Кіріспе
Неміс генералы Антон Достлер (10 мамыр 1891 – 1 желтоқсан 1945) – екі дүниежүзілік соғыста да қатысқан неміс офицері. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол, негізінен Италияда, жаяу әскер генералы ретінде бірнеше бөлімдерге басшылық етті. Одақтастар жеңіске жеткеннен кейін Достлер 1944 жылғы наурыз айында Италия кампаниясы кезінде он бес американдық әскери тұтқынды атып тастауға бұйрық бергені үшін соғыс қылмысы жасады деп айыпталды. Достлер Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін өткен алғашқы одақтас соғыс қылмыстары сот процесінде сотталды; Нюрнбергте ол өзі жоғарыдан келген бұйрыққа бағынғандықтан ғана осы әрекетке барғанын, демек жауапкершілік тек оның жоғары тұрған офицерлеріне тиесілі екенін мәлімдеді. Нюрнберг судьялары Достлердің бұл қорғанысын қабылдамады, және маңызды үлгі ретінде (кейін Нюрнберг қағидаларының IV қағидасында және 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациясында бекітілген) жоғарыдан келген бұйрықтарды айту әскери қызметшілерді немесе офицерлерді соғыс қылмыстарын жасағаны үшін жауапкершіліктен босатпайды деп шешті. Қылмысты деп танылғаннан кейін Достлер өлім жазасына кесіліп, АҚШ армиясының оқ ату отрядымен атылды.
Anton Dostler (10 May 1891 – 1 December 1945) was a German army officer who fought in both World Wars. During World War II, he commanded several units as a General of the Infantry, primarily in Italy. After the Axis defeat, Dostler was executed for war crimes—specifically, ordering the execution of fifteen American prisoners of war in March 1944 during the Italian Campaign. Dostler was tried during the first Allied war crimes trials to be held after the end of the war in Europe; at Nuremberg, he mounted a defense on the grounds that he had ordered the executions only because he himself was obeying superior orders, and that as such only his superiors could be held responsible. The Nuremberg judges rejected Dostler's defense, ruling, in an important precedent (later codified in Principle IV of the Nuremberg Principles and the 1948 Universal Declaration of Human Rights), that citing superior orders did not relieve soldiers or officers of responsibility for carrying out war crimes. After being found guilty, Dostler was sentenced to death and executed by a United States Army firing squad.
Әскери мансап
Достлер 1910 жылы неміс армиясына қосылып, Бірінші дүниежүзілік соғыста кіші офицер болып қызмет етті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бастап 1940 жылға дейін 7-ші армияның штаб бастығы болып қызмет етті. Кейіннен ол 57-ші жаяу әскер дивизиясына (1941–42) және 163-ші жаяу әскер дивизиясына (1942) қолбасшылық етті. Корпуста уақытша қызметтен кейін, Италиядағы 75-ші армия корпусының (қаңтар-шілде 1944) командирі болып тағайындалды, содан кейін Венециялық жағалаудың (қыркүйек-қараша 1944) командирі болды, оның атауы 73-ші армия корпусына өзгертілгенде соғысты аяқтады.
АҚШ сарбаздарының өлімі
1944 жылғы 22 наурызда АҚШ армиясының 15 сарбазы, ішінде екі офицері бар, Италия жағалауына Ла-Специядан солтүстікке қарай 15 шақырым жерге, сол кездегі фронттан 400 шақырымдай қашықтықта, «Джинни II» операциясы аясында қонды. Олардың барлығы АҚШ армиясының әскери формасын киіп, азаматтық киімдері болмады. Олардың мақсаты – Ла-Специя мен Генуя арасындағы маңызды теміржол желісіндегі Фрамурадағы туннельді жарып салу. Екі күннен кейін топты итальяндық фашист әскерлері мен неміс армиясының сарбаздары ұстады. Оларды Ла-Специяға алып келді, онда 135-ші (Бетонды қорғаныс) бригадасы штабының жанында қамауға алды, бұл бригада неміс полковнигі Альмерстің басқаруында болды. Оның тікелей бастығы – 75-ші армия корпусының командирі Достлер еді. Ұсталған американдық топты