Кіріспе

Орыс тілінің грамматикасы

Орыс грамматикасы кеңейтілген индоевропалық инфлекциялық құрылымды пайдаланады, ол айтарлықтай бейімделген. Орыс тілінде атаулар (зат есімдер, есімдіктер, сын есімдер және сандар) арасында ерекше инфлекциялық морфология бар. Орыс әдеби синтаксисі – шіркеу славян мұрасының, түрлі қарызға алынған және қабылданған конструкциялардың, сондай-ақ қалыптасқан тілдік негіздің үйлесімділігі. Ауызекі тіл әдеби тілдің ықпалына түсіп, өзіне тән қосымша ерекшеліктерге ие. Орыс диалектілері әртүрлі стандартқа сәйкес келмейтін грамматикалық ерекшеліктерді көрсетеді, олардың кейбіреулері – архаизмдер немесе әдеби тілден жойылған ескі формалардың қалдықтары. Орыс грамматикасын сипаттау үшін қолданылатын түрлі терминдер ағылшын тілі сипаттамаларындағы мағынасынан өзгеше, тарихи грамматика бойынша стандартты орыс тіліндегі талқылаулардағы мағынасын береді; атап айтқанда, аорист, толық еместік және т.б. аспектілер емес, етістік уақыттары ретінде қарастырылады, өйткені олардың ежелгі мысалдары толық және толық емес етістіктер үшін де кездеседі. Орыс тілінде айыптау жағы датив пен құралдық жақтардың арасында орналасады, ал төмендегі кестелерде айыптау жағы атау және родовой жақтардың арасында көрсетілген.

Таңбасыз есімдер

Кейбір есімдер (мысалы, басқа тілдерден алынған сөздер, аббревиатуралар сияқты) сан және септік өзгерген кезде өзгермейді. Бұл әсіресе, аяқталуы тиісті жыныстағы ешқандай жалғау үлгісіне сәйкес келмейтіндей болғанда орын алады. Өзгермейтін есімнің мысалы – кофе ("кофе").

Қосымша жағдайлар

Кейбір есімдер бірнеше қосымша кейіптерді қолданады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары:

Локатив (ме́стный): ең көп таралған кіші кейіп, на және в(о) сияқты орындылық препозицияларынан кейін қолданылатын кейбір есімдермен бірге қолданылады. Көптеген есімдерде мұндай жағдайларда препозициялық форма қолданылады. Локатив анық болған жағдайда, ол дативтің аяқталуын алады, бірақ аяқталу міндетті түрде баса көрсетіледі. ь-мен аяқталатын кейбір әйел есімдердің тәуелсіз шығу тегі бар, олар бірліктегі генетив/датив/препозициялық аяқталудан тұрады, бірақ аяқталу міндетті түрде баса көрсетіледі. Бұл оның дативке сәйкес келуі немесе бірегей формада болуы мүмкін. Мысалы, во рту́ ("аузында") және в груди́ ("көкшесінде") рот ("ауыз") және грудь локативтері датив формаларына сәйкес келеді – ртy және (қазіргі заманғы) груди́. Рот жағдайында бұл препозициялық ртe-ден ерекшеленеді, бірақ грудь жағдайында препозициялық (және аспаптықтан басқа барлық жеке қисық кейіптер) локативпен біріккен. В лесу́ ("орманда") және в связи́ ("байланыста") лес ("орман") және связь ("байланыс") локативтері ле́се және свя́зи препозициялық және ле́сy және свя́зи дативінен (лес дативінің және локативінің жазылуы бірдей, бірақ әртүрлі айтылады) ерекшеленеді.

Бөлімше (отдели́тельный), немесе екінші генетив: кейде айыптаушының орнына қолданылады (тұрақты нысан үшін қажет болғанда), нысанның тек бір бөлігіне ғана етістіктің әсер ететінін білдіреді: налить ча́ю "бір кесе шай құю" (барлық шай емес) – налить чай "шай құю". Бұл соңғы буынды стресс емес.

Вокатив (зва́тельный): адамды шақыру немесе оған сөйлеу үшін қолданылады. Қазіргі орыс тілінде екі түрлі вокатив бар. Жалпыславяндық вокатив архаикалық және тек тұрақты тіркестерде сақталған: Бо́же мой! ("Құдай-ау!"). Қазіргі заманғы вокатив (кейде нео-вокатив деп аталады) бірінші жіктегі есімнің соңғы дауыссыздығын алып тастау арқылы жасалады: мам, ты меня слышишь? ("Ана, мені естисіз бе?") – ма́мадан. Бұл тек отбасы мүшелеріне немесе жақын достарға қатысты таныс (сүйіспеншілік) атауларға және кең таралған славян есімдерінің қысқартылған түрлеріне қолданылады: Ива́н (толық аты) – Ва́ня (қысқа, сүйіспеншілік) – Вань (нео-вокатив); Мари́я – Ма́ша – Маш. Бұл көбінесе бейресми сөйлеу тілінде көпше түріндегі бірнеше есімдермен қолданылады: "ребя́т, пойдёмте!" ("Балалар, жүріп баралық!") – ребя́тадан, "девча́т, смотри́те!" ("Қыздар, қараңдар!") – девча́тадан.

