Карпат таулары: Орталық және Шығыс Еуропаның табиғаты
Carpathian Mountains
Карпат таулары: Еуропаның орталық және шығыс бөлігіндегі тау тізбегі. Географиясы, табиғаты, флорасы, минералды сулары және Румыниядағы ең үлкен орман аймақтары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық және Шығыс Еуропадағы таулар Карпат таулары немесе Карпаттар – Орталық Еуропада доға тәрізді орналасқан таулар тізбегі. Шамамен 1500 км-ге созылған бұл таулар, Еуропаның ең ұзын тауларының арасында Урал тауларынан (2500 км) және Скандинавия тауларынан (1850 км) кейін үшінші орында тұрады. Таулар тізбегі Чехияның (3%) және Австрияның (1%) солтүстік-батысынан басталып, Словакия (21%), Польша (10%), Украина (10%), Румыния (50%) арқылы Сербияға (5%) дейін созылады. Карпат тауларының ең биік бөлігі Польша мен Словакиядағы Татра таулары болып табылады, ондағы ең биік шыңдар 2600 метрден аспайды. Екінші ең биік бөлігі – Румыниядағы Оңтүстік Карпат таулары, ондағы ең биік шыңдар 2500-2800 метр аралығында.
Mountain range in Central and Eastern Europe
Карпат тауларының бөлінісі әдетте үш негізгі бөлімді қамтиды:
Батыс Карпат таулары: Австрия, Чехия, Польша және Словакия
Шығыс Карпат таулары: оңтүстік-шығыс Польша, Шығыс Словакия, Украина және Румыния
Оңтүстік Карпат таулары: Румыния және Шығыс Сербия, сондай-ақ Еуропаның барлық өсімдік түрлерінің үштен бірі. Таулар мен олардың етегінде көптеген термальды және минералды сулар бар, олардың үштен бірі Румынияда орналасқан. Румыния Ресейден кейін Еуропадағы екінші үлкен табиғи орман аймағына ие, жалпы ауданы 250 000 гектарды (65%) құрайды, олардың көп бөлігі Карпаттарда, ал Оңтүстік Карпаттар Еуропаның ең үлкен үздірілмеген орман аймағын құрайды. Карпаттарда заңсыз ағаш кесудің салдарынан орманның жойылу қарқыны жоғары.
The Carpathian Mountains or Carpathians (/k//ɑr/'/p//eɪ//θ//i//ən//z/) are a range of mountains forming an arc across Central Europe. Roughly long, it is the third longest European mountain range after the Urals at and the Scandinavian Mountains at The range stretches from the far eastern Czech Republic (3%) and Austria (1%) in the northwest through Slovakia (21%), Poland (10%), Ukraine (10%), Romania (50%) to Serbia (5%) in the south. The highest range within the Carpathians is known as the Tatra mountains in Poland and Slovakia, where the highest peaks exceed The second highest range is the Southern Carpathians in Romania, where the highest peaks range between and
The divisions of the Carpathians usually involve three major sections:
Western Carpathians: Austria, Czech Republic, Poland and Slovakia
Eastern Carpathians: southeastern Poland, eastern Slovakia, Ukraine, and Romania
Southern Carpathians: Romania and eastern Serbia as well as over one third of all European plant species. The mountains and their foothills also have many thermal and mineral waters, with Romania having one third of the European total. Romania is likewise home to the second largest area of virgin forests in Europe after Russia, totaling 250,000 hectares (65%), most of them in the Carpathians, with the Southern Carpathians constituting Europe's largest unfragmented forest area. Deforestation rates due to illegal logging in the Carpathians are high.
География
Солтүстік-батыс Карпат Словакия мен Польшаның оңтүстігінде басталады. Олар Транскарпатия мен Трансильванияны үлкен жартылай шеңбермен қоршап, оңтүстік-шығысқа қарай созылып, Румыниядағы Оршова маңындағы Дунайда аяқталады. Карпат тауларының жалпы ұзындығы 1800 км-ден асады, ал ені әртүрлі, аралығы 18 км-ден 338 км-ге дейін жетеді. Карпат тауларының ең биік жерлері олардың ең кең бөліктерінде орналасқан. Жүйенің ең үлкен ені Трансильвания алқабында және оңтүстік Татра таулары тобында – ең биік тау тізбегінде байқалады, оның ішінде Словакиядағы Герлаховский штиті ең биік шың болып табылады және теңіз деңгейінен 2655 метрден жоғары. Карпат таулары 200 000 шаршы километрдан астам аумақты қамтиды. Альпі тауларынан кейін, олар Еуропадағы екінші ең үлкен тау жүйесі болып табылады. Карпаттарды әдетте тау тізбегі деп атағанмен, олар үздірілмейтін таулар тізбегін құрамайды. Керісінше, олар бірнеше орографиялық және геологиялық ерекшеліктері бар топтардан тұрады, Альпі таулары сияқты құрылымдық әртүрлілікке ие. Карпат тауларының биіктігі тек бірнеше жерде ғана 2000 метрден асады, сондықтан Альпі тауларына тән биік шыңдар, кең қарлы далалар, үлкен мұздықтар, биік шарлауықтар және көптеген үлкен көлдер оларда жоқ. Бұрын Карпат тауларының ешбір аймағы жыл бойы қармен жабылмайды және мұздықтар жоқ деп есептелген, бірақ поляк ғалымдарының соңғы зерттеулері Татра тауларында бір тұрақты мұз және мұздық аймағын тапты. Карпат тауларының ең биік нүктелері Альпі тауларының ортаңғы айманымен тең келеді, олармен сыртқы келбеті, климаты және флорасы ортақ. Карпат таулары Альпі тауларынан Дунай өзенімен бөлінеді. Екі тау жотасы Братиславадағы Лейта тауларында ғана кездеседі. Өзен оларды Румыниядағы Оршовадағы Балқан тауларынан да бөліп тұрады. Март және Одер өзендерінің аңғары Карпат тауларын Еуропаның үлкен орталық тау жүйесінің орталық қанатына жататын Силезия және Моравия тізбектерінен бөліп тұрады. Басқа қанаттардан айырмашылығы, Карпат таулары, солтүстік теңіздер мен Қара теңіздің арасындағы суайдыратын қызметін атқарады, төңірегінде жазықтармен қоршалған. Паннония жазығы оңтүстік-батыста, Төменгі Дунай жазығы оңтүстікте, оның оңтүстік бөлігі Болгарияда, солтүстік бөлігі (Румынияда) және солтүстік-шығыста Галисия жазығы орналасқан.