Вермахттың барлау қызметі сұраққа тартып, бір офицер олардың міндетін ашты. Осы ақпарат, соның ішінде бұл командалық шабуыл екендігі туралы мәліметтер, Достлерге 75-ші армия корпусы штабына жіберілді. Келесі күні ол өзінің жоғары бастығы, Италиядағы барлық неміс күштерінің бас қолбасшысы генерал-фельдмаршал Альберт Кесселрингке тұтқынға алынған АҚШ коммандостары туралы хабарлады және олармен не істеу керектігін сұрады. Достлердің адъютантының айтуынша, Кесселринг оларды атқызуға бұйрық берген. Сол күні Достлер 135-ші (Бетонды қорғаныс) бригадасына телеграмма жіберіп, тұтқынға алынған коммандостар тобын Адольф Гитлердің 1942 жылғы «Командос бұйрығына» сәйкес, сот шешімісіз дереу атқызуға бұйырды. Бұл бұйрық Вермахттың ұстаған барлық жау коммандостарын және саботажшыларын сотсыз-сүдісіз атқызуды көздеген. 135-ші (Бетонды қорғаныс) бригадасының полковнигі Альмерс өлім жазасы туралы бұйрыққа наразылық білдірді және өлім жазасын кейінге қалдыру үшін Достлерге қайтадан жүгінді. Достлер бұған жауап ретінде Альмерске бұрынғыдай өлім жазасын орындауға бұйрық беретін тағы бір телеграмма жіберді. Полковник Альмерс өлім жазасын тоқтатуға екі рет әрекеттенді, тіпті телефон арқылы да, өйткені ол әскери тұтқындарды атқылау 1929 жылғы Женева конвенциясын бұзу екенін білді. Оның өтініштері қабылданбады, ал коммандос шабуылының 15 американдық сарбазы 1944 жылғы 26 наурызда таңертең Амелья муниципалитетінде, Ла-Специядан оңтүстікке қарай орналасқан Пунта-Бьянкада атқыланды. Олардың денелері кейін жасырылған жаппай қабірге қойылды. Достлер штабының қызметкері Александр цу Дохна Шлобиттен, Гитлердің «Командос бұйрығы» бар екенін білмей, американдық коммандостарды атқызу туралы бұйрыққа қол қоюдан бас тарғандықтан, Вермахттан қызметтен шығарылды.
Сот және өлім жазасы
Достлерді АҚШ армиясы тұтқынға алып, 1945 жылғы 8 мамырда соғыс қылмыстары үшін сотқа тартылды. 1945 жылғы 8 қазанда Казертадағы Корольдік сарайында, Одақтастардың Жоғарғы Бас қолбасшысының штаб-пәтерінде әскери трибунал өтті. АҚШ жүргізген Одақтастардың соғыс қылмыстары бойынша алғашқы сот процесінде ол заңсыз бұйрық орындағаны айыпталды. Өзін қорғағанда ол бұйрықтың авторы емес екенін, оны тек полковник Альмерске фельдмаршал Кессельрингтен жеткізгенін, ал ОСС агенттерін өлтіру заңды бұйрық болғанын мәлімдеді. Трибунал Достлердің «жоғарыдан келген бұйрыққа» сүйенуін қабылдамады, ол жаппай өлім жазасын бұйырғанда Фюрердің бұйрықтарынан тыс, өз еркімен әрекет еткен деп шешті. Әскери комиссия да оның кешірім сұрауын қабылдамады, коммандо тобының жаппай жазалануы 1929 жылғы Соғыс тұтқындарына қатысты Женева конвенциясының 2-бабын бұзғанын мәлімдеді, аталған конвенция тұтқындарға қарсы кек алу шараларын тыйым салған. Комиссия өз шешімінде: «Ешбір сарбаз, тіпті қолбасшы генерал да, тұтқыларды атып тастауды заңды деп санағанын, тіпті жаза ретінде де айта алмайды» деді. 1907 жылғы Гаага конвенциясына сәйкес, азаматтық киімге немесе жаудың формасына жасырынып жүрген тыңшылар мен диверсанттарды өлтіру заңды болған, бірақ өз армиясының формасында ұсталғандарды өлтіруге болмайтын. 15 АҚШ сарбазы дұшпан тылында АҚШ формасын кигендіктен, азаматтық киімге немесе жау формасына жасырынып жүрген жоқ, оларды тыңшы емес, соғыс тұтқыны деп қарау керек еді, және Достлер осы қағиданы өлім жазасын орындау арқылы бұзды. Атылу көрінісі қара-ақ және түсті кинокамераларға түсірілді. Атылғаннан кейін Достлердің денесі таспаға көтеріліп, ақ мақтадан жасалған төсек жапқышқа оралып, әскери жүк көлігімен әкетілді. Оның денесі Помециядағы неміс әскери зиратында H бөлімінің 93/95 қабіріне жерленді. АҚШ әскерімен атылған нацистік қылмыскерлердің ішінде Достлер асылудың орнына атылған екі адамның бірі болды. Екінші ерекшелік – Курт Брунс.