сиракуз университетінде сақталған. «Brunettes Shoot Blondes» инди-тобы, халық әншісі Эдуард Драч, актриса Хелена Маковская және биші Владимир Малахов осы қаланың түлектері. Қалада алғашқы кино көрсетілімдері 1920 жылдардың басында өтті. 1934 жылы Ленин кинотеатры салынды. Бүгінде қалада «Олимп», «Одесса» және «Мультиплекс» кинотеатрлары бар. Кривой Рог циркінде жәрмеңкелер өткізілетін үлкен көрме алаңы бар. Советтік кезеңнен қалған мұра – қаланың әр ауданында орналасқан Мәдениет сарайлары. Жергілікті тарихи мұражайда қазақтардың тарихы, аймақтың өнеркәсіптік мұрасы және Кеңес мемлекетіндегі оның рөлі көрсетілген. Қалалық өнер галереясында жергілікті суретшілердің туындылары жинақталған. Қаланың түнгі өмірі 2000 жылдардан бері едәуір кеңейді. «Голливуд» және «Sky» сияқты ірі клубтар гастрольдік диджейлер мен поп және рэп орындаушыларын тартады. Қаланың тағы бір маңызды орталығы – Кривой Рог ұлттық университетінің (КНУ) Жастар және студенттер сарайы. Ең танымал фастфуд – McDonald's 95-ші блокта орналасқан. Украиналық тағамдармен қатар еврей және американдық тағамдар да кең таралған: бәліштер, сырлы торттар, хот-догтар, шаурма және пицца. Жапондық тағамдар мен басқа да азиялық мейрамханалар, кальяндықтар, сэндвичтер, итальяндық мейрамханалар мен кофеханалар кеңінен таралған. «City Pub» және «Prado Cafe» де танымал орындар. Қалада жыл сайынғы электронды музыка фестивалі «Turbofly» өтеді. Украинада дәстүрлі болып саналатын рок музыкасы қаланың өмірінің маңызды бөлігі және бірнеше шағын пабтарда орындалады.

Kryvyi Rih has a thriving theatre, circus and dance scene, and is home to a number of large performance venues. There are also the Doll Theatre and Movement Theatre. The first theater was the Coliseum, built in 1908. The New Theatre of Vyzenberh and Hrushevskyy followed in 1911, at the corner of Lenina and Kalynychenko streets. Kryvbas Theatre began its activities in 1931, and three years later was incorporated with the Shevchenko Theater. Kryvyi Rih is noted as the birthplace Eugenie Gershoy. She emigrated to the United States with her family in 1903, and there became an American sculptor and watercolorist. Gershoy's work is in the collections of the Whitney Museum of American Art, the Metropolitan Museum of Art, and the Smithsonian American Art Museum. Her papers are held at Syracuse University. Indie band Brunettes Shoot Blondes, folk musician Eduard Drach, actress Helena Makowska, and dancer Vladimir Malakhov originated from the city. The first film screenings were conducted in the city in the early 1920s. In 1934 Lenin Cinema was built. Today there are three movie theaters: Olympus, Odessa and Multiplex. The Kryvyi Rih Circus features large scale exhibition space where fairs are held. A remnant of Soviet heritage are Palaces of Culture, located in every district of the city. The local historical museum celebrates Cossack history, the industrial heritage of the area and its role in the Soviet State. The municipally owned Art Gallery houses a collection of local paintings. The nightlife of the city has expanded significantly since the 2000s. Big clubs such as Hollywood and Sky have attracted touring DJs and pop and rap performers. Another major scene of the city is the Palace of Youth and Students of the Kryvyi Rih National University (KNU). The most popular fast food, McDonald's, is located at 95th Block. Ukrainian cuisine is found adjacent to a range of Jewish and popular American foods: bagels, cheesecake, hot dogs, shawarma and pizza. Japanese cuisine and other Asian restaurants, hookahs, sandwich joints, trattorias and coffeehouses have become ubiquitous. Other well known places include City Pub and Prado Cafe. The city is home to the annual electronic music Turbofly festival. Rock music, a tradition in Ukraine, is an important part of the city's life and is hosted in few small pubs.

