Кіріспе

Архангельск облысының қаласы, Ресей. Северодвинск (Северодви́нск;) – Архангельск облысының солтүстігінде орналасқан қала, Ресей. Солтүстік Двинаның дельтасында, облыс әкімшілік орталығы – Архангельск қаласының батысында жатыр. 2021 жылғы халық санауы бойынша халқы 157 213 адамды құрайды. Маңызды әскери кеме құрылыс орындарының (Совет кезеңінен бері су асты кемелеріне маманданған) болуына байланысты Северодвинск шетелдік азаматтар үшін кіруі шектеулі қала. Арнайы рұқсат қажет. Бұрын Судострой деп аталған (1938 жылға дейін). 13 ғасырға дейін кемелер осы жерлерге кен, тері және балық аулау үшін келген, бірақ кейін климат суынып, солтүстік теңіздерге қол жеткізу қиын болды. Тарихи жазбаларда қазіргі Северодвинск орналасқан жердегі алғашқы қоныс туралы 1419 жылы шведтердің шығанаққа кіріп, швед-новгород соғыстары кезінде жағалауда тұрған Николо-Корельск монастырын өртеп жібергені айтылады. Дәстүр бойынша, бұл монастырды Карелиядағы православие миссионері – әулие Еуфемий құрған. Монастырь 1471 жылға дейін қираған күйде тұрды, содан кейін Марфа Борецкаяның екі ұлы қаһарлы дауылда қаза тапты; олардың денелері он екі күннен кейін монастырь маңындағы жағадан табылды. Борецкаяның тілегімен монастырь қайта жаңартылып, ұлдары осы жерге жерленді. 1553 жылдың 24 тамызында Ричард Канцлердің кемесі әлі күнге дейін дәстүрлі ағаш сәулетімен танымал Ньёнокса тұз кен орындарына жетті. Британдық теңізшілер Николо-Корельск монастырына барып, онда "сутан киген теңізшілер" қауымын және бірнеше кемелерді қабылдай алатын үлкен айлақты көргенде таң қалды. Бұл ерекше мекеменің басты шіркеуі теңізшілердің қасиетті қамқоршысы – әулие Николайға арналған; сондықтан 16 ғасырдағы ағылшын карталарында бүкіл Ақ теңіз "Николай шығанағы" деп белгіленген. 1613 жылдың соңында Ресейдегі Ұлы қару-қаруал кезінде поляк-литвалық шабандоздар, Лисовчицы, монастырьмен бірге Северодвинскіні басып алып, тонады. Николо-Корельск монастыры Мәскеу компаниясы құрылғаннан кейін гүлденді, өйткені олардың саудасының көп бөлігі жергілікті порт арқылы жүрді. 1618 жылдың тамызында портқа Джон Традескант ескірген кемемен келді, ол монастырьға қарама-қарсы орналасқан аралды зерттеді. Бұл арал ағылшындарға "Роза аралы" деп белгілі болды, себебі Традескант онда өте сирек кездесетін өсімдікті тауып, оны "Rosa moscovita" деп атады (қазір Rosa acicularis деп аталады) және Лондонға алып кетті. Монастырьдың сақталған ғимараттары Мәскеу дәуірінің соңында салынған. Бес күмбезді Николай шіркеуі 1670-1674 жылдар аралығында салынды, ал оған дейін 1664-1667 жылдар аралығында Успенский шіркеуі салынды, олар галереямен біріктірілген. Бірнеше онжылдықтан кейін қабырғалар мен мұнаралар ағаштан салынды; Совет үкіметі бұл мұнаралардың ең жақсы сақталғандарын Мәскеудегі Коломенскоеге тасымалдады, ол әлі күнге дейін сонда тұр.

Қазіргі заманғы қала

Северодвинск – Архангельск облысының екінші ірі қаласы. Оның басты өнеркәсібі әлі де қорғанысқа байланысты – ірі "Солтүстік машина жасау кәсіпорны" SEVMASH (Северное Машиностроительное Предприятие СЕВМАШ) кеме жасау және су асты кемелерін жөндеу. 1957 жылы осы жерде Кеңес Одағының тұңғыш ядролық су асты кемесі – "Ленинский комсомол" салынды. 1980-жылдардың басында әлемдегі ең ірі су асты кемесі, "Тайфун" класы да осы жерде құрастырылып, кейіннен Гиннестің рекордтар кітабына енгізілді. Қазіргі Северодвинск қаласы Кеңес кезеңінде дамыды. Құрылысы басталғанда ол Судострой ("Кеме құрылысы") деп аталды. Соңғы жылдары монастырь ғимараттары, әсіресе басты шіркеу, қайта жаңартылып, қадірленіп қайта ашылды. Шіркеуге барушылар кеме жасау зауытының қызметкерлері болуы керек немесе шіркеу орналасқан зауыт аумағына кіруге рұқсат алуы тиіс. Северодвинск – шетел азаматтары үшін кіруге тыйым салынған қала. Арнайы жолдама қажет.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-аумақтық бөлініс шеңберінде, он бір ауылдық елді мекенмен бірге, Северодвинск облыстық маңызы бар қала ретінде біріктірілген – аудандармен тең мәртебеге ие әкімшілік бірлік. Муниципалдық бөлініс ретінде, облыстық маңызы бар Северодвинск қаласы Северодвинск қалалық округі болып құрылған.

