Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша мен Словакия шекарасындағы таулар
Mountain range on the Polish–Slovak border
Татра таулары, Татра немесе Татра (словакия және поляк тілінде көпше ғана қолданылады) – Батыс Карпаттағы Словакия мен Польша арасындағы табиғи шекараны құрайтын таулар тізбегі. Олар Карпаттағы ең биік таулар. Татра таулары Төменгі Татрадан – оңтүстікке қарай орналасқан, Словакияның бөлек тау жотасынан ерекшеленеді. Татра тауларының ауданы 77,7 км², оның 77,7%-ы Словакия аумағында, ал 22,3%-ы Польшада орналасқан. Ең биік шыңы – Герлаховский штиті, биіктігі 2655 м. Ол Попрадтан солтүстікке қарай, толығымен Словакияда орналасқан. Польшадағы ең биік нүктесі – Риси, биіктігі 2499 м, Словакиямен шекарада, Закопанеден оңтүстікке қарай орналасқан. Татра тауларының ұзындығы, Кобыли врхтың шығыс етегінен Острый врхтың (1128 м) оңтүстік-батыс етегіне дейін тік сызық бойынша өлшенгенде 56 км (кейбір деректер бойынша 60 км) құрайды. Татра тауларының негізгі жотасы батыс шетіндегі Хути ауылынан шығыс шетіндегі Ждиар ауылына дейін созылады. Қазір Татра таулары заңмен қорғалады, олар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік биосфералық қорықтар желісіне енген Словакияның Татра ұлттық паркі және Польшаның Татра ұлттық паркі болып табылады. 1992 жылы ЮНЕСКО Польша мен Словакияның парктерін «Адам және биосфера» бағдарламасы аясында Дүниежүзілік биосфералық қорықтар желісіндегі трансшекаралық биосфералық қорық деп жариялады.
The Tatra Mountains , Tatras, or Tatra (Tatry either in Slovak or in Polish plurale tantum), are a series of mountains within the Western Carpathians that form a natural border between Slovakia and Poland. They are the highest mountains in the Carpathians. The Tatras are distinct from the Low Tatras , a separate Slovak mountain range further south. The Tatra Mountains occupy an area of , of which about (77.7%) lie within Slovakia and about (22.3%) within Poland. The highest peak, called Gerlachovský štít, at 2,655 m (8710 ft), is located north of Poprad, entirely in Slovakia. The highest point in Poland, Rysy, at , is located south of Zakopane, on the border with Slovakia. The Tatras' length, measured from the eastern foothills of the Kobylí vrch to the southwestern foot of Ostrý vrch (1128 m), in a straight line, is (or according to some), The main ridge of the Tatras runs from the village of Huty at the western end to the village of Ždiar at the eastern end. The Tatras are now protected by law by the establishment of the Tatra National Park, Slovakia and the Tatra National Park, Poland, which are jointly entered in UNESCO's World Network of Biosphere Reserves. In 1992, UNESCO jointly designated the Polish and Slovak parks a transboundary biosphere reserve in the World Network of Biosphere Reserves, under its Man and the Biosphere Programme.
