Кіріспе

Арктиналар – бұрын Arctiidae деп аталатын, бүкіл әлемде кездесетін, шамамен 11 000 түрі бар, оның ішінде 6 000-ы Неотропикалық аймаққа тән, көптеген түрлерді қамтитын көбелектердің кіші тұқымдасы. Бұл кіші тұқымдасқа әдетте жарқын түстерге ие жолбарыс көбелектері (немесе жолбарыстар), көбінесе қарапайым түсті аяқ киімшелер, лишайлы және ара көбелектері кіреді. Көптеген түрлердің жұмсақ түктері бар гусеницалары «жүнді аюлар» немесе «жүнді құрттар» деп белгілі. Арктиналардың ғылыми атауы осы түктілікке сілтеме жасайды (гр. αρκτος = аю). Арктиналардың кейбір түрлерінің қазақша атауларында «tussock» сөзі қолданылады, себебі олардың дернәсілдерінің ерекшеліктеріне байланысты бұрынырақта Lymantriinae кіші тұқымдасына жататындығы қате анықталған.

Таксономия

Бұрын бұл кіші тұқым Noctuoidea суперотбасының Arctiidae туысы ретінде жіктелетін және монофилеттік топ болып табылады. Жақындағы филогенетикалық зерттеулер бұл топтың Herminiinae және Ескі әлем Aganainae, Erebidae тұқымдасының кіші тұқымдастарымен ең жақын байланыста екенін көрсетті. Arctiidae тұқымдасы осы байланысты көрсету үшін қайта жіктелді. Тұқым Erebidae ішіндегі Arctiinae кіші тұқымы ретінде төмендетілді. Arctiidae кіші тұқымдары мен тайпалары, топтың ішкі құрылымын сақтау үшін, осы жаңа Arctiinae тайпалары мен кіші тайпаларына төмендетілді. + Таксондық дәрежелер мен атаулардың өзгеруі бұрынғы Arctiidae-нің қазіргі Arctiinae ретінде жіктелуіне байланысты. Таксономдық дәреже Бұрынғы жіктеу Қазіргі жіктеу Noctuoidea суперотбасы Noctuoidea суперотбасы Arctiidae тұқымы Erebidae тұқымы Arctiinae, Lithosiinae, Syntominae кіші тұқымдары Arctiinae кіші тұқымы Arctiini, Ctenuchini, Eudesmiini, Lithosiini және т.б. тайпалары Arctiini, Lithosiini, Syntomini тайпалары Арктина, Ктенухина, Эудсмина, Литосина және т.б. кіші тайпалары Ұрпақ Көптеген туыстар Аты мен дәрежесі өзгермеген Түрлер Көптеген түрлер Аты мен дәрежесі өзгермеген Бір түсті таксономдық топтар, таксономиялық дәрежесі төмендетілгенге дейін және кейін бір түрлер тобын білдіреді, жұрнақтар өзгергеніне қарамастан.

Сипаттама

Бұл кіші тұқымдастың ең айқын ерекшелігі – метаторакстағы дыбыс шығару мүшесі. және жыртқыштардан қорғану үшін. Кіші тұқымдастың тағы бір жақсы айырмашылық белгісі – аналықтардағы иық бездерінің болуы.

Апосематизм

Көптеген түрлер өздерінің қожайын өсімдіктерінен алған жағымсыз немесе уытты химиялық заттарды сақтайды. Кейбір түрлердің өздерін қорғау қабілеті де бар. Көптеген қорғаныс құралдарына кардиогликозидтер (немесе карденолидтер), пирролизидин алкалоидтары, пиразиндер және гистаминдер жатады. Ультрадыбыстық сигналдар түнгі жыртқыштарға көбелектерден қашықтауға көмектеседі, ал кейбір түрлер үшін олар жартастардың эхолокациясын бұзуы мүмкін.

