Кіріспе
Шығыс Украинадағы аймақ Донбас (/UK//d//ɒ//n/'/b//ɑː//s/, /US/'/d//ɒ//n//b//ɑː//s//, //d//V//n/'/b//æ//s/; Донбас немесе Донбасс) – Украинаның шығысындағы тарихи, мәдени және экономикалық аймақ. Донбас сөзі «Донецкий көмір бассейні» (Донецький вугільний басейн) деген ұғымның қысқартылған түрі, «Донецкий бассейнінен» құралған. Көмір бассейнінің атауы Донец жотасына сілтеме жасайды, ал ол Донец өзенімен байланысты. Аймақтың аумағын анықтауға қатысты көптеген анықтамалар бар. Қазіргі кезде ол Украинаның Донецк және Луганск облыстары ретінде белгілі. Тарихи көмір өндіру аймағы бұл облыстардың бір бөлігін қамтымаған, сонымен қатар Днепропетровск облысы мен Оңтүстік Ресейдің аумақтарына да кірген. Осы аттас еуроаймақ Украинаның Донецк және Луганск облыстары мен Ресейдің Ростов облысынан тұрады. Донбас Запорожье Сіші мен Дон қазақтарының әскері арасындағы тарихи шекараны құраған. 19 ғасырдың соңынан бастап, аумақ өте жоғары индустрияланғандықтан маңызды көмір өндіру аймағына айналды. Донецк қаласы (Украинадағы бесінші ірі қала) Донбастың ресми емес астанасы саналады. 100 мыңнан астам тұрғыны бар басқа ірі қалалар: Луганск, Макиевка, Горловка, Краматорск, Славянск, Мариуполь, Алчевск, Лисичанск және Северодонецк.
The Donbas (/UK//d//ɒ//n/'/b//ɑː//s/, /US/'/d//ɒ//n//b//ɑː//s//, //d//V//n/'/b//æ//s/; [[wikt:Донбас ;) or Donbass ([[wikt:Донбасс ) is a historical, cultural, and economic region in eastern Ukraine. The word Donbas is a portmanteau formed from "Donets Basin", an abbreviation of "Donets Coal Basin" (Донецький вугільний басейн; Донецкий угольный бассейн). The name of the coal basin is a reference to the Donets Ridge; the latter is associated with the Donets river. There are numerous definitions of the region's extent. It is now most commonly defined as the Donetsk and Luhansk regions of Ukraine. The historical coal mining region excluded parts of these oblasts, and included areas in Dnipropetrovsk Oblast and Southern Russia. A Euroregion of the same name is composed of Donetsk and Luhansk oblasts in Ukraine and Rostov Oblast in Russia. The Donbas formed the historical border between the Zaporizhian Sich and the Don Cossack Host. It has been an important coal mining area since the late 19th century, when it became a heavily industrialised territory. The city of Donetsk (the fifth largest city in Ukraine) is considered the unofficial capital of the Donbas. Other large cities (over 100,000 inhabitants) include Luhansk, Makiivka, Horlivka, Kramatorsk, Sloviansk, Mariupol, Alchevsk, Lysychansk, and Sievierodonetsk.