Қайырымдылық (лиши́тельный), көбінесе етістіктердің жоқтығын білдіргенде қолданылады: не знать пра́вды (ақиқатты білмеу) – знать пра́вду (ақиқатты білу). Бұл кейіп генетивке ұқсас және міндетті түрде "болу" (быть) етістігінің барлық терістелген формалары үшін айыптаушыны алмастырады, соның ішінде күрделі етістіктер: Меня не было дома "Мен үйде болмадым" – Я был дома "Мен үйде болдым" салыстырыңыз; Этого не может быть! ("Бұл мүмкін емес!") – Это может быть (так) "Бұл (осы) болуы мүмкін (осылай)" салыстырыңыз (бірақ: Это не может быть правдой "Бұл шындық бола алмайды" – жалғыз дұрыс нұсқа). Кейбір терістелген етістіктерді "болу" (существовать "болу", случиться "болу", появиться "болу") синонимі деп есептеген жағдайда, бейресми сөйлеуде қайырымдылықпен қолдануға рұқсат етіледі. Көптеген басқа етістіктер үшін қайырымдылықты қолдану сауатсыздық деп есептелуі мүмкін: Вас тут не стояло "Сіз мұнда тұрған жоқсыз" – Вы тут не стояли (осы сияқты, бірақ айыптаушыны дұрыс қолданумен) салыстырыңыз.

Сифаттарды салыстыру

Салыстырмалы формалар тек сапалық сын есімдер мен сөздер үшін ғана қолданылады. Салыстырмалы және ең жоғары дәрежелі синтетикалық формалар түпнұсқа сын есімнің парадигмасына кірмейді, олар – әртүрлі лексикалық бірліктер, себебі барлық сапалық сын есімдерде олар болып жатпайды. Бірқатар сын есімдердің ерекше формалары бар, олар әдеттегідей сын есімдер сияқты жіктеледі: большо́й 'үлкен' – бо́льший 'үлкенірек', хоро́ший 'жақсы' – лу́чший 'жақсырақ'. Көптеген синтетикалық салыстырмалы формалар сын есімнің түбіріне -е́е немесе -е́й жұрнағын қосу арқылы жасалады: кра́сный 'қызыл' – красне́е 'қызылғырақтау'; мұндай формаларды, олардың сөздерге қатысты формаларымен жиі сәйкес келетін, сөздерден ажырату қиын. Бірақ олар қолданыста. Олар кімдікі? кімнің? кімдікі? кімдердікі? (whose?) сұрақтарына жауап береді және тек тірі иелерін көрсетеді. Төмендегі бөлімге қараңыз.

Сандар

Орыс тілінде сандардың бірнеше кластары бар: кардиналдық, ординалдық, ұжымдық, сонымен қатар бөлшектік құрылымдар; сонымен қатар сандарға қатысты сөздердің басқа түрлері бар: ұжымдық септік нысандар (вдвоём), көбейту (двойной) және санау жүйесі (двоичный) сын есімдер, кейбір сандық есімдер және белгісіз сандар (сколько, много, несколько). Міне, 0-ден 10-ға дейінгі сандар:

кардиналдық сандар | ординалдық сандар (атау септік, еркек тегі) | ұжымдық сандар
---|---|---
0 | ноль немесе нуль | нулево́й | —
1 | оди́н (еркек), одна́ (әйел), одно́ (бейтарап), одни́ (көпше) (санағанда қолданылатын "раз" сөзі – әдеби тілдегі нұсқа) | пе́рвый | —
2 | два (еркек, бейтарап), две (әйел) | второ́й | дво́е
3 | три | тре́тий | тро́е
4 | четы́ре | четвёртый | че́тверо
5 | пять | пя́тый | пя́теро
6 | шесть | шесто́й | ше́стеро
7 | семь | седьмо́й | се́меро
8 | во́семь | восьмо́й | (во́сьмеро)
9 | де́вять | девя́тый | (де́вятеро)
10 | де́сять | деся́тый | (де́сятеро)

