Кіріспе

Ирокез тілі

Вайандот (сондай-ақ Ваяндотт, Вендат, Квендат немесе Гурон) – Тононтиден тараған, Вайандот немесе Ваяндотт деп танылатын халықтың дәстүрлі түрде сөйлейтін ирокез тілі. Ол Вендат тілімен туыс саналады, оны Гурон-Вендат конфедерациясының ұрпақтары қолданады. Бұл тілді соңғы рет Оклахома штатында (АҚШ) және Квебек провинциясында (Канада) тұратын адамдар сөйлеген. Тіл білімі мамандары Вайандот тілін Вендат тілінің диалектісі немесе қазіргі нұсқасы деп қарастырған. Вайандот тілі 1972 жылы соңғы ана тілі сөйлеушісі қайтыс болғаннан кейін сөйлеу тілі ретінде дерлік жойылды, бірақ қазір оны жаңғыртуға бағытталған әрекеттер жүріп жатыр: Вайандот ұлты Вайандот мемлекеттік мектептерінде K–4 сыныптарында, Оклахома штатындағы Вайандот ұлтының «Тортул Тотс» мектепке дейінгі бағдарламасында Вайандот тілі сабақтарын ұсынады және дербес оқу үшін онлайн тіл сабақтарын жасады. Квебек провинциясындағы Гурон-Вендат ұлты Вендакедегі ауылдық мектебінде ересектер мен балаларға арналған Вендат тілі сабақтарын өткізеді.

Вендатпен қарым-қатынасы

Лингвистикалық тұрғыдан Ирокез тілдерінің Вендат (Хурон) диалектісімен теңестірілсе де, Вайандот тілі ерекше тіл ретінде қарастырыла бастады. Бұл өзгеріс шамамен 18 ғасырдың ортасы мен 19 ғасырдың ортасы аралығында болған, дәлірек айтқанда, иезуит миссионері Пьер Потье (1708–1781) Канададағы Вендат тілінің Петун диалектін жазған кезде. Этнограф Мариус Барбо 1911–1912 жылдары Оклахома штатының Уайандот қаласында Вайандот тілінің транскрипциясын жасаған кезде, ол жеке тіл ретінде қарастыруға жеткілікті айырмашылықтарды көрсетті. Вендат және Вайандот тілдерінің диахроникалық фонологиясы, ат үстеу префикстері және лексикасындағы маңызды айырмашылықтар Вайандоттың қазіргі Вендат тілінің түрі деген дәстүрлі көзқарасқа қарсы келеді. Тарих бұл тілдің тамырларының күрделі екенін көрсетеді; Вайандоттардың ата-бабалары әртүрлі Гурония тайпаларынан келген босқындар болып, бір тайпаны құру үшін біріккен. Канададағы Джорджиан шығанағындағы атамекенінен қуылғаннан кейін, олар оңтүстікке қарай, алдымен Огайоға, содан кейін Канзас пен Оклахомаға сапар шекті. Бұл топтың көптеген мүшелері Петун тайпасынан болғандықтан, кейбір ғалымдар Вайандот тілінің Вендаттан емес, Петун тілінен көбірек әсер алғанын болжайды. Лингвист Крейг Коприс Вайандот тілін қайта құру үшін Мариус Барбоның еңбегін пайдаланды; ол тілдің грамматикасы мен сөздігін жасады. Бұл жұмыс Оклахомада сөйленген Вайандот тілі туралы ең толық зерттеу болып табылады, ол тілдің жойылуына (немесе қазіргі тайпа мүшелері айтатындай, "жайылуына") дейін жасалған.

Фонотактика

Уайандот буыны ядро ретінде дауысты дыбыс, ко́да және міндетті емес ба́стаудан тұрады. Екі дана консонанттан тұратын ба́стау топтамалары мүмкін, ал үш дана консонанттан тұратын топтама тек сөздің бірінші буынында ғана кездеседі. Ко́далар екі консонантқа дейін құралуы мүмкін. Бұл максималды Уайандот буын құрылымын CCCVCC түрінде көрсетеді, мұнда C – консонантты, ал V – дауысты дыбысты білдіреді.

Орфографиялық

Выандот латын әрпімен жазылады, қосымша символ көмекейлік тоқтауды (glottal stop) көрсетеді. Көптеген символдар IPA мәндерін көрсетеді, бірақ кейбір ерекшеліктер бар. Фрикативтер /ʃ/ және /ʒ/ хачекпен белгіленеді, яғни және , ал мұрындық дауыстылар мұрындық ілгекпен (мысалы, , ) көрсетіледі. Екі нүкте (:) ұзын дауыстыны көрсетеді (мысалы, ). IPA-дағыдай, көтеріңкі белгі (raised mark) тоқтаулардың преназализациясын көрсетеді (мысалы, , ). Консонанттардың кейбір аллофондары нақты көрсетіледі (мысалы, ). Вендат тілінде де ұқсас орфография қолданылады, бірақ кейбір айырмашылықтар бар. 17 ғасырдағы иезуит миссионерлерінің орфографиясына негізделгенімен, қазіргі орфографияда грек әріптері θ, χ, ͺ немесе ȣ (немесе 8) қолданылмайды, ал тоқтаулардың преназализациясы символымен көрсетіледі (мысалы, ). Мұрындық дауыстылар француз тіліндегідей символымен көрсетіледі (мысалы, , ). Мұрындық дауыстыларды /n/ дыбысымен жалғасатын мұқабаты дауыстылардан ажырату үшін соңғыларының үстіне диарезис қойылады (мысалы, , ). Көмекейлік тоқтаулар апострофпен жазылады. Фрикатив /ʃ/ жазылады, ал дауыссыздың аллофондары нақты көрсетілмейді.

Wyandot және Wendat қазіргі кезде

Уайандотт ұлтының, штаб-пәтері Оклахома штатындағы Уайандотте орналасқан, азаматтары мәдени жаңғыртудың бір бөлігі ретінде өз халқы арасында Уайандот тілін екінші тіл ретінде оқытуды қолдап келеді. 2005 жылдан бері Канзас штатындағы Уайандотт ұлтының Ричард Зейн Смит (өзін Американың түпкілікті тайпасы ретінде танымайтын коммерциялық емес ұйым) тіл маманы Копристің көмегімен Уайандот мектептерінде ерікті болып сабақ беріп келеді. Сонымен қатар, Вендат тілімен тығыз байланысты тілдерде лингвистикалық жұмыстар жүргізілуде. 2007 жылы антрополог Джон Стекли Вендат тілінің "туған емес жалғыз сөйлеушісі" екені хабарланды. Бірнеше Вендат ғалымдары Вендат тілінде магистр дәрежесіне ие және Квебектегі Вендат қауымдастығында лингвистер ретінде белсенділік танытып келеді. Квебек штатының Вендаке қаласындағы алғашқы халықтар Вендат тілі мен мәдениетін қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізіп жатыр. Тіл ересектерге арналған сабақтарда және ауылдың бастауыш мектебінде оқытылуда. Вендат тіл маманы Меган Луканец Вендат тілі бағдарламалары үшін оқу жоспарларын, инфрақұрылымды және материалдарды жасауға үлкен үлес қосты. Уайандот тілі Barkskins телесериалында қолданылады.