Кіріспе

Шюбичтер отбасы, бастапқыда Брибиршич (Берберистих, Броборстик, Бреберстик, Бребериенс) деп те аталған, Хорватияның он екі ақсүйек тайпасының бірі және орта ғасырларда Хорватия мемлекеттігін құраған маңызды ақсүйек үй. Олар Далмацияның ішкі аймағындағы Брибир (Варвария) округін биледі. Зрински (1347–1703) тармағымен бірге, олар шамамен 500 жыл бойы Хорватияның ең беделді ақсүйек отбасы болды.

Шығу тегі

Бүгінде Брибир – Далмацияның ішкі аймағындағы археологиялық ескерткіш. Ол Скрадиннің солтүстік-батысына қарай он бес шақырымдай жерде, Бенковац қаласынан өтетін ескі Задар жолының жанында орналасқан. Батыстағы тік жартастардың төменгі жағында Брибирчица өзенінің бастауы бар, осы жерден бай және құнарлы Брибир Островица жазығы басталады. Брибир төбесі – айналағы аумақты бақылауға өте ыңғайлы орын болғандықтан, тұруға қолайлы аймақ еді. Оны бақылаған адам теңізден ішкі аймаққа соққан барлық жолдар мен жолдарды бақылайтын, сондықтан да ол орнықты мекен еді. Рим дәуірінде Брибир, Варвария деп белгілі болған, муниципиум мәртебесіне ие болды және он төрт Либурния округінің бірінің орталығы саналды. Византия императоры Константин Порфирогенит 10 ғасырда хорваттардың 7 ғасырда Далмацияға қоныстанғаны туралы жазды және олардың елді он бір округке (зупания) қалай ұйымдастырғанын сипаттады, соның бірі – Бребери, ол ескі Варвария орнында құрылған (Моравчик және Дженкинс, ред. 1967). Оны солтүстіктегі Книн аумағынан бөліп тұратын төбелер тізбегі болды, ал оңтүстікте Скрадинмен шектесетін. Бұл жерді бір рудан шыққандар ұстаған, сол замандағы құжаттарда олар дворян, комит немесе Бреберианс князьдары (Бребердің дворяндары, графтары немесе билеушілері, хорват тілінде "knezovi Bribirski") деп аталды. Бұл Бреберианс Лука Жупаниясынан шыққан Шубич тайпасына жатты. 1182 жылы Задардың ішкі аймағында асыл Толимир, Стефан Субичтің ұлы туралы айтылды, 1248 жылы асыл Субиничтер Крк аралында болды, ал Младен III Банич (1342) және Пауль III Банич (1345) – Брибирдің негізгі тармағының алғашқы өкілдері болып, Субичиевич әулетінің ұрпақтары деп аталды.

Түпнұсқалық елтаңба

Бұл ақсүйек руының бастапқы гербі – қызыл қалқанда күміс қанат. Топтық белгісі – бүлдіргеннің бұтағы. Күміс және қызыл түстер – папалық партияны қолдаған хорват руларының түстері, мысалы, Крк иелері (Римдік Франгипанилердің гербін қабылдағанға дейін), Гусич, Могорович және Хрватинич, және қазір де Хорватияның түстері болып табылады. Бұл бейне корольдік камераның қанатты қалқан таңбасынан шыққан болуы мүмкін, бұл лауазымды 1069 жылы Будес postelnic berberensis jupanus атқарған. Қанаттар, әсіресе елтаңба ретінде, кейінгі хорват геральдикасында жиі кездеседі. Бұл туралы күшті Зриндерлердің көптеген туыстары айта алады, олар өз гербтерінде Бребер бейнесін сақтап келген.

Уақыт шкаласы

Соңғы тарихи кітаптарда осы рудың мүшелері 13 және 14 ғасырлардағы рөліне қатысты айтылғанда, тарихшылар оларға Шубич тегін жатқызады. Бірақ бұл сол кезде олардың өздері қолданған есім емес еді. Орта ғасырларда Хорватиядағы әрбір адам төрт есіммен танысты: крещениеде алған есімі, әкесінің аты, руының аты (ол бір мекенің атымен де сәйкес келуі мүмкін) және тайпалық белгісі (Жиречек, 1967). Феодализм енгізілген кезде король Бела осы рудың Бреберді иелену құқығын растағанда (1251), оларды тану үшін бұл атау қайта қолданыла бастады, себебі сол кезде әдетте адам өз алғашқы иелігінің атымен аталатын. Осылайша, 1069 жылдан бастап 1520 жылы түріктердің бұл аймақты жойғанға дейін, латын тіліндегі түпнұсқа құжаттарда кездесетін рудың көптеген өкілдері өздерін христиандық есімдері мен әкелерінің атымен, содан кейін de Breberio деп таныстырады; олар тайпалық белгісін сирек қосады. Брибирлік Павел I Шубичтің (1312 жылы туған) мөрі, рудың ең көрнекті өкілі, мынандай жазуды ұстайды: + S(IGILLVM) PAVLI BREBERIENSIS BANI TOCIVS SCLAVONIE. Осы адамның тағы бір мөрінде: PAVLVS DE BREBERIO BANVS CROATORVM D[OMI]N[V]S ET BOSNE. Сондықтан, қарапайым халықта олардың тегі Бребер немесе оның түрленулері (Бреберич, Бребрич, Барбиер, Барбер, Барберич және т.б.) болар еді. 19 ғасырдағы білімді хорват тарихшылары, халыққа арналған алғашқы тарих кітаптарын жазғанда, Шубичті таңдады, ол сол кездегі ынталы ұлтшылдық рухта Бреберге қарағанда славяндық есім болып сезілді. Димитрий Звонимирдің (1075–1089) билігі кезінде, Хорватия Корольдігінің мифтік алтын ғасырында, постельник (comes camerarius) және тепицо (comes palatinus) жоғары лауазымдарын Будез және Доминик иеленді, екеуі де осы рудан шыққан. 13 және 14 ғасырларда Бреберлер Сплит, Трогир, Скрадин және Омиш қалаларында граф лауазымын көп рет атқарды, көбінесе Сидрагалық Домальд, Качич және Нелипич отбасыларымен қақтығысты. Құжаттарда Бребер руының алты түрлі тармағын анықтауға болады. Олардың ең танымалдары – iupanus Miroslaus Brebriensis, filius Bogdanizi (1184) ұрпақтары. Оның жоғарыда аталған шөбересі Павел 13 ғасырдың соңында биліктің шыңына жетті. Ол Хорватия мен Далмация бані болды, оның билігі Боснияға дейін созылды, ал ағаларымен бірге Далмацияның теңіз қалаларын басқарды. Ол осы аймақтарда Папаның жақтасы болды және Неаполь королінің тұңғыш ұлы Карлды Венгрия мен Хорватия тағына отырғызуға көмектесті. Ол Неаполь королі, Сербия королі, Тревизоның Да Камино иелері және Венецияның Тиеполо және Дандоло патрицияларымен туыс болды. Ол 1312 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның үлкен ұлы Младен басқа хорват руларына үстемдік етуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды және біртіндеп жер, қамалдар мен қалаларды жоғалтты.