Ежелгі, ортағасырлық және императорлық Ресей кезеңдері
Курган гипотезасы Украинаның Понт далалары мен Оңтүстік Ресейді протоиндоевропалықтардың тілдік отаны ретінде көрсетеді. Ямная мәдениеті кейінгі протоиндоевропалықтармен байланыстырылады. Бұл аймақта ғасырлар бойы скифтер, аландар, ғұндар, болгарлар, печенегтер, қыпшақтар, түркі-моңғолдар, татарлар және ноғайлар сияқты түрлі көшпелі тайпалар мекен еткен. Қазіргі Донбас деп аталатын аймақ 17 ғасырдың екінші жартысына дейін, Дон казактары алғашқы тұрақты елді мекендерді құрғанға дейін көбінесе жайлы болмады. 1676 жылы аймақтағы алғашқы қала Соланое (қазіргі Соледар) негісталды, ол жаңадан ашылған тас тұзы қорынан пайда табу үшін салынған. "Жабайы дала" (дике поле) деп белгілі болған, қазіргі Донбас аймағы 18 ғасырдың ортасына дейін Украина казактарының Гетмандығы мен түркі Крым хандығының бақылауында болды, содан кейін Ресей империясы Гетмандықты басып алып, хандықты аннексиялады. 17 ғасырдың екінші жартысында Гетман Украинасы мен Мәскеуден келген қоныс аударушылар мен қашқындар Донец өзенінің солтүстігіндегі жерлерге қоныстанды. 18 ғасырдың соңында көптеген орыстар, украиндер, сербтер және гректер Донец өзенінің оңтүстік жағалауындағы жерлерге көшіп келді, бұл бұрын Крым хандығына номиналды түрде бағынышты болған көшпелі ноғайлардың мекені болған. Ресей империясы басып алған аумақтарды "Жаңа Ресей" (Новороссия) деп атады. Еуропадағы өнеркәсіптік революцияның әсерімен 1721 жылы ашылған аймақтың кең көлемді көмір қоры 19 ғасырдың ортасында игеріле бастады. Осы кезде "Донбас" атауы пайда болды, ол "Донецкий вугільний басейн" (Донецкий каменноугольный бассейн) терминінен шыққан, бұл Донец өзені бойындағы көмір қорына бай аймақты білдіреді. Көмір өнеркәсібінің дамуы аймақтағы халық санының өсуіне алып келді, оның көп бөлігі орыс қоныс аударушыларының есебінен болды. Қазіргі уақытта аймақтың ең маңызды қаласы Донецк 1869 жылы Уэльс бизнесмені Джон Хьюздің ескі Запорожье казак қаласы Олександривка орнында құрылды. Хьюз болат зауытын салып, аймақта бірнеше шахта ашты. Қала оның құрметіне "Юзовка" деп аталды. Юзовка және осыған ұқсас қалалардың дамуымен Ресей империясының шеткі губернияларынан жұмыс іздеп келген көптеген жерсіз шаруалар пайда болды. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, аймақ халқының 52,4% украиндықтар ("кіші орыстар", ресми тілде), ал этникалық орыстар 28,7% құрады. Донбаста, әсіресе Мариуполь ауданында гректер, немістер, еврейлер және татарлар да көптеп өмір сүрді, олар халықтың 36,7% құрады. Бұл қарамастан, орыстар өнеркәсіптік жұмыс күшінің басым бөлігін құрады. Украинаның ауылдық жерлерінде украиндер басым болды, ал қалаларда көбінесе аймақтың ауыр өнеркәсібінде жұмыс іздеп келген орыстар ғана тұрды. Жұмыс үшін қалаға көшіп келген украиндер тез арада орыс тілінде сөйлейтін жұмысшы табына сіңіп кетті.
Ресейлік Азамат соғысы және Кеңес дәуірі (19181941)
1918 жылдың сәуірінде Украина Халық Республикасына адал әскерлер аймақтың үлкен бөлігін бақылауға алды. Біраз уақыт бойы оның мемлекеттік органдары Ресей Уақытша үкіметінің органдарымен қатар Донбаста қызмет етті. 1917–1922 жылдардағы Ресей Азамат соғысы кезінде Украина Революциялық көтеріліс армиясына қолбасшылық еткен Нестор Махно Донбаста ең беделді басшы болды. Донбастағы украиндықтар 1932–1933 жылдардағы Голодомор ашаршылығынан және Иосиф Сталиннің орыстандыру саясатынан ауыр қанағаттанды. Көбінесе этникалық украиндықтар егінші шаруалар болғандықтан, аштықтың негізгі салмағы олардың үстіне түсті.