Іс-әрекеттер

Грамматикалық үйлесім екі сан мен үш жаққа, сондай-ақ екі қарапайым уақытқа (қазіргі/болашақ және өткен) бағынады. Болашақ және шартты райдағы, сондай-ақ императивтік формалар мен қазіргі/өткен уақыттың қатыспалы түрлері үшін перифразалық конструкциялар бар, олар атаушы және есімдіктік қолданылуларымен ерекшеленеді (атаушы қатыспалы және есімдік қатыспалы қараңыз). Етістіктер мен қатыспалылар рефлексивті болуы мүмкін, яғни олардың соңына ся/сь рефлексивті жұрнағы қосылады. Өткен шақ субъектінің жынысына қарай өзгереді, себебі ол бастапқыда перифразалық толыққанды форма (латын тіліндегі пассивті толық шақ сияқты) болатын, «болу» етістігінің (быть) қазіргі шағымен құралып, қазір тек сирек архаикалық эффект үшін ғана, көбінесе тұрақты тіркестерде (откуда есть пошла земля русская, «орыс жері қайдан пайда болды», Бастапқы жылнаманың қазіргі орфографиядағы бастауы) қолданылады. Өткен шақ формаларының қатыспалы екендігі сондай-ақ олардың көбінесе қазіргі/болашақ шақта жоқ қосымша дауыстыға ие екендігімен де көрінеді; осы дауысты әлдебір ғалымдар сөздік емес деп санайды (ал бұрын ол есім болған), бірақ көптеген сөздіктерде етістіктер кездеседі: ходить «жүру» – ходил «(ол) жүрді» – хожу «мен жүремін». Етістіктердің жіктелуі ежелгі орыс тіліне қарағанда әлдеқайда қарапайым. Ежелгі аорист, толық еместік және (перифразалық) плюперфект жоғалды, алайда аорист XVIII ғасырдың екінші жартысына дейін әдеби емес шығармаларда кездеседі және тікелей сөйлеуде (а он пойди да скажи, т.б., ағылшын тіліндегі «содан ол барып айтады») императивтің қолданылуы ретінде қайта жіктеледі. Алты шақтың үш шағының жоғалғаны басқа славян тілдеріндегідей, етістік түрлерінің (вид) дамуымен толықтырылды. Көптеген етістіктер жұп түрінде келеді, біреуі толық емес (несовершенный вид) немесе үздіксіз, екіншісі толық (совершенный вид) немесе аяқталған түрде, көбінесе (алдынан қосылатын) префикспен жасалады, бірақ кейде басқа түбір қолданылады. Мысалы, спать («ұйықтау») – толық емес; поспать («сәл ұйықтау») – толық. «Болу» етістігінің қазіргі шағы бүгінде әдетте үшінші жақта ғана, яғни есть түрінде қолданылады. XIX ғасырға дейін толық жіктелу, бүгінде өте архаикалық, біршама табиғи болды: формалары Синодтық Киелі кітапта, Достоевскийде және сол кездегі ауызша халық эпостарында (былины) кездеседі. Осы парадигма орыс тілінің үнді-еуропалық туыстығын ең жақсы көрсетеді:

Ағылшын АрхаикОрыс Латын КөнеГрек Санскрит Готика «Менмін» (есмь) sum εἰμί अस्मि 𐌹𐌼 «Сенсің» (жекеше) (еси́) es εἶ असि 𐌹𐍃 «Ол, оның, ол» есть est ἐστί(ν) अस्ति 𐌹𐍃𐍄 «Бізбіз» (есмы́) sumus ἐσμέν स्मः 𐍃𐌹𐌾𐌿𐌼 «Сендерсіздер» (көпше) (е́сте) estis ἐστέ स्थ 𐍃𐌹𐌾𐌿𐌸 «Олар» (суть) sunt εἰσί(ν)[eːsí(n)] सन्ति 𐍃𐌹𐌽𐌳

Ақырғы

Инфинитив – зерттеу мақсатында көбінесе қолданылатын етістіктің бастапқы түрі. Орыс тілінде ть/ ти жұрнағы болады (соңғысы дауыссыз әріптерден кейін қолданылады), немесе чь-мен аяқталады (бірақ чь – етістік жұрнағы емес). Кері есімдік етістіктерге ся/ сь жұрнағы соңынан қосылады. Дауыстық өзгерістерге байланысты, ться және тся аяқталулары (соңғысы үшінші жақтағы кері есімдік етістіктің болашақ шағында қолданылады; төменде қараңыз) бірдей естіледі және тіпті ана тілінде сөйлейтін адамдардың арасында да жиі қате жазуларға себеп болады.

