Нюрнберг қағидалары: Соғыс қылмыстарын анықтау ережелері

Кіріспе

Соғыс қылмысын анықтау жөніндегі нұсқаулар

Нюрнберг қағидалары – соғыс қылмысын анықтауға арналған нұсқаулар жиынтығы. Бұл құжат Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық құқық комиссиясы тарапынан Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нацистік партия мүшелерінің Нюрнберг процесіне негіз болған құқықтық принциптерді жүйелеу мақсатымен жасалған.

I принцип

Халықаралық құқық бойынша қылмыс құрайтын әрекет жасаған кез келген адам оған жауапты және жазаға тартылуға тиіс.

ІІ принцип

Ішкі заң халықаралық құқық бойынша қылмыс құрайтын әрекет үшін жаза қарастырмаса, бұл әрекетті жасаған адам халықаралық құқық бойынша жауапкершіліктен босатылмайды.

ІІІ принцип

Халықаралық құқық бойынша қылмыс құрайтын әрекет жасаған адамның мемлекет басшысы немесе үкіметте жауапты лауазымда болғандығы, оны халықаралық құқық бойынша жауапкершіліктен ақтамайды.

IV принцип

Адам өз үкіметінің немесе жоғары тұрған адамның бұйрығына сәйкес әрекет еткендігі оны халықаралық құқық бойынша жауапкершіліктен босатпайды, егер оған моральдық таңдау жасау мүмкін болған жағдайда. Бұл принципті былай түсіндіруге болады: "Мен тек жоғары тұрған адамның бұйрығын орындап отырдым" деп айту қабылданбас түсінік. Нюрнберг процесіне дейін бұл ақталу әдеттегі тілде "жоғарыдан келген бұйрықтар" деп танылатын. Нюрнберг процесінің маңызды оқиғасынан кейін, бұл ақталу көптеген адамдар тарапынан "Нюрнберг қорғанысы" деп аталатын болды. Соңғы уақыттарда кейбір адамдар үшін "заңмен бекітілген бұйрықтар" деген үшінші термин де қолданысқа кірді. Бүгінгі таңда қолданылып жүрген үш терминнің де мағынасы қолданылатын жағдайға байланысты сәл өзгеше. Нюрнберг принципінің IV-ші қағидасы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның кейбір баптарындағы сот тәжірибесімен заңдық тұрғыдан қолдауға ие, олар ар-ожданға қарсылық білдіру мәселесін тікелей емес, бірақ байланысты түрде қарастырады. Бұл принцип БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының (UNHCR) шығарған "Босқын мәртебесін анықтау процедуралары мен критерийлері жөніндегі нұсқаулық" кітабының 171-тармағында баяндалған принциптермен де негізделген. Бұл принциптер өз елдерінде заңсыз соғысқа қатысудан бас тартқандықтары үшін қуғынға ұшыраған ар-ожданды адамдардың басқа елде босқын мәртебесіне үміттене алу жағдайларын анықтайды.

V принцип

Халықаралық құқық бойынша қылмыс жасады деген айып тағылған кез келген адам фактілер мен заң негізінде әділ сот талқысына құқылы.

VII принцип

Бейбітшілікке қарсы қылмыс, соғыс қылмысы немесе адамзатқа қарсы қылмыс жасауға көмектесу, VI қағидада белгіленгендей, халықаралық құқық бойынша қылмыс болып табылады.