Нацистердің басып алуы (1941-1943 жж.)
Донбас Екінші дүниежүзілік соғыстан ауыр зардап шекті. Соғысқа дейін аймақта кедейлік пен азық-түлік жетіспеушілігі күшті болды. Соғысқа дайындық шаралары зауыт жұмысшыларының жұмыс уақытын ұзартуға алып келді, ал қатаң талаптарды бұзғандар тұтқындалды. Нацистік Германияның басшысы Адольф Гитлер Донбастың ресурстарын "Барбаросса" операциясы үшін өте маңызды деп есептеді. Сондықтан, 1941 және 1942 жылдары Донбас нацистік оккупацияның ауыртпалығын бастан кешірді. Мыңдаған өнеркәсіп жұмысшылары неміс фабрикаларында жұмыс істеу үшін Нацистік Германияға күштеп жөнелтілді. Сол кездегі Сталин облысы, қазіргі Донецк облысы аумағында оккупация кезеңінде 279 000 бейбіт тұрғын қаза тапты. Ворошиловград облысы, қазіргі Луганск облысы бойынша 45 649 адам мерт болды. 1943 жылы Қызыл Армияның "Кіші Сатурн" операциясы және Донбас стратегиялық ұрысы аймақты кеңестік билікке қайтаруға мүмкіндік берді. Соғыс аймақты қиратып, халқын азайтты.
Кеңес дәуірі (1943-1991)
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Донбасты қайта құру кезінде, аймақты жаңадан қоныстандыру үшін көптеген ресейлік жұмысшылар келді, бұл халық құрамын одан әрі өзгертті. 1926 жылы Донбаста 639 000 этникалық орыс тұрды, ал украиндар халықтың 60 пайызын құрады. Орыстандыру саясатының салдарынан, этникалық орыстардың көптеп қоныс аударуына байланысты Донбастағы украин халқының саны күрт азайды. 1959 жылы орыс халқының саны 2,55 миллионға жетті. 1958-1959 жылдарғы советтік білім беру реформалары орыстандыру процесін одан әрі күшейтті, нәтижесінде Донбастағы украин тіліндегі білім беру мекемелері дерлік жойылды. 1989 жылғы КСРО халық санағы бойынша, Донбас халқының 45 пайызы өзін орыс деп атады. 1990 жылы Украинаның тәуелсіздігіне қарсы бағытталған «Донбасс Интерфронты» қозғалысы құрылды.
Тәуелсіз Украинада (1991 жылдан бастап)
1991 жылғы Украинаның тәуелсіздігі туралы референдумда Донецк облысындағы сайлаушылардың 83,9%-ы және Луганск облысындағы сайлаушылардың 83,6%-ы Кеңес Одағынан тәуелсіздікті қолдады. Донецк облысында сайлауға қатысу 76,7%, Луганск облысында 80,7% құрады. 1991 жылдың қазан айында Донецкте барлық деңгейдегі Оңтүстік-Шығыс депутаттарының конгресі өтті, онда делегаттар федерализацияны талап етті. Бұл мәселелер орыс тілін Украинаның ресми тілі деп жариялау, Донецк және Луганск облыстарында орыс тілін әкімшілік тілі ретінде пайдалану, Украинаның федерализациялануы және Украинаның Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығымен жақынырақ байланыс орнату мүмкіндіктерін қамтыды. Бұл ұсыныстарды сайлаушылардың 90%-ға жуығы қолдады. Алайда, дауыс беру жалпыұлттық деңгейде өткендіктен, ешқайсысы қабылданбады. Украина біртұтас мемлекет болып қалды, украин тілі жалғыз ресми тіл ретінде сақталды, ал Донбасқа ешқандай автономия берілмеді. Конгресске Украинаның 16 облысынан, Қырым мен Севастопольден келген 3576 делегат қатысты, олар 35 миллионнан астам азаматтың мүддесін білдіретінін мәлімдеді. Мәскеу мэрі Юрий Лужков және Ресей елшілігінің өкілі президиум құрамында болды. Конгресте Виктор Януковичті Украина президенті немесе премьер-министрі етіп тағайындау, Украинада әскери жағдай режимін енгізу, Жоғарғы Раданы тарату, өздік қорғаныс күштерін құру және Харьковтің орталығы болатын Оңтүстік-Шығыс федеративтік мемлекетін құру туралы ұсыныстар талқыланды. Украинаның басқа аймақтарында 2000-шы жылдары Донбас көбінесе «бандиттік мәдениетке» ие, «советтік шұңқыр» және «жетілмеген» аймақ ретінде қарастырылды. 