Өткен заман

Орыс тіліндегі өткен шақ жынысқа қарай өзгешеленеді: еркек жалғыз сан үшін –л, әйел жалғыз сан үшін –ла, орта жалғыз сан үшін –ло, ал көп сан үшін –ли жұрнақтары қолданылады. Бұл жынысқа қарай өзгешелену барлық жаққа қатысты; демек, "Мен ұйықтадым" деу үшін ер адам я спал дейді, ал әйел адам я спала дейді.

Көңіл күйі

Орыс тіліндегі етістіктер үш түрлі сөйлеу жолын (наклонения) білдіре алады: хабарлама (изъявительное), шартты (сослагательное) және бұйрық (повелительное).

Қозғалыс етістіктері

Қозғалыс етістіктері – бірнеше славян тілдерінде кездесетін, ерекше етістік класы. Орыс тіліндегі қозғалыс етістіктерінің мазмұнындағы мол семантикалық ақпарат оларды орыс тілін үйренушілер үшін барлық деңгейде қиындық туғызады. Барлық жетілмеген қозғалыс етістіктері қозғалыс бағытына қарай жұптарға бөлінеді (бір бағытты немесе көп бағытты – кейде анықталған/анықталмаған немесе белгілі/белгісіз деп аталады). Жолды етістікте кодтаушы, бірақ қозғалыс әдісін әдетте толықтырулармен көрсететін тілдерден өзгеше, орыс тілі – серіктік тіл, яғни осы ұғымдар етістіктің түбірінде және оған қосымша серіктерде кодталады. Осылайша, қозғалыс етістіктерінің түбірі қозғалыс әдісі туралы лексикалық ақпаратты береді, мысалы, жүру, илеу, жүгіру, ал префикстер жолды көрсетеді, мысалы, кеңістікке кіру және одан шығу. Түбірлер сондай-ақ көлік құралдарын немесе өз күшімен қозғалуды, ал өткісіп айтатын етістіктерде тасымалданатын затты немесе адамды да ажыратады. Төмендегі ақпарат қозғалыс етістіктерінің құралуы мен негізгі қолданылуына шолу ұсынады.

Алдыңғысы жоқ

+Мұравейовадан алынған орыс тіліндегі қимылдарды білдіретін етістіктер жұптары. Ағылшын тілінде бір бағытты көп бағытты жүгіру бежа́ть бе́гать шарлау брести́ броди́ть тасымалдау, жеткізу везти́ вози́ть басқару вести́ води́ть қуу, айдау гна́ть гоня́ть көлікпен жүру е́хать е́здить бару, жүру идти́ ходи́ть домалату кати́ть ката́ть өрмелеу ле́зть ла́зить (ла́зать) ұшу лете́ть лета́ть көтеру, алып жүру нести́ носи́ть жүзу, сумен қозғалу плы́ть пла́вать тығырылу ползти́ по́лзать сүйреп әкелу тащи́ть таска́ть

Бір бағыттағы перфективтер

По префиксін бір бағытты қимыл білдіретін етістікке қосу, етістікті толықтырып, қозғалыстың басталуын көрсетеді, яғни "жолға шығуды". Мұндай толықтырылған етістіктер сөйлеген кезде субъектінің әлі қайтып келмегенін білдіреді, мысалы,

Бірнеше теріс

Стандартты ағылшын тілінен өзгеше, орыс тілінде бірнеше теріс сөздер міндетті, мысалы, "никто никогда никому ничего не прощает" ("Ешкім ешқашан ешкімге ештеңе кешірмейді", сөзбе-сөз "ешкім ешқашан ешкімге ештеңе жасай алмайды"). Әдетте, бір сөйлемде "не" теріс бөлшегі немесе префиксі болады немесе "нет" теріс сөзіне жатады, ал екінші сөз "ни" теріс бөлшегіне ие болады; бірақ бұл сөзді көбінесе жіберіп алуға болады, сондықтан "ни" теріс белгісіне айналады: "вокруг никого нет" және "вокруг никого" екеуі де "айналасында ешкім жоқ" деген мағынаны білдіреді.

Абсолюттік құрылыс

Орыс тілінің инфлекциялық екеніне қарамастан, қазіргі орыс тілінде ағылшын тіліндегі номинатив абсолют немесе латын тіліндегі аблятив абсолют құрылысына баламасы жоқ. Ескі тілде есімнің дативте түрінде болатын абсолют құрылысы болған. Көптеген басқа архаизмдер сияқты, ол шіркеу славян тілінде сақталған. Әдеби орыс тіліндегі соңғы белгілі мысалдардың бірі Радищевтің "Петербургтен Мәскеуге саяхат" (Путешествие из Петербурга в Москву), 1790 жылғы еңбегінде кездеседі: "Едущу мне из Едрова, Анюта из мысли моей не выходила". "Едроводан жолға шыққанда, мен Аниута туралы ойымды тоқтата алмадым".