Кіріспе

1961 жылы Стэнли Крамердің «Нюрнбергтегі сот» фильмі – 1961 жылы Стэнли Крамер режиссерлік етіп, өндірген, Эбби Маннның сценарийі бойынша түсірілген американдық эпикалық құқықтық драма. Басты рөлдерде Спенсер Трейси, Берт Ланкастер, Ричард Видмарк, Максимилиан Шелл, Вернер Клемперер, Марлен Дитрих, Джуди Гарланд, Уильям Шатнер және Монтгомери Клифт ойнаған. Оқиға Батыс Германияның Нюрнберг қаласында өтеді. Фильм 1947 жылғы «Казылар соты» деп аталатын, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ әскерінің басшылығымен өткен он екі Нюрнберг әскери трибуналының бірінің көркемделген нұсқасын бейнелейді. Фильмнің орталық тұлғасы – бас сот судьясы Дэн Хейвуд (Трейси) басқарған әскери трибунал. Оның алдында төрт судья мен прокурор (нақты «Казылар сотында» болған он алты айыпталушыға қарағанда) нацистік Германияның сот жүйесіндегі жоғары лауазымдарына байланысты адамзатқа қарсы қылмыс жасады деген айып тағылады. Сот процесі немістердің Холокостқа жеке және ұжымдық жауапкершілігі туралы мәселелерді қарастырады. Бұл кезеңде суық соғыстың басталуы, Берлин блокадасы және кейінгі Нюрнберг процестерінің геосаяси салдары сияқты шиеленісті халықаралық ахуал орын алады. Бұл жағдай Хейвудтың әділ үкім шығаруына үлкен қысым түсіреді. Сонымен қатар, судья сот залынан тыс жердегі неміс халқымен қарым-қатынаста эмоционалдық қиындықтарға тап болады. Олар нацистік қатыгездіктер туралы білмейтінін жиі айтады, бірақ судья олардың мойындағаннан гөрі көбірек білгенін күдіктенеді. Оқиғаның алғашқы нұсқасы 1959 жылы «Playhouse 90» телесериалының сол аттас эпизоды ретінде көрсетілді. Бұл туындыға болған халықтың қызығушылығы оның драмалық элементтерін кеңейтуге әкелді. Максимилиан Шелл мен Вернер Клемперер екі туындыда да бірдей кейіпкерлерді сомдады. 2013 жылы «Нюрнбергтегі сот» фильмі АҚШ Конгресі кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танылып, Ұлттық кино реестріне енгізілді. Фильмдегі тарихи оқиғалардың бейнеленуі Холокост тарихын кинода көрсетудегі орнынан кейін де ондаған жылдар бойы қызығушылық тудырып келеді.