Жүріс-тұрысы мен өмірлік цикл

Көптеген құрттар мен ересек көбелектер күндіз белсенді, бірақ бұл таксонның көптеген түрлері түнде ұшады. Көбелектер жарыққа тартылады, бірақ бір түрі – Borearctia menetriesii ешқашан жарыққа ұшырмайды. Ас қорытуды жеделдету үшін күнге шағылысу личинкалар кезеңінде жиі кездеседі, ал әлеуметтік мінез-құлық жалғыздықтанудан топтасуға дейін өзгеруі мүмкін. Көптеген Lepidoptera сияқты, личинкалар әр түрленген кезде кішкентай жібек төсемін жасайды, оған олардың аяқтары бекітіледі. Қайырғанда, жүнды құрттар тығыз орамға жиырылып, немесе жібек жіппен ілініп, тұрған жерінен түсіп қалады. Исабелла жолбарысы (Pyrrharctia isabella) құрт күйінде қыстайды. Олар орташа төмен температурада мұздап қалудан криопротекторлық химиялық заттар өндіріп сақтануға қабілетті. Фрагматобия фулигинозаның тағы бір түрінің личинкаларын қар үстінде қуыршақтануға орын іздеп табуға болады. Арктикалық және қоңыржай белдеулердегі түрлер личинка кезеңінде қыстайды. Кейбір жолбарыстар өздерін қорғау үшін жартастардың эхолокациясына жауап ретінде ультрадыбыстық дыбыстар шығарады. Көптеген түрлер личинка кезеңінде көптеген түрлі азықтарды жейді. Бір түрлі азықпен қоректенетін түрлер, мысалы, кинар көбелегі (Tyria jacobaeae) сирек кездеседі. Бұл тұқымдас өте көп болғанымен, олардың азабы экономикалық маңызы бар. Тіпті күздік желі құртын (fall webworm), Солтүстік Америкадан Азия мен Еуропаға тараған, көптеген түрлі азықтарды жейтін және өте көп көбелек, сау жағдайға түскен өсімдіктерге ұзақ зиян келтірмейді.

Фольклорлық

Американың солтүстік-шығысы мен оңтүстігіндегі жергілікті халық әңгімелерінде "жүнді аюлар" (немесе оңтүстікте "жүнді құрттар") адамдарға ауа райын болжауға, суырқан сияқты көмектеседі деп есептеледі. Исабелла жолбарыс күбәлағының гусеницасындағы – Солтүстік Америкадағы ең танымал жүнді аюдағы – қара түстің мөлшері алдағы қыстың қаншалықты қатал болатынын көрсетеді. Қоңыр түс қарадан көп болса, қыс жеңіл болады, ал қара түс қоңырдан көп болса, қыс қатал болады делінеді. Дегенмен, қара жолақтың ені ауа райына емес, гусеницаның даму сатысына байланысты өзгереді. Америкада жүнді аюларға байланысты туған мифтер Огайодағы Жүнді аюлар фестивалі, Кентукки штатының Биттивилл қаласындағы Жүнді құрттар фестивалі және Солтүстік Каролина штатының Баннер-Элк қаласындағы Жүнді құрттар фестивалі сияқты шараларға әкелді.

Негізгі түрлер каталогтары

Гудгер ДТ, Уотсон А. (1995). Африкалық жолбарыс мотылдары. Afrotropical Arctiinae (Lepidoptera: Arctiidae) тұқымдасының суреттелген каталогы, тұқымдық диагнозы және түрлерінің таралуы туралы мәліметтермен. Аполлон кітаптары: Дания, 55 бет.

Филогенетикалық талдаулар

Дубатолов ВВ (2006) Арктиналар тұқымдасына жататын жолбарыс мотылдарының кладогенезі: SYNAP әдісімен Callimorphini (Lepidoptera, Arctiidae) тайпасының кладогенетикалық моделінің жасалуы. Еуразиялық энтомологиялық журнал 5(2):95–104 (орыс тілінде). Дубатолов В.В. (2008) SYNAP әдісімен Arctiini (Lepidoptera, Arctiidae) руының тұқымдарының филогенетикалық моделінің құрылысы. Энтомологиялық шолу 88(7):833–837. Entomologicheskoe Obozrenie 87(3):653–658 жұмысынан аударған. Дубатолов В.В. (2009) SYNAP әдісімен Micrarctiini (Lepidoptera, Arctiidae) тайпасының филогенетикалық моделін әзірлеу. Энтомологиялық шолу 89(3):306–313. Зоологиялық журналдан аударған. 88(4):438–445.

Jacobson NL, Weller SJ (2002) Арктиидалардың (Lepidoptera) кладистік зерттеуі, ересек және дамымаған организмдердің белгілерін пайдалану арқылы. Томас Сейдің энтомология бойынша басылымдары. Америка энтомологиялық қоғамы | Ланхам, Мэриленд, 98 бет.