Принциптердің күші немесе күші жоқ

Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартасына 1945 жылдың 26 маусымында қол қоюға дейінгі кезеңде, оны дайындауға қатысқан үкіметтер Біріккен Ұлттар Ұйымына халықаралық құқықтың міндетті ережелерін қабылдауға заң шығару өкілеттігін беруге қарсы болды. Соған сәйкес, олар Бас Ассамблеяға мемлекеттерге көпшілік дауыспен белгілі бір жалпы конвенцияларды таңу құқығын беру туралы ұсыныстарды да қабылдамады. Алайда, Бас Ассамблеяға зерттеу жүргізу және ұсынымдар жасау сияқты шектеулі өкілеттіктер беруге қолдау көрсетілді, нәтижесінде Хартаның IV тарауындағы 13-бап қабылданды. Ол БҰҰ Бас Ассамблеясын халықаралық құқықтың және оның кодификациялануының прогрессивті дамуын ынталандыратын зерттеулерді бастауға және ұсынымдар жасауға міндеттейді. Нюрнберг принциптері осы шектеулі мандат аясында БҰҰ органдары тарапынан әзірленді. Келісім-шарт құқығынан өзгеше, халықаралық әдет-ғұрып құқығы жазбаша түрде бекітілмейді. Бір ереженің әдет-ғұрып екенін дәлелдеу үшін, ол мемлекеттік тәжірибеде көрініс тапқандығын және халықаралық қауымдастықта мұндай тәжірибе заң бойынша талап етілетініне сенім бар екенін көрсету қажет. (Мысалы, Нюрнберг процесі Нюрнберг принциптерінің «халықаралық құқығының» «тәжірибесі» болды; және бұл «тәжірибе» халықаралық қауымдастық тарапынан қолдау тапты.) Осы контексте «тәжірибе» мемлекеттік ресми тәжірибеге қатысты, демек мемлекеттердің ресми мәлімдемелерін қамтиды. Кейбір мемлекеттердің қарсы тәжірибесі болуы мүмкін. Егер осы қарсы тәжірибе басқа мемлекеттер тарапынан айыпталып жатса, онда ереже бекітіледі. 1947 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының 177 (II) қарарының (а) тармағына сәйкес Халықаралық құқық комиссиясына «Нюрнберг трибуналының Хартасында және Трибуналдың үкімінде танылған халықаралық құқық принциптерін тұжырымдау» жұмысы тапсырылды. Осы мәселені қарау барысында комиссияға Харта мен үкімдегі принциптердің халықаралық құқық принциптері болып табылатынын анықтау қажет пе деген сұрақ туындады. Қорытындысы бойынша, Нюрнберг принциптері Бас Ассамблея тарапынан бекітілгендіктен, комиссияға тапсырылған міндет осы принциптерді халықаралық құқық принциптері ретінде бағалау емес, тек оларды тұжырымдау болды. Жоғарыда аталған мәтін Комиссияның екінші сессиясында қабылданды. Комиссияның есебінде принциптерге түсініктемелер де бар (Халықаралық құқық комиссиясының жылнамасына қараңыз, 1950, 2-том, 374–378 беттер).

In the period just prior to the June 26, 1945 signing of the Charter of the United Nations, the governments participating in its drafting were opposed to conferring on the United Nations legislative power to enact binding rules of international law. As a corollary, they also rejected proposals to confer on the General Assembly the power to impose certain general conventions on states by some form of majority vote. There was, however, strong support for conferring on the General Assembly the more limited powers of study and recommendation, which led to the adoption of Article 13 in Chapter IV of the Charter. It obliges the United Nations General Assembly to initiate studies and to make recommendations that encourage the progressive development of international law and its codification. The Nuremberg Principles were developed by UN organs under that limited mandate. Unlike treaty law, customary international law is not written. To prove that a certain rule is customary one has to show that it is reflected in state practice and that there exists a conviction in the international community that such practice is required as a matter of law. (For example, the Nuremberg Trials were a "practice" of the "international law" of the Nuremberg Principles; and that "practice" was supported by the international community.) In this context, "practice" relates to official state practice and therefore includes formal statements by states. A contrary practice by some states is possible. If this contrary practice is condemned by other states then the rule is confirmed. (See also: Sources of international law)

In 1947, under UN General Assembly Resolution 177 (II), paragraph (a), the International Law Commission was directed to "formulate the principles of international law recognized in the Charter of the Nuremberg Tribunal and in the judgment of the Tribunal." In the course of the consideration of this subject, the question arose as to whether or not the commission should ascertain to what extent the principles contained in the Charter and judgment constituted principles of international law. The conclusion was that since the Nuremberg Principles had been affirmed by the General Assembly, the task entrusted to the commission was not to express any appreciation of these principles as principles of international law but merely to formulate them. The text above was adopted by the Commission at its second session. The Report of the commission also contains commentaries on the principles (see Yearbook of the International Law Commission, 1950, Vol. II, pp. 374–378).

Канада

Нюрнбергтік IV қағида және оның жеке адамның жауапкершілігіне сілтемесі Канадада Хинцман Канадаға қарсы ісінде де қарастырылды. Джереми Хинцман – АҚШ армиясынан дезертир болған, Ирак соғысына қарсы тұрған көптеген адамдардың бірі ретінде Канадада пана сұраған, өзінің ішкі ниетіне байланысты қарсылық білдірген сарбаз. Хинцманның адвокаты Джеффри Хаус бұрын Ирак соғысының заңдылығы мәселесін олардың ісіне қатысты деп көтерген еді. Федералды соттың шешімі 2006 жылдың 31 наурызында жарияланды және пана сұрау туралы өтініш қабылданбады. Шешімде судья Энн Л. Мактавиш жеке жауапкершілік мәселесіне тоқталды:

Бейбітшілікке қарсы қылмыс үшін кінәлі деп танылу үшін адам саясатты қалыптастыру деңгейінде қатысуы керек. Қарапайым жаяу әскер соғыстың заңдылығын жеке бағалауға міндетті емес. Сол сияқты, егер оның соғыс кезіндегі мінез-құлқы заңға сай болса, онда мұндай адам заңсыз соғысты қолдағандығы үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды. 2007 жылдың 15 қарашасында Канада Жоғарғы сотының судьялары Мишель Бастараше, Розали Абелла және Луиза Шарроннан тұратын кворум апелляциялық сатыда істі қарау туралы өтінішті себептерін айтпай, қабылдамады.