2005 жылы «Народне слово» газетіндегі мақаласында комментатор Виктор Ткаченко Донбаста «бесінші колонналар» бар екенін және аймақта украин тілінде сөйлеу «денсаулық пен өмір үшін қауіпті» екенін жазды. Сондай-ақ, бұл аймақ Ресейге қолдау білдіретін сепаратистік қозғалыстың орталығы ретінде бейнеленді. Донбаста Коммунистік партия қайраткерлерінің есімдерімен аталатын қалалар мен ауылдардың саны Украинаның басқа аймақтарына қарағанда едәуір көп. Мұндай бейнелеуге қарамастан, сол онжылдық пен 1990-шы жылдарда жүргізілген сауалнамалар Украина құрамында қалуға күшті қолдау бар екенін және сепаратизмге қолдау өте аз екенін көрсетті.
Донбасстағы соғыс
2014 жылдың наурыз айының басынан бастап Донбаста Ресейге жақтас және үкіметке қарсы топтардың демонстрациялары өтті. Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауымен байланысты және Украинаның оңтүстік және шығыс бөлігіндегі ресейлік наразылық акцияларының жалпы бір бөлігі болған бұл демонстрациялар 2014 жылдың сәуірінде Ресейдің қолдауымен өздігінен жарияланған Донецк және Луганск халық республикаларының (ДХР және ЛХР) сепаратистік күштері мен Украина үкіметі арасындағы соғысқа ұласты. Осы қақтығыстың кезінде 2014 жылдың 11 мамырында өздігінен жарияланған республикалар Донецк және Луганск облыстарының мәртебесі бойынша референдумдар өткізді. Украина тарапынан заңсыз деп танылған және халықаралық қауымдастықпен демократиялық емес деп қарастырылған референдумдарда халықтың 90%-ға жуығы ДХР мен ЛХР тәуелсіздігіне дауыс берді. 2016 жылы Разумков орталығы жүргізген Украинадағы дін туралы сауалнамаға сәйкес, Донбас тұрғындарының 65,0%-ы христиан дінін ұстанады (оның ішінде 50,6%-ы православие, 11,9%-ы өздерін «жай ғана христиандар» деп жариялаған, ал 2,5%-ы протестант шіркеулеріне жатады). Ислам діні Донбас халқының 6%-ын құрайды, ал индуизм – 0,6%-ын құрайды. Бұл көрсеткіштер Украинаның басқа аймақтарымен салыстырғанда жоғары. Діні жоқ немесе басқа діндерді ұстанатынын айтқан адамдар халықтың 28,3%-ын құрады. 2013 жылы (соғысқа дейін) Донбастың ЖІӨ-сі 220 миллиард гривнаны (20 миллиард евроны) құрады. Донбас экономикасы көмір өндіру және металлургия сияқты ауыр индустрияға негізделген. Аймақ өзінің атын «Донецк көмір алабы» (Донецький вугільний басейн, Донецкий угольный бассейн) терминінің қысқартылуынан алған. 