Көрнекті орындар

Кривой Рогтың ғимараттары эклектизмнен бастап заманауи сәулетке дейінгі әртүрлі сәулет стилдерін көрсетеді. Қаланың ерекшелігі – қызыл кірпіштен және блок үйлерден кеңінен пайдалану. Қаланың көптеген сәулеттік құрылыстары кен саудасының орталығы ретінде гүлденген кезеңде салынған. Қала орталығынан тыс жерде көптеген бұрынғы зауыттар орналасқан. Бірқатары толығымен қиратылған, ал енді біреулері қалпына келтіруді қажет етеді. Сталиндік сәулет – соғыстан кейінгі 5-7 қабатты үйлердің басты стилі болды. Қалалық әкімшілік "Артықшылықтарды жою туралы" жарлықтың ең жақсы мысалы. Хрущевкалар – 1960 жылдардың басында КСРО-да салынған, төмен бағалы, бетон панельді немесе кірпіштен тұрғызылған 3-5 қабатты үйлер. Олар сол кездегі Кеңес үкіметінің премьер-министрі Никита Хрущевтің құрметіне аталған. Қала маңындағы ондаған ескі ғимараттар жобаланған мерзімінен асып кеткен. Кривой Рогта алты шағын аудан бар. Қалада көптеген христиан шіркеулері бар, олардың ең танымалдарының бірі – Украина православие шіркеуінің Құтқарушы Тәніне Айналу соборы. Бұл 1996 жылдың шілдесінде құрылған Кривой Рог епархиясының орталығы болып табылады. Ескі қаладағы Рим католик капелласы, Покрова шіркеуі, Михайловская шіркеуі және Рождество шіркеуі 1930 жылдардағы Ұлы тазалау кезінде қиратылып, енді шіркеу ретінде пайдаланылмайды. 2010 жылы еврей қауымы жаңа, үлкен синагог салды. Көптеген Кривой Рог ескерткіштері үлкен саябақтарда орналасқан. Кеңес жылдарында қазақтарды, Александр Паульді, Тарас Шевченконы (2), Богдан Хмельницкийді (3, 1954 жылдан бері), Василий Маргуеловты, Александр Пушкинді, Федор Сергеевті, Михаил Лермонтовты және Максим Горькийді құрметтеу үшін социалистік реализм стиліндегі көптеген ескерткіштер орнатылған. 2014 жылы Еуромайдан кезінде Лениннің ескерткіштері қиратылды. Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлерге арналған ондаған кенотафтар мен мемориалдар орнатылды. Авиаторлар клубының жанында Сухой Су-15, Ұлттық авиация университетінде Яковлев Як-40, Визволення алаңында IS3 танкы және теміржол вокзалының жанында Ресейдің "Е" класындағы локомотиві орналасқан. Кривой Рогта табиғи ескерткіштердің саны аз: Карнаватка маңындағы ескі алмұрт ағашы, 1789 жылғы тағы бір алмұрт ағашы, Визирка ландшафты қорығы, Солтүстік және Оңтүстік Қызыл сәуле, Амфиболит, Аркоз және Скелевацкий шығулары, Мопр таулары, Слайд таулары, Құмтас таулары. "Правда" газетінің атымен аталған саябақ өте танымал ампир қайық станциясымен мәшһүр. Украина Ұлттық ғылым академиясының (ҰҒА) Кривой Рог ботаникалық бағы 1980 жылы құрылған.

Kryvyi Rih's buildings display a variety of architectural styles, ranging from eclecticism to contemporary architecture. The widespread use of red brick and block apartments characterize the city. Much of the architecture in the city was built during its prosperous days as a center for the ore trade. Just outside the immediate city center is a large number of former factories. Some have been totally destroyed. Others are in desperate need of restoration. Stalinist architecture was the predominant style of postwar apartments, of 5 to 7 stories. City Hall is the best example of The decree On liquidation of excesses. Khrushchyovka are a type of low cost, concrete paneled or brick three to five storied apartment building which was developed in the USSR during the early 1960s. They are named after Nikita Khrushchev, then premier of the Soviet government. Dozens of these aging buildings around the city are now past their design lifetime. Kryvyi Rih has six microdistricts. The city has many Christian churches, the most notable being the Savior Transfiguration Cathedral of the Ukrainian Orthodox church. It is the base of the Kryvyi Rih Eparchy, which was established in July 1996. A Roman Catholic chapel located in the old town, Pokrova church, Mykhailivska church and Christmas church were destroyed in the 1930s during the Great Purge, never to be used as a church again. In 2010, the Jewish community built a new, large synagogue. Large parks hold many of Kryvyi Rih's public monuments. There are numerous socialist realism style monuments installed in the Soviet years to honor Cossacks, Olexander Paul, Taras Shevchenko (2), Bohdan Khmelnytsky (3, since 1954), Vasili Marguelov, Alexander Pushkin, Fyodor Sergeyev, Mikhail Lermontov, and Maxim Gorky. The few Lenin monuments were destroyed during euromaidan events in 2014. Dozens of cenotaphs and memorials to Second World War soldiers were erected. A Sukhoi Su 15 is on display near the Aviator Club, a Yakovlev Yak 40 at the National Aviation University, Vyzvolennia Square holds a IS3 tank, and a Russian locomotive class Ye is placed near the Railway station. Kryvyi Rih has few designated natural monuments: the old pear near Karnavatka, another pear of 1789, Vizyrka landscape reserve, Northern and Southern Red Beam, Amphibolite, Arkose and Skelevatski Outputs, Mopr Rocks, Slate rocks, Sandstone rock. A park named after the newspaper Pravda is very famous for its ampir boat station. Kryvyi Rih Botanical Gardens of the National Academy of Sciences of Ukraine (NAS) was established in 1980.