The northwestern Carpathians begin in Slovakia and southern Poland. They surround Transcarpathia and Transylvania in a large semicircle, sweeping towards the southeast, and end on the Danube near Orșova in Romania. The total length of the Carpathians is over The mountain chain's width varies between The highest altitudes of the Carpathians occur where they are widest. The system attains its greatest breadth in the Transylvanian plateau and in the southern Tatra Mountains group – the highest range, in which Gerlachovský štít in Slovakia is the highest peak, is above sea level. The Carpathians cover an area of After the Alps, they form the next most extensive mountain system in Europe. Although commonly referred to as a mountain chain, the Carpathians do not form an uninterrupted chain of mountains. Rather, they consist of several orographically and geologically distinctive groups, presenting as great a structural variety as the Alps. The Carpathians, which attain an altitude over in only a few places, lack the bold peaks, extensive snowfields, large glaciers, high waterfalls, and numerous large lakes that are common in the Alps. It was believed that no area of the Carpathian range was covered in snow all year round and there were no glaciers, but recent research by Polish scientists discovered one permafrost and glacial area in the Tatra Mountains. The Carpathians at their highest altitude are only as high as the middle region of the Alps, with which they share a common appearance, climate, and flora. The Carpathians are separated from the Alps by the Danube. The two ranges meet at only one point: the Leitha Mountains at Bratislava. The river also separates them from the Balkan Mountains at Orșova in Romania. The valley of the March and Oder separates the Carpathians from the Silesian and Moravian chains, which belong to the middle wing of the great Central Mountain System of Europe. Unlike the other wings of the system, the Carpathians, which form the watershed between the northern seas and the Black Sea, are surrounded on all sides by plains. The Pannonian plain is to the southwest, the Lower Danubian Plain to the south, with the southern part being in Bulgaria, and the northern in (Romania), and the Galician plain to the northeast.
Тау үңгірлері
Карпат тауларының негізгі тізбегінің румын бөлігіндегі тау өткелдеріне Prislop Pass, Tihuța Pass, Bicaz Canyon, Ghimeș Pass, Buzău Pass, Predeal Pass (Брашовтан Бухарестке дейінгі темір жолмен кесіледі), Turnu Roșu Pass (1115 фут, Олт өзенінің тар шатқалы арқылы өтеді және Сибиуден Бухарестке дейінгі темір жолмен кесіледі), Vulcan Pass және Iron Gate (екеуі де Тимишоарадан Крайоваға дейінгі темір жолмен кесіледі) кіреді.
In the Romanian part of the main chain of the Carpathians, mountain passes include Prislop Pass, Tihuța Pass, Bicaz Canyon, Ghimeș Pass, Buzău Pass, Predeal Pass (crossed by the railway from Brașov to Bucharest), Turnu Roșu Pass (1,115 ft., running through the narrow gorge of the Olt River and crossed by the railway from Sibiu to Bucharest), Vulcan Pass, and the Iron Gate (both crossed by the railway from Timișoara to Craiova).