Этимология
Атаудың алғашқы жазбасы 999 жылы Богемия герцогы Болеслав II өлім төсегінде Богемия герцогтігінің Тритри Монтс аймағына дейін созылғанын еске түсірді. 1086 жылғы Генрих IV-тің құжатында да бұл атау кездеседі, онда ол Тритри тауларымен бірге Прага епархиясын атады. 1125 жылы Космастың жылнамаларында (Chronica Boemorum) Татри есімі тағы да айтылады. 1931 жылы Мачек поляк тіл білімі Розвадовскийдің «хрт» (чех иті), «смърт» (чех өлімі) сөздеріндегідей дыбыстық «р» теориясын қолдады. Чех тілінде бұл дыбыс кейде «i», «e» немесе «u» дауыстыларымен бірге келеді, мысалы, «črný» – «černý», сондықтан чех тілінде Tritri/Tritry сөзін қайта құрастырғанда Trtry шығады. Польша тілінде Татры атауы алғаш рет 1255 жылы тіркелген. Польша тілінде дыбыстық «р» көбінесе екі жағынан дауыстылармен қоршалған, сондықтан «Tarty» сөзінен «Tartry» атауын шығаруға болады, онда дыбыстық «р» алдында «a» дауысы пайда болып, өзгереді. Бұл теорияны 12-14 ғасырлардағы венгр тіліндегі «Turtur», «Turtul» және «Tortol» сөздері де қолдайды. Словак тіліндегі бұл атаудың 17-ғасырға дейін қандай формада болғаны белгісіз, алғашқы сілтемелер Tatry түрінде пайда болып, бұл поляк тілінен алынған қарыз сөз болуы мүмкін, кейіннен чех және венгр тілдеріне өтті. Татра термині словак тілінде шөлейт немесе тасты жерді, ал Украинада өзендегі ұсақ тастарды білдіретін жалпы атау ретінде де қолданылады. Мачек бұл атаудың славян тегінен еместігін, сондай-ақ Розвадовскийдің иллириялық шығу тегі туралы теориясын, себебі бұл атау Герцеговинадағы Татра деп аталатын таулы аймақтан алынған, яғни жергілікті тұрғындардан алынған деп санайды. Бұл атау украин тіліндегі «тольтри» сөзіне де жақын.
The first written record of the name is from 999, when the Bohemian Duke Boleslaus II, on his deathbed, recalled when the Duchy of Bohemia extended to the Tritri montes. Another mention is in the 1086 document from Henry IV, wherein he referred to the Diocese of Prague with Tritri mountains. Still another is in 1125, where the Kosmas chronicles (Chronica Boemorum) mention the name Tatri. Machek in 1931 favored the theory of the Polish linguist Rozwadowski with a syllabic r like in the words chrt (Czech hound), smrt (Czech death). In Czech this syllabic is sometimes with vowels i, e or u for example črný – černý, so the Czech reconstruction from Tritri/Tritry would be Trtry. In Polish, the term Tatry is firstly mentioned in 1255. Syllabic r often has vowels on both sides in Polish, so in case of Tarty we can reconstruct the name to Tartry, where the vowel a originated before the syllabic r which dissimilated. This theory is supported by Hungarian forms Turtur, Turtul and Tortol from 12th to 14th centuries. It is unclear what form the Slovak term took before the 17th century when the first references to Tatry appear, probably as a loan word from Polish that later found its way into Czech and Hungarian. The term Tatra also appears as a general term in Slovak for barren or stony land and also in Ukraine for small stones in a river. Machek stresses that the name has no Slavic origin and mentions Rozwadowski's theory of an Illyrian origin because of a connection with a Herzegovian highland called Tatra, thus taken from local inhabitants. The name is also close to the Ukrainian word for gravel, toltry.
Температура
Ең жоғары және ең төмен температура қыста бастап, жылы айларда дейін өзгереді. Температура сондай-ақ биіктікке және күнге қарайтын беткейге байланысты да өзгеріп тұрады. Тау шаңырағында температура төмендеп, 192 күнге дейін сақталады.
Extreme temperatures range from in the winter to in warmer months. Temperatures also vary depending on the altitude and sun exposure of a given slope. Temperatures below last for 192 days on the summits.
Фауна
Татра тауларында көптеген жануарлар түрлері қоныстанады: 54 тардиград, 22 турбеллария, 100 ротифер, 22 копепод, 162 кене, 81 моллюск, 43 сүтқоректі, 200 құс, 7 қосмекенді және 2 бауырымен жорғалаушы. Ең танымал сүтқоректілер – Татра шамуы, Альпілік мармот, Татра мармоты, қар тышқаны, қоңыр аю, қасқыр, Еуразиялық сілеусін, қызыл бұғы, жатақ бұғы және жабайы шошқа. Балықтардың ішінде қоңыр форель және альпілік бұқа балықтары бар. Эндемикалық бунақденелілерге кадистің бір түрі, кене Xysticus alpicola және құмырсқа жатады.