1970 жылдардан бері көмір өндіру жыл сайын азайып келеді, бірақ Донбас маңызды өндіруші болып қала береді. Донбас Украинадағы ең ірі көмір қорына ие, оның жалпы көлемі 60 миллиард тоннаға жетеді. Донбаста көмір өндіру өте тереңде жүргізіледі. Лигнит көмірі жер бетінен шамамен ... тереңдікте өндіріледі, ал құндылығы жоғары антрацит және битумды көмір ... тереңдікте өндіріледі. Донецк облысындағы басқа да салаларға: домна пештері мен болат құю жабдықтары, теміржол жүк вагондары, металл кесу станоктары, туннель қазу машиналары, ауыл шаруашылығы орақтары және жырту жүйелері, теміржол рельстері, тау-кен вагондары, электр локомотивтері, әскери техника, тракторлар және экскаваторлар кіреді. Аймақ сонымен қатар тұтыну тауарларын да өндіреді, мысалы: үй шаруашылығына арналған кір жуғыш машиналар, тоңазытқыштар, мұздатқыштар, теледидарлар, былғары аяқ киім және дәретхана сабыны. Өндірілген өнімнің жартысынан астамы экспортқа жіберіледі, ал шамамен 22%-ы Ресейге экспортталады. 2017 жылдың наурыз айының ортасында Украина президенті Петр Порошенко өздігінен жарияланған Донецк Халық Республикасы мен Луганск Халық Республикасы бақылауындағы аумақтарға тауарлардың қозғалысына уақытша тыйым салу туралы жарлыққа қол қойды, сол кезден бастап Украина Донецк көмір алабынан көмір сатып алмайды. Донбаста, әсіресе Юзивское газ кен орнында, ірі Днепр-Донец алабының бөлігі болып табылатын шиыршықты газ қоры бар. Украинаның Ресейден газ импортына тәуелділігін азайту мақсатында Украина үкіметі 2012 жылы «Royal Dutch Shell» компаниясымен Юзивское кен орнын игеру туралы келісімге келді.
Other industries in the Donetsk region include blast furnace and steel making equipment, railway freight cars, metal cutting machine tools, tunneling machines, agricultural harvesters and ploughing systems, railway tracks, mining cars, electric locomotives, military vehicles, tractors and excavators. The region also produces consumer goods like household washing machines, refrigerators, freezers, TV sets, leather footwear, and toilet soap. Over half its production is exported, and about 22% is exported to Russia. In mid March 2017, Ukrainian president Petro Poroshenko signed a decree on a temporary ban on the movement of goods to and from territory controlled by the self proclaimed Donetsk People's Republic and Luhansk People's Republic, so since then Ukraine does not buy coal from the Donets Coal Basin. Shale gas reserves, part of the larger Dnieper–Donets basin, are present in the Donbas, most notably the Yuzivska gas field. In an effort to reduce Ukrainian dependence on Russian gas imports, the Ukrainian government reached an agreement with Royal Dutch Shell in 2012 to develop the Yuzivska field.
Көмір өнеркәсібіндегі еңбек қауіпсіздігі
Донбасс көмір шахталары әлемдегі ең қауіпті шахталардың бірі болып саналады, себебі олардың тереңдігі зор, сонымен қатар метан жарылыстары, көмір шаңы жарылыстары, тау жыныстарының күрт сыну қаупі және ескірген инфрақұрылымдар жиі кездеседі. 2000 жылдардың соңында аймақта одан да қауіпті заңсыз көмір шахталары кеңінен таралды.
Мәдениет және дін
Святогирск (Киелі тау қаласы) – аймақтың басты діни қасиетті орны. Қаланың жанында Святогирск лаврасы орналасқан. Монастырь Совет Одағының тарауынан және Украинаның тәуелсіздік алғаннан кейін қайта жаңартылды. 2004 жылы монастырь лавра мәртебесіне ие болды. 1997 жылы монастырь төңірегіндегі аумақ Қасиетті Таулар ұлттық табиғи паркі болып құрылды.