Геология
Қазіргі Карпат таулары орналасқан аймақты бұрын шағын мұхит алаптары алып тұрған. Карпат таулары мезозой және кайнозой дәуірлеріндегі Альпілік орогенез кезінде АЛКАПА (Альпілік-Карпат-Паннония), Тиса және Дакия тақталарын субдукцияланатын мұхиттық қыртыстың астына жылжыту арқылы қалыптасқан. Таулар негізінен солтүстікке қарай жиырылған батыс сегментінде, солтүстік-шығысқа және шығысқа қарай жиырылған шығыс бөлігінде, және оңтүстік-шығысқа қарай жиырылған оңтүстік бөлігінде бүктелу және итеру белдеуі түрінде көрінеді. Қазіргі таңда, бұл аймақ Орталық Еуропадағы ең сейсмикалық белсенді аймақ болып табылады. Орогендік белдеудің сыртқы, әдетте солтүстік бөлігі – үшіншілік аккрециялық кене, яғни Флиш белдеуі (Карпат Флиш белдеуі) деп аталады, ол теңіз түбінен сыпырылып алынған және Солтүстік Еуропа тақтасына итерілген тау жыныстарынан құралған. Карпат аккрециялық кенесі креда және палеоген кезеңдеріне жататын тұманды тау жыныстарынан тұратын бірнеше жұқа қабатты салпақтардан тұрады. Флиш салпақтарының Карпат алды даласына итерілуі Карпат алды далалық алабының қалыптасуына әкеп соқты. Флиш белдеуі мен тау жотасының батыс сегментіндегі орогендік белдеудің ішкі аймақтары арасындағы шекараны Пьенины Клиппен белдеуі белгілейді, ол көп фазалы қысылу деформациясының тар және күрделі аймағы болып табылады, кейіннен ол ығысу аймағына қатысқан. Батыс және шығыс сегменттердегі ішкі аймақтарда мезозой дәуіріндегі қалың және жұқа қабатты салпақтарда қайта өңделген ежелгі Вариска магмалық массивтері кездеседі. Орта миоцен кезеңінде бұл аймақ флиш алаптарының субдукция аймағында дамыған қарқынды сілтілік-доғалық вулканизмге ұшырады. Сонымен қатар, орогендік белдеудің ішкі аймақтары Паннония алабының артқы аркасының кеңейтілген ірі құрылымдарының әсеріне түсті. Соңғы вулканизм Чиомадулда шамамен 30 000 жыл бұрын болған. Карпаттың кейбір беткейлерінде солфлюкциялық шөгінділер кездеседі.
The area now occupied by the Carpathians was once occupied by smaller ocean basins. The Carpathian mountains were formed during the Alpine orogeny in the Mesozoic and Cenozoic by moving the ALCAPA (Alpine Carpathian Pannonian), Tisza and Dacia plates over subducting oceanic crust. The mountains take the form of a fold and thrust belt with generally north vergence in the western segment, northeast to east vergence in the eastern portion and southeast vergence in the southern portion. Currently, the area is the most seismically active in Central Europe. The external, generally northern, portion of the orogenic belt is a Tertiary accretionary wedge of a so called Flysch belt (the Carpathian Flysch Belt) created by rocks scraped off the sea bottom and thrust over the North European plate. The Carpathian accretionary wedge is made of several thin skinned nappes composed of Cretaceous to Paleogene turbidites. Thrusting of the Flysch nappes over the Carpathian foreland caused the formation of the Carpathian foreland basin. The boundary between the Flysch belt and internal zones of the orogenic belt in the western segment of the mountain range is marked by the Pieniny Klippen Belt, a narrow complicated zone of polyphase compressional deformation, later involved in a supposed strike slip zone. Internal zones in western and eastern segments contain older Variscan igneous massifs reworked in Mesozoic thick and thin skinned nappes. During the Middle Miocene this zone was affected by intensive calc alkaline arc volcanism that developed over the subduction zone of the flysch basins. At the same time, the internal zones of the orogenic belt were affected by large extensional structure of the back arc Pannonian Basin. The last volcanic activity occurred at Ciomadul about 30,000 years ago. The slopes of the Carphartian contain at some locations solifluction deposits.
Экология
Карпаттың экологиясы биіктікке қарай өзгеріп, жазық далалық орманнан бастап альпілік шалғындарға дейін жетеді. Тау етегіндегі орманды құраушы негізгі ағаштар – жапырақты емен, қайың және липа. Еуропалық бук тау орман аймағының ерекше белгісі. Биіктеп орналасқан субальпілік орманды Норвегия шыршасы (Picea abies) құрайды. Ағаш шегінен жоғары круммхольц пен альпілік шалғындар кездеседі. Карпатта қоңыр аю (Ursus arctos), қасқыр (Canis lupus), Еуразиялық сілеусін (Lynx lynx), еуропалық жабайы мысық (Felis silvestris), Татра шамызы (Rupicapra rupicapra tatrica), еуропалық бизон (Bison bonasus) және алтын бүркіт (Aquila chrysaetos) сияқты жануарлар мекендейді.
The ecology of the Carpathians varies with altitude, ranging from lowland forests to alpine meadows. Foothill forests are primarily of broadleaf deciduous trees, including oak, hornbeam, and linden. European beech is characteristic of the montane forest zone. Higher elevation subalpine forests are characterized by Norway spruce (Picea abies). Krummholz and alpine meadows occur above the treeline. Wildlife in the Carpathians includes brown bear (Ursus arctos), wolf (Canis lupus), Eurasian lynx (Lynx lynx), European wildcat (Felis silvestris), Tatra chamois (Rupicapra rupicapra tatrica), European bison (Bison bonasus), and golden eagle (Aquila chrysaetos).