The Tatra Mountains are home to many species of animals: 54 tardigrades, 22 turbellarians, 100 rotifers, 22 copepods, 162 spiders, 81 molluscs, 43 mammals, 200 birds, 7 amphibians and 2 reptiles. The most notable mammals are the Tatra chamois, Alpine marmot, Tatra marmot, snow vole, brown bear, wolf, Eurasian lynx, red deer, roe deer, and wild boar. Notable fish include the brown trout and alpine bullhead. The endemic arthropod species include a caddis fly, the spider Xysticus alpicola and a springtail.
Туризм
1683 жылы анонимді автор Татра тауларындағы оқиғалар мен саяхаттар туралы кітап жариялады. Ол Еуропада кең танылып, Татрада туризмнің дамуына септігін тигізді. Кейіннен оның авторы Вроцлав қаласында туған, бірақ бір кезде Татра аймағында тұрған Дэниел Шпиер екені белгілі болды. Польшадағы танымал туристік орын – Закопане, бірақ дамыған туристік инфрақұрылымға Косьчилишко, Поронин, Бялы Дунаец, Буковина Татранска, Бялка Татранска, Мурзасихле, Мале Чихе, Зоньб, Юргув, Бжеги кіреді. Словакиядағы ең маңызды туристік база – үш бөліктен тұратын Высоке Татры қаласы: Штрбске Плесо, Стары Смоковец және Татранска Ломница. Польшаның «ұлттық тауы» (мифтер мен халық ауыз әдебиетінде маңызды орын алатын) – Гивонт, ал Словакияның – Кривань.
In 1683, an anonymous author published a book of adventures and excursions in the Tatras. It became very popular in Europe and contributed to the growth of tourism in the Tatras. As it later turned out, its author was Daniel Speer, born in Wrocław, who for a time lived in the sub Tatra region. A popular tourist destination in Poland is Zakopane but the developed tourist base also includes Kościelisko, Poronin, Biały Dunajec, Bukowina Tatrzańska, Białka Tatrzańska, Murzasichle, Małe Ciche, Ząb, Jurgów, Brzegi. In Slovakia, the most important tourist base is the city Vysoké Tatry, consisting of three parts: Štrbské Pleso, Starý Smokovec and Tatranská Lomnica. The Polish "national mountain" (featured prominently in myths and folklore) is Giewont, while the Slovak one is Kriváň.
Жолдар
Орла Перч – Татра тауларындағы ең қиын және қауіпті тау жолы, ол тек тәжірибелі туристер мен альпинистерге арналған. Ол толығымен Польшаның Татра бөлігінде орналасқан, 1901 жылы поляк ақыны және тау гиді Франциск Новицки салған, ал құрылысы 1903-1906 жылдары аяқталған. Жол салынғалы бері 100-ден астам адам қаза тапқан. Жол қызыл белгілермен көрсетілген. Польшалық философ Бронислав Бандровскинің өлімі туралы оқиға туристерге ескерту ретінде жиі айтылады. Ол Закопане маңындағы тау жолдарының бірінде бірнеше күнге жартасқа тігіліп, содан кейін өз-өзіне қол жұмсаған. Татра тауларындағы ең биік шыңы, белгіленген жолмен еркін қол жеткізуге болатын шың – Рысы. Батыс Татраның көптеген шыңдары (шекараның екі жағында), соның ішінде бас жотасы, жаяу жолдары арқылы қол жетімді. Шығыс Татраның словак бөлігінде 48 шыңның ішінде тек жеті шыңға (кем дегенде 100 метр биіктігі бар) жаяу жолдарымен жетуге болады (Рысы, Свиница/Świnica, Славковский щит, Кривань, Копровский щит, Виходна Высока және Яхняци щит). Олардың екеуі (Рысы және Свиница/Świnica) Польшамен шекарада орналасқан және Польша жағынан қол жетімді. Словакия жағындағы қалған шыңдарға (соның ішінде ең биік шың – Герлаховский щит) тек сертификатталған тау гидінің қатысуымен ғана көтерілуге болады. UIAA мүшелері сертификатталған гидсіз оларға көтеріле алады, бірақ III қиындық деңгейінен басталатын қалыпты (ең оңай) маршруттарды пайдаланбайды. Словакия бөлігінде 1 қарашадан 15 маусымға дейін Татрадағы жаяу жолдары жабылады. Тек елді мекендерден тау шатырларына дейінгі жолдар ғана ашық болады. Польшада жолдар жыл бойы ашық.