Сюжет

Нюрнбергтегі сот Германияның Нюрнберг қаласында өткізілген әскери трибуналға негізделген. Трибуналда төрт неміс судьясы мен прокуроры нацистік режим кезінде жасалған қылмыстарға қатысқандары үшін адамзатқа қарсы қылмыс жасады деген айып тағылады. Судья Дэн Хейвуд – үш судьядан тұратын алқаның төрағасы, олар айыпталушыларға қарсы істі тыңдайды және шешім шығарады. Хейвуд айыпталушы Эрнст Яннингтің, беделді заңгер және ғалымның, қалайша жасалған қылмыстарға қатысқанын, оның ішінде жазықсыз адамдарды өлімге кескенін білуге қызығушылық танытады. Хейвуд неміс халқының нацистік режимнің қылмыстарына қалай салғырт қарағанын түсінуге тырысады. Осылайша ол одақтастар тарапынан атқарылған неміс генералдың жесірімен дос болады. Ол соғысқа қатысты түрлі көзқарастарға ие басқа немістермен әңгімелеседі. Судьяның тағы бір кейіпкерлері – АҚШ армиясының капитаны Харрисон Байерс, ол американдық судьяларға іс қарауға көмектесу үшін тағайындалған, және Айрин Хоффман, судьяларға қарсы іске қолдау көрсететін куәлік беруден қорқатын әйел. (Хоффманның кейіпкері, Каценбергер ісіндегі әйгілі нацистік соттың кейіпкері Айрин Зейлерге ұқсайды.) Неміс қорғаушысы Ханс Рольфе айыпталушылардың ғана емес, нацистік режимге көмектескен немесе немқұрайлылық танытқандардың көп екенін айтады. Ол АҚШ-тың нацистерден де жаман немесе одан да жаман әрекеттер жасағанын мәлімдейді, мысалы, АҚШ Жоғарғы сотының судьясы Оливер Венделл Холмс-тың евгениканың алғашқы тәжірибесін қолдауы; 1933 жылғы неміс-Ватикан келісімі, оны нацистік Германия үкіметі нацистік басшылықты жасырын түрде мойындау ретінде пайдаланды; Иосиф Сталиннің 1939 жылғы нацистік-кеңестік келісімге қатысуы, бұл Германияның Батыс Польшаны басып алуына және Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына соңғы үлкен кедергі болды; және 1945 жылдың тамызында соғыстың соңғы кезеңінде Хиросима мен Нагасакиге атом бомбалары тасталды. Сонымен қатар, қатаң құқықгер ретінде Яннинг өзінің назарында екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс трибуналынан артық емес деп санайтын заңдық процеске қатысудан немесе куәлік беруден бас тартады. Процесс оған көтере алмайтын жағдайға жеткенде, ол үнсіздігін бұзады. Ол сот алдында айыптау тарапынан куә ретінде куәлік етеді, "қан тазалығын бұзды" деген айыппен еврей ер адамды өлімге кескенін мойындайды, яғни ол 16 жастағы басқа ұлттың қызымен қарым-қатынас жасаған, бірақ мұндай үкімді растайтын ешқандай дәлел болмағанын білген. Яннинг өзі сияқты жақсы ниетті адамдардың Адольф Гитлердің антисемиттік, расистік саясатын патриотизм үшін қолдағанын, оның дұрыс емес екенін білгеніне қарамастан, және бүкіл Германия нацистік режим жасаған зұлымдықтарға жауапкершілік тартатынын түсіндіреді. Хейвуд геосаяси тиімділіктің және өзінің әділдік идеалдарының арасында таңдау жасауы керек. Сот процесі Берлин блокадасының фонында өтеді, және неміс айыпталушыларын жеңілдету үшін, Кеңес Одағына қарсы суық соғыста неміс қолдауын алу үшін қысым көрсетіледі. Төрт айыпталушы да қорытынды мәлімдемелерінде "күнәсіз" екенін айтса да, Яннинг пен оның әріптесі Вернер Лампе өз әрекеттеріне өкініш білдіреді, ал үшіншісі Фридрих Хофстеттер Гитлер үкіметі шығарған заңдарды орындаудан басқа амалдары болмағанын мәлімдейді. Тек төртінші айыпталушы Эмиль Хан ғана өкінуден бас тартады, американдықтарға нацистермен одақтаспағанына өкінетіндерін айтады. Нәтижесінде, төрт айыпталушы да кінәлі деп танылып, өмір бойына түрмеге кесіледі. Хейвуд Яннингті түрмеде барып көреді. Яннинг Хейвудқа оның үкімі әділ екенін растайды, бірақ одан бейкүнә адамдарды жаппай өлтіру туралы ол ешқашан сондай жағдайға жететінін білмегенін сұрайды. Судья Хейвуд ол сондай жағдайға бірінші рет Яннинг кінәсіз екенін білген адамды соттағанда келгенін жауап береді. Хейвуд кетеді; титрлерде Нюрнберг соттарында американдық аймақта 99 айыпталушы түрмеге кесілген, бірақ 1961 жылы фильм шыққан кезде ешқайсысы жазасын өтемегені хабарланады.

Өмірбаян

Фильмдегі оқиғалар негізінен Гитлер 1933 жылы билікке келгеннен бастап, "заң атынан" (фильмдегі айыптаушының алғашқы мәлімдемесінен) өзінің "заң атынан" (заң атынан) өзінің нәсілдік, әлеуметтік, діни және евгеникалық топтарына қарсы неміс мемлекетінің жасаған әрекеттеріне қатысты. Сюжеттің дамуы мен тақырыптық өңдеу осы әрекеттердің әлеуметтік, саяси және заңдық негіздерінің заңдылығын күмәнге салады. Нақты Соттар соты Германиядағы нацистік режимге дейін және оның кезінде қызмет еткен және заңдарды қабылдап, орындаған 16 судья мен прокурорға бағытталған. Олар - пассивті, белсенді немесе екеуі де - міндетті жыныстық стерилизация сот актілеріне және адамдарды діндері, нәсілдік немесе этникалық бірегейлігі, саяси нанымдары және физикалық кемшіліктері немесе мүгедектігі үшін түрмеге жабылды және өлім жазасына кесілді. Фильм сюжеті бойынша басты тақырып Фельденштейн ісі деп аталатын "расалық арамдану" ісі. Бұл ойдан шығарылған жағдайда, нақты өмірдегі Каценбергер үкімінің негізінде, егде жастағы еврей жігіті арийлік (герман) 16 жасар қызбен "қатынас" (жыныстық әрекеттер) жасағаны үшін сотталды, бұл әрекет заң бойынша Нюрнберг заңдары бойынша қылмыс ретінде анықталды, оны неміс рейхстагы қабылдады. Осы заңдарға сәйкес, ол адам кінәлі деп танылып, 1942 жылы өлім жазасына кесілді. Осы және басқа да мысалдарды қолданып, фильм кең таралған әлеуметтік азғындық кезеңіндегі жеке ар-ождан, ұжымдық кінә және мінез-құлықты зерттейді. Фильм саяси төңкеріс кезінде жеке адамды алдау мен моральдық келісімді көрсету үшін сот залында драманы қолданумен ерекшеленеді; бұл нацистік концлагерьлерді азат еткеннен кейін американдық және британдық сарбаздар түсірген нақты кадрларды көрсетуден тартынбаған алғашқы негізгі драмалық фильм болды. Сотта прокурор полковник Тэд Лоусон (Ричард Видмарк) көрсеткен, қатарға тігілген және үлкен шұңқырларға бульдозермен тасталған жалаңаш мәйіттердің үлкен үйірлері сол кездегі негізгі фильм үшін ерекше көркем деп саналды. Көптеген деректерге сүйенсек, Трейсидің монологы бірнеше камераны пайдаланып бір ретімен түсірілген. Клифттің өз репликасын есте сақтау қиынға соқты, сондықтан Крамер оған Clift-тің жүйкелілігі кейіпкердің психикалық жағдайының басты бөлігі болатынын дұрыс түсінгендіктен, қолынан келгеннің бәрін істеуге кеңес берді. (Клифт фильмді түсіруге соншалықты құштар болғандықтан, ол тек шығындар үшін жұмыс істеді.) Ланкастер фильмнің 135 минутына дейін ұзақ монологына дейін тек үш жолды айтады (сот залында жоқ). Осы уақыт аралығында Гарланд жеті жылдан кейін қайтадан кинода жұмыс істегеніне қатты қуанып, жылап-сықтауға көңіл-күйін түзетуге біраз уақыт қажет болды.

Қабылдау

Әлемдік премьерасы 1961 жылғы 14 желтоқсанда Батыс Берлиндегі [[Haus der Kulturen der Welt]]-те өтті. Неміс, испан, итальян және француз тілдерінде дубляжданған дыбыс жолағы бар құлаққаптар қолжетімді болды. Variety журналы былай деп жазды: "Абби Маннның ақылды, ойландыратын сценарийі қазіргі заман тарихының ең ауыр беттерін қайғылы негіз ретінде пайдаланып, адам баласының өзі білетін ауыр зұлымдықтарды айыптау жауапкершілігін қатал еске салады. Бұл сабақ Креймердің ауқымды өндірісі арқылы мұқият, талғаммен және көтеріңкі түрде жеткізілді". "Harrison's Reports" журналы "Тамаша" деген ең жоғары бағасын берді, Креймерді "шеберлікпен сусымалы режиссураны қолданғаны" үшін, ал Спенсер Трейсиді "күшті мазмұнды орындауы" үшін мақтады. Брендан Гилл "The New Yorker" журналында фильмді "батыл және, ұзақтығына қарамастан, үздіксіз қызықты туынды" деп атады, ол "қойылатын ең маңызды сұрақтардың бірі" болып табылады және "мыңдаған жылдар бұрын туғандықтан, одан да жаңа және қызықты". Гилл актерлік құрамының "көптеген жұлдыздармен" толғанып, кейде "сот Grand Hotel" сияқты болып көрінуі мүмкін екенін айтты. "Дегенмен, олардың барлығы рөлдерінде қалу үшін жақсы тырысады". Рихард Л. Коу "The Washington Post" газетінде оны "концепциясы және орындалуы жағынан ерекше фильм" деп жариялады. "Warner-де осыны көргендер экранның лайықты мақсатта қолданылғанын түсінетін болады". Ұлыбританияның "Monthly Film Bulletin" басылымы келіспей, көбінесе жағымсыз пікірде "бұл ауқымды сот процесі туралы фильм философиялық және тарихи құндылығына сенімділікті әлсіретеді, хабарламаның жақсы бөлігін сот залындағы истериямен бояйды", - деп түсіндірді. "Бірқатар жасалма көріністерде мән соңғы шокқа дейін қатал түрде жеткізіледі. Сол бір әуесқойлық тәсіл (зум-объективтер мен камера айналымы басым) және шоумендік сот процесін, әсіресе Янинг кейіпкерінің мелодрамалық өзгеруінде, қарапайым пародияға айналдырады". Фильм АҚШ-та 6 миллион доллар, ал бүкіл әлем бойынша 10 миллион доллар тапты. Фильмнің телеарнадағы тұңғыш көрсетілімі 1965 жылғы 7 наурызда ABC телеарнасында өтті. Ол "Қанды жексенбіде" Сельмадан Монтгомериге дейінгі шерулер кезіндегі зорлық-зомбылық туралы жаңалықтарды көрсету үшін тоқтатылды. Нацистердің зұлымдықтары туралы фильм мен афроамерикалықтарға қарсы зорлық-зомбылық туралы жаңалықтардың қатар қойылуы азаматтық құқықтар қозғалысына көбірек қолдау мен жанашырлық тудырды.

Марапаттар мен ұсыныстар

Наградалар санаты Номинант(тар) Нәтижесі Академия сыйлығы Үздік фильм Стэнли Крамер Үздік режиссер Үздік актер Максимилиан Шелл Спенсер Трейси Үздік қосалқы актер Монтгомери Клифт Үздік қосалқы актриса Джуди Гарланд Үздік сценарий – Басқа ортадан алынған материал негізінде Эбби Манн Үздік көркем режиссер – Ақ-қара Рудольф Стернад және Джордж Мило Үздік операторлық – Ақ-қара Эрнест Ласцло Үздік костюм дизайны – Ақ-қара Жан Луиз Үздік фильм монтажы Фредерик Кнутсон Ирвинг Г. Тальберг естелік сыйлығы Стэнли Крамер Американдық кино редакторы сыйлығы Үздік монтаждалған көркем фильм Фредерик Кнутсон Бодил сыйлығы Үздік еуропалық емес фильм Стэнли Крамер Британдық кино академиясы сыйлығы Үздік фильм Үздік шетелдік актер Монтгомери Клифт Максимилиан Шелл Кино жазушылар шеңбері сыйлығы Үздік шетелдік фильм Дэвид ди Донателло сыйлығы Үздік шетелдік туынды Үздік шетелдік актер Спенсер Трейси Дэвид Джовани сыйлығы Марлен Дитрих Америка кино режиссерлер гильдиясы сыйлығы Ең үздік режиссерлік жетістік – көркем фильм Стэнли Крамер Фоторама де Плата сыйлығы Үздік шетелдік орындаушы Спенсер Трейси Алтын глобус сыйлығы Үздік фильм – драма Үздік актер – драмада Максимилиан Шелл Үздік қосалқы актер – көркем фильм Монтгомери Клифт Үздік қосалқы актриса – көркем фильм Джуди Гарланд Үздік режиссер – көркем фильм Стэнли Крамер Халықаралық түсініктікті нығайтатын үздік фильм Лаурел сыйлығы Ең үздік драма Ең үздік ер адамның драмалық рөлі Максимилиан Шелл Ең үздік ер адамның қосалқы рөлі Монтгомери Клифт Ең үздік әйелдің қосалқы рөлі Джуди Гарланд Үздік операторлық – Ақ-қара Эрнест Ласцло Настро д'Аргенто Үздік шетелдік режиссер Стэнли Крамер Ұлттық кино кеңесі сыйлығы Ең үздік он фильм – 8-орын Ұлттық фильмді сақтау кеңесі Ұлттық фильм тізілімі Нью-Йорк кино сыншылары шеңбері сыйлығы Үздік фильм Үздік актер Максимилиан Шелл Үздік сценарий Эбби Манн Онлайн фильм және теледидар қауымдастығы сыйлығы Даңқ залы – Көркем фильм Америка сценаристтер гильдиясы сыйлығы Ең үздік жазылған американдық драма Эбби Манн

2008 жылдың маусымында Америка кино институты 1500-ден астам шығармашылық қоғам өкілдерін сауалнама жасағаннан кейін «Ең үздік он фильм» тізімін жариялады. «Нюрнбергтегі сот» сот драмасы жанрындағы ең үздік фильмдердің оныншысы деп танылды. Сонымен қатар, фильм AFI-нің «100 жыл 100 фильм» тізіміне ұсынылды.

Шығару

Нюрнбергтегі сот американдық кинотеатрларда 1961 жылдың 19 желтоқсанында көрсетілді. CBS/Fox Video фильмді алғаш рет 1986 жылы екі VHS кассеталық жиынтық ретінде шығарды. MGM 1991 жылы VHS нұсқасын қайта шығарды, ал 1996 және 2001 жылғы қайта шығарулар тиісінше Vintage Classics және Screen Epics жинақтарының құрамына кірді. Сонымен қатар, 2004 жылдың 7 қыркүйегінде арнайы басылым DVD шығарылды. Фильмнің үш Blu-ray нұсқасы да жасалды. 2014 жылдың 14 қарашасында Twilight Time компаниясы шектеулі санды Blu-ray шығарды. Kino Lorber 2018 жылы Blu-ray-ді стандартты шығарылым ретінде қайта шығарды. BFI 2020 жылдың 20 қаңтарында 2 дискілік Blu-ray шығарды. Австралиялық Blu-ray The Hollywood Gold Series сериясының бөлігі ретінде жарық көрді.

Бейімделулер

1985 жылы фильмнің совет сахналық қойылымы «Сот» деген атпен Балтық үйі фестиваль театры үшін Геннадий Егоровтың режиссерлігімен қойылды. 2001 жылы фильмнің тағы бір сахналық қойылымы Бродвейде қойылды, онда Шель (бұл жолы Эрнст Яннинг рөлінде) және Джордж Гриззард басты рөлдерді ойнады, ал режиссерлік жұмысын Джон Тиллингер жүзеге асырды.