Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жасалған скандинавиялық әскери одақ жобасы

Скандинавия қорғаныс одағы – Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Швеция, Норвегия, Финляндия және Дания арасында әскери одақ құру туралы тарихи идея болды. Алайда, Дания, Исландия және Норвегия 1949 жылы АҚШ-тың өтініші бойынша НАТО-ға қосылғандықтан, бұл идея іске аспады, ал Финляндия мен Швеция оған қосылмады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Финляндия Кеңес Одағына қарсы екі соғыс жүргізді, Дания мен Норвегия 1940-1945 жылдары Германия тарапынан оккупацияланды, ал Швеция соғыс кезінде бейтарап мемлекет болғанымен, соғыстың екі жағынан да әсерін сезінді. 2000 жылдары скандинавиялық елдер арасындағы әскери ынтымақтастық, әсіресе Nordefco арқылы күшейді. Бұл әдетте өзара қорғаныс одағы ретінде қарастырылмады, бірақ 2010 жылдардан бастап қорғаныс келісімдерінің саны артты. 2022 жылы Финляндия мен Швеция НАТО-ға қосылуға өтініш білдірді. НАТО-ға мүше үш скандинавиялық елдің үкіметтері Финляндия мен Швецияға мүшелікке қол жеткізбей шабуыл жасалған жағдайда, оларды қорғау үшін барлық қажетті құралдарды қолданатындарын мәлімдеді. Финляндия 2023 жылдың 4 сәуірінде, ал Швеция 2024 жылдың 7 наурызында НАТО-ға мүше болды.

Финляндия

Финляндия Кеңес Одағына қарсы екі соғыс – Қысқы соғыс және Ұзақ соғыс – және нацистік Германияға қарсы Лапландия соғысы деп аталатын бір шағын соғыс жүргізді. Бұл соғыстар алдында Финляндия Скандинавия елдерімен жақын қарым-қатынаста болды. Ұзақ соғыстан кейін Кеңес Одағы Финляндияны бейбітшілікке келуге мәжбүр етті, бірақ елді басып алу және қоса аннексиялау мақсатына қол жеткізе алмады (Балтық елдерімен салыстырғанда). Содан кейін Финляндия бейтарап саясат ұстанымын қабылдады, демократиялық үкіметін және нарықтық экономикасын сақтап қалды. Алайда, ел 1300 шақырымнан астам шекараны Кеңес Одағымен бөліскендіктен, Кеңес Одағының позициясы фин саясатында ескерілмей қойылмады. Финляндияның Скандинавия қорғаныс одағына қатысуына байланысты басқа кандидат елдермен мемлекеттік деңгейде кең ауқымды келіссөздер жүргізілді. Бұл келіссөздер Швеция Финляндияның одаққа қосылуы үшін Кеңес Одағының келісімі міндетті екенін талап еткенде күрт тоқтатылды. Кеңес Одағының жауабы анық теріс болды және Финляндия бейтараптығын сақтады. 1948 жылы Финляндия Кеңес Одағымен Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісімге қол қойды. Кеңес Одағының пікірінше, бұл келісім Финляндияның әскери сипаттағы кез келген одаққа, тіпті қорғаныс мақсатында құрылған одақтарға да мүше болуына тыйым салды.

Дания мен Исландия

Дания мен Исландия НАТО-ға қарағанда Скандинавия қорғаныс одағына қосылуға айқын басымдық берді. 2018 жылғы әдебиеттерге шолу жасау нәтижесінде, даниялықтардың Солтүстік Атлантикалық одақтан гөрі скандинавиялық әскери одақты қалау себептері "идеология (панскандинавизм), ішкі саяси ахуал, швед әскери күшіне деген мызғымас сенім және, әсіресе үш скандинавиялық елдің саясатындағы айырмашылықтарды ескере отырып, Екінші дүниежүзілік соғыстан алынған сабақтар" болды.

Солтүстік Еуропаның қорғаныс саласындағы ынтымақтастығы

Солтүстік елдердің қорғаныс ынтымақтастығы (Nordefco) – 2009 жылы солтүстік елдер арасында ортақ шешімдер табу, ұлттық қорғанысты күшейту және олардың арасындағы ынтымақтастықты арттыру мақсатымен құрылған белгілі бір жағдайға байланысты ынтымақтастық. Бұл, әдетте, өзара қорғаныс шарты ретінде қарастырылмаған және басқару құрылымы ретінде де қарастырылмайды, бірақ оның мүшелері қорғаныс шартына ұқсас белгілерді көбірек қосты. 2021 жылы Дания, Норвегия және Швецияның қорғаныс министрлері оңтүстік солтүстік аймағында "бейбіт уақытта, дағдарыс немесе қақтығыс кезінде бірлесіп әрекет етуді жеңілдететін" үйлестіру құрылымымен әскери күштері арасындағы ынтымақтастықты арттыру туралы келісімге қол қойды. 2022 жылы бір-бірінің әуе кеңістігіне және әскери инфрақұрылымына қол жеткізуге мүмкіндік беру арқылы қабілеттілікті одан әрі арттыру туралы келісімге қол қойылды. Солтүстік солтүстік аймағы үшін Финляндия, Норвегия және Швеция арасында бұрыннан осындай келісім болған, ол 2022 жылы жаңартылды. Финляндия мен Швецияның НАТО-ға қосылу туралы өтінішінен кейін Дания, Исландия және Норвегия Финляндияға немесе Швецияға НАТО-ға кірмей тұрып шабуыл жасалған жағдайда, оларды қорғау үшін барлық қажетті құралдар қолданылатынын мәлімдеді. Финляндия 2023 жылдың 4 сәуірінде, ал Швеция 2024 жылдың 7 наурызында НАТО-ға мүше болды.