Orla Perć is considered the most difficult and dangerous mountain trail in the Tatras, a suitable destination only for experienced tourists and climbers. It lies exclusively within the Polish part of the Tatras, was conceived in 1901 by Franciszek Nowicki, a Polish poet and mountain guide, and was built between 1903 and 1906. Over 100 individuals have died on the route since it was established. The path is marked with red signs. The death of Polish philosopher Bronisław Bandrowski is often used by guides as a cautionary tale for tourists. He committed suicide after he was trapped for days on a rocky ledge in one of the trails near Zakopane. The highest point in the Tatra Mountains that can be freely accessed by a labeled trail is Rysy. Most of the peaks in the Western Tatras (on both sides of the border), including the main ridge are freely accessible by hiking trails. In the Slovak part of the Eastern Tatras, only seven peaks (out of 48 with prominence of at least 100 m) are accessible by hiking trails (Rysy, Svinica/Świnica, Slavkovský štít, Kriváň, Kôprovský štít, Východná Vysoká, and Jahňací štít). Two of these (Rysy and Svinica/Świnica) are located on the border with Poland and accessible from the Polish side. The rest of the peaks on the Slovak side (including the highest one, Gerlachovský štít) can only be accessed when accompanied by a certified mountain guide. UIAA members can climb them without a certified guide, but not using the normal (easiest) routes (from the III degree of difficulty). In the Slovak part most of the hiking trails in the Tatras are closed from 1 November to 15 June. Only trails from settlements up to the mountain huts are open. In Poland, the trails are open year round.
Адамның қатысуы
18-19 ғасырларда тауларда қой жайылып, кен қазылатын. Адамдардың жолы үшін көптеген ағаштар кесілді. Бұл шаралар тоқтатылғанымен, салдары әлі де көрініп тұр. Сонымен қатар, Польшаның Краков және Чехияның Острава қалаларындағы өнеркәсіптік аймақтардың ластануы, сондай-ақ беймәлім туризм елеулі зиян келтіреді. Алайда, еріктілер екі жақта да қоқыс тазалау акцияларын жиі ұйымдастырады. Словакияның Татра ұлттық паркі (Tatranský národný park; TANAP) 1949 жылы, ал Польшаның Татра ұлттық паркі (Tatrzański Park Narodowy) 1954 жылы құрылды. Екі парк 1993 жылы бірлесіп ЮНЕСКО биосфералық қорығының тізіміне енгізілді. 2006 жылы Кашмирдегі орындарды бейнелейтін «Фана» атты Болливуд фильмі, негізінен Кашмирдегі тәртіпсіздіктермен байланысты тәуекелдер мен таулы ландшафттың ұқсастығына байланысты Закопанеде түсірілді. Лео Франковский Конрад Старгард сериясындағы ғылыми-фантастикалық романдарының бірнешесінде Татра тауларын еске алады. Татра таулары 2024 жылғы Netflix криминалдық драмалық телесериалы «Детектив Форст» – Ремигуш Мроздың «Форст» сериясына негізделген.
In the 18th and 19th centuries, the mountains were used for sheep grazing and mining. Many trees were cut down to make way for humans. Although these activities were stopped, the impact is still visible. Moreover, pollution from the industrialized regions of Kraków in Poland or Ostrava in Czech Republic, as well as casual tourism, cause substantial damage. Volunteers however initiate litter removal events frequently, on both sides of the border. The Slovak Tatra National Park (Tatranský národný park; TANAP) was founded in 1949 , and the contiguous Polish Tatra National Park (Tatrzański Park Narodowy) in 1954 The two parks were added jointly to the UNESCO Biosphere Reserve list in 1993. In 2006, the Bollywood film Fanaa, portraying places in Kashmir, was filmed at Zakopane, mainly because of the risks associated with insurgency in Kashmir, as well due to some similarities in a mountain landscape. Leo Frankowski mentions the Tatras several times in his science fiction novels in the Conrad Stargard series. The Tatra Mountains are the setting of the 2024 Netflix crime drama television series Detective Forst, based on the Forst series by Remigiusz Mróz.