Орналасқан жері

Қала Солтүстік Двинаның Никольский сағасының жанында, оның Ақ теңізге құятын жерінде, Архангельсктен солтүстік-батысқа қарай 35 шақырым жерде, аймақтың әкімшілік орталығы орналасқан. Северодвинск қалалық округінің аумағы, Северодвинск қаласымен қатар жақын маңдағы ауылдық елді мекендерді де қамтиды, және ол МКАД-дағы Мәскеу ауданынан гөрі үлкен. Мұның себебі, Северодвинск қаласынан өзге, қаланың оңтүстігінде және батысында орналасқан үлкен ормандық аумақ, ондағы елді мекендер (ауылдар мен дачалар) Северодвинск қалалық округінің шегіне кіреді. Қала шегіндегі қаланың аумағы 64°34′ солтүстік ендікте орналасқан, демек, солтүстік жарығын көру мүмкіндігі бар.

Климат

Северодвинск қаласының климаты Кёппен климаттық жіктелімі бойынша субарктикалық болып келеді. Жазда салқын, ал қыста суық болады. Қыстың орташа температурасы Ресейдің Еуропалық бөлігінің орталық, оңтүстік және тіпті кейбір солтүстік (мәселен, Санкт-Петербург) аймақтарынан да төмен. Желтоқсан айында күн сағат 9-дан кейін туады және сағат 16-дан бұрын батып сіңеді. Бірақ мамырдың 17-сінен шілде айының 27-сіне дейін қалада ақ түндер кездеседі.

Өнеркәсіп

Қаланың басты рөлі – су асты кемелері мен әскери кемелерді жасау және жөндеу болып табылады, және ол рөл қазірге дейін сақталып келеді. Суық соғыс кезінде қала гүлденді, бірақ Кеңес Одағының құлдырауы мен тарауы және Суық соғыстың аяқталуымен қала дағдарысқа ұшырады. Қаланың ірі әскери кәсіпорындары 1990 жылдардағы экономикалық қиындықтарды басып өтіп, жаңа экономикалық жағдайларға бейімделді. Бүгінде Северодвинск Ресейдегі ірі кемелерді (танкерлер, жүк тасымалдау кемелері) құрастыратын ең үлкен кеме жасау кешеніне ие.

Көлік

Северодвинск – Мәскеу мен Архангельск қалаларын байланыстыратын темір жол желісінен Исакогорка станциясында бөлініп шығатын темір жолдың соңғы станциясы. 2010 жылы Кудемская тары темір жолы әлемнің 10 ең көркем темір жол бағытының Forbes тізіміне енді.

Білім

Северодвинск қаласында 32 жалпы білім беретін орта мектеп, соның ішінде жетім және мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған арнайы мектептер; екі музыка мектебі және екі сурет мектебі бар.

Мәдени мұра

Северодвинск қаласындағы он бес нысан мәдени мұра ескерткіші ретінде қорғалады. Атап айтқанда, Нёнокотский погосты Нёнокса ауылында архитектуралық ескерткіш ретінде федералдық деңгейде қорғалады. Бұл – екі шіркеуден (жазда пайдаланылатын үлкен, жылытылмаған шіркеу және қыста пайдаланылатын кішкентай, жылытылатын шіркеу) және қоңырау мұнарасынан тұратын, сақталған ағаштан жасалған үш шіркеу ансамблінің бірі. Нёнокса тұз өндіруімен де әйгілі болған. Сонымен қатар, қазіргі уақытта Северодвинск қаласының солтүстік бөлігіндегі Ягры аралында орналасқан Мәсіхтің қайта тірілу шіркеуі 1990 жылдары осы жерге көшірілді және қалада ашылған алғашқы діни ғимарат болды. Шіркеу 19 ғасырдың соңында Северодвинск қаласынан шамамен орналасқан Солза ауылында салынған. Севмаш кеме жасау зауытының шығыс бөлігінде Николайдың тас шіркеуі орналасқан. Бұл ғимарат – 15 ғасырдан бері Соловецк аралдарындағы паломничестволық монастырға қақпа ретінде қызмет еткен Свято-Никольское монастырының соңғы қалдығы.