География

Киевтің оңтүстігінде орналасқан бұл қала Еуропадағы ең ұзын қала деп жиі айтылады. Оның ұзындығы 100 шақырымға жетеді деген әңгіме бар.

Қала аумағы біртұтас емес, Инхулетс ауданының бір бөлігі қаланың негізгі бөлігінен бөлек жатыр. Қаланың толық ұзындығы бойында үздіріссіз салынған аумақ жоқ. Кривой Рогтың пішініне қаламен қатар орналасқан кен орындары ықпал етеді, олар қаланың кен өндірудегі басты тірегі болып табылады. Қала орталығы Инхулетс өзенінің шығыс жағалауында, оның Саксахан өзенімен қосылатын жерге жақын орналасқан. Қала күнбағыс пен астық дақылдары егілген аласа даламен қоршалған. Қала орталығынан шығысқа қарай шағын көлдің жанында мұздықтан келген тастардың жиналған жері бар. Осының салдарынан бұл аймақ ешқашан өңделмеген және аймақтағы жабайы дала өсімдіктерінің сирек кездесетін қалдықтары сақталған. Қаланың экологиялық және құрылыс қауіпсіздігі тасталған кендер мен ластанған кенді өңдеу қалдықтарының салдарынан үдеп келе жатқан мәселе болып табылады.

Климат

Кривой Рог Кёппен климаттық жіктеу жүйесінде құрғақ, жылы жазғы континенттік климатқа (Dfa) ие, Украинаның оңтүстігінің көп бөлігі сияқты. Бұл салдарынан жылы жаздар мен суық қыстар, салыстырмалы түрде аз жауын-шашын байқалады. Қалалық жылу эффектісінің әсерінен қалада қар жиі жаумайды. Қаланы қоршаған аудандарда қар көбірек жауады және қаладан шығатын жолдар қардың себебінен жабылуы мүмкін.

Спорт

«Хирник» Кривой Рог футбол клубы «Хирник» стадионында орналасқан және Украинаның Бірінші лигасынде бақ сынап келеді. Ол бірнеше бөлімдерді біріктіретін «Хирник» спорт клубының құрамына кіреді. Клубтың иесі – «Кривой Рог темір кен комбинаты» (KZRK), Украинадағы ең ірі жер асты тау-кен компаниясы. Кривой Рогта тағы бір футбол командасы – «Кривбас» Кривой Рог болған. Команда 1959 жылы «ФК Кривой Рог» ретінде құрылған. Келесі жылы ол республикалық «Авангард» спорт қоғамының бөлігіне айналды. Бірнеше жылдан кейін «Хирник» болып өзгеріп, 1966 жылы қазіргі атауын алды. «Кривбас» 1992–93 маусымда Украина Премьер-лигасында дебют жасады. Олар дебюттен бастап жоғары лигада ойнады, 1998–99 және 1999–2000 маусымдарында үшінші орынды жеңіп алды. 2012–13 маусымының соңында команда 7-орында аяқтады. Қаржылық қиындықтарға байланысты клуб 2013 жылдың маусым айында банкроттыққа ұшырады. «ФК Кривбас-2» Кривой Рог – «Кривбас» командасының резервтік құрамы. 1998 жылы клуб кәсіби лигаға қатысып, Екінші лигада ойнай бастады. 3 маусымнан кейін клуб әуесқойлар деңгейіне көтеріліп, соңғы рет Екінші лигада бақ сынады. «СК Кривбас» – кәсіби баскетбол клубы. Команданың жетістіктері: 2009 жылы Украина баскетбол лигасының жеңімпазы, 2003 және 2004 жылдары Жоғары лиганың жеңімпазы. 2010 жылдан бері команда Украина баскетбол суперлигасында өнер көрсетуде. Қала жыл сайынғы авторелисімен танымал. Бұл қала украиналық теннисшілер Валерия Бондаренко, Алона Бондаренко және Катерина Бондаренконың туған жері.