Құлдырау

Осы жеке жолға шыққан бұтақтардан өзге, көптеген туыстары Бребердің ежелгі иелігін сақтауды жалғастырды. 1324 жылы Задар қаласының азаматтығы nobiles domini de Briberio-ға берілгенде, кланның 190 мүшесі инаугурацияға (инвеститураға) қатысты. 1353 жылы Османлы түркілері Дарданеллді кесіп өтіп, Еуропаға шапқышылықты бастады. 15 ғасырда Босния уже пашалыққа айналған еді, сол арқылы Хорватия мен Далмацияға шабуылдар жасалатын. Феодалдық жасақтар мен клан жауынгерлері түрік соғыс машинасына қарсы тұруға мүміндік таба алмады және Крбавское Полье шайқасында (1493) қаза тапты. Бребер қамалы түрік, венгр және венециялық армиялардың арасында қалды, ал 1520 жылға қарай қираған қиыршықтарға айналды. Бребериандықтардың әлі де ежелгі орнында болғанын көрсететін соңғы хабар – епископ Архангелдің (1490–1502) кезінде өткен Скрадин епархиялық синоды. Түрік үлескерлігі Далмация мен Хорватия халқының көп бөлігін қоныс аударуға мәжбүр етті. Кейбіреулері жағалаудағы қалаларда пана тапты, ал кейбіреулері теңіз арқылы Италияға өтті, басқалары, әсіресе ақсүйектер, Солтүстікке, Венгрия тажының астындағы Хорватияның сол бөлігіне қоныс аударды. Олардың кландық ұйымы толығымен бұзылып, жеке Бребер отбасылары Загреб округінің (Comitatus Zagrabiensis) әртүрлі жерлеріне қоныстанды (Адамчек & Кампус, 1976). 16 ғасырдың екінші жартысында олардың бірі Турапольеде (Campus Zagrabiensis) қоныстанғанын көреміз, онда олар кіші дворяндардың еркін қауымына (nobiles unius sessionis) қосылды. Тағы бір топ Стабицада және Загорье аймағындағы басқа жерлерде орналасты, ондағы бір тармақ, графтар Янкович Брибирский, 17 ғасырда Хорватский поместьесіне ие болды және 20 ғасырға дейін жергілікті маңызды отбасылардың бірі болып қала берді. Бребер отбасылары осы жерлерде бүгінге дейін өмір сүріп келеді.

Зринск филиалы

1347 жылы Венгрия королі Людовик I осы Бреберлер тармағына, атап айтқанда, Бан Пауылдың ұлы Грегори граф және оның жүрегі Георгий граф (хорват тілінде Грегур және Юрай), Зрин қамалын сыйлады (стратегиялық маңызды Островица қамалының орнына, олардың ата-бабалары Брибирден тыс соңғы иелігі). Бұл тармақ Зрин тегімен белгілі болды (сондай-ақ латын, қазіргі хорват, венгр, француз және итальян тілдерінде қолданылатын Зриний, Зриньи, Зрини, де Серин, Сдрин атауларымен). Олар атақ-даңққа граф Никола IV (1508–1566), Сигетвардың (мажар тілінде Szigetvár) қаһарманы және граф Никола VII (1620–1664), Осман империясының жазасы арқылы қол жеткізді. Соңғысының хатшысы Марк Форсталл (немесе Маркус Форсталл) Зриндер тарихын жазды, олардың Бреберлерге, Шубич тайпасына және содан Римнің Сулпиция руына дейінгі тарихын баяндады, ол, Суетонийдің айтуынша, Зевстің Пасифаяға деген махаббатынан пайда болған. Тіпті атақты ғалым Шарль Дукан (1610–1688) өзінің «Illyrici Veteris et Novi» еңбегінде осы керемет тектің шығу тегін айтады: «Dynastae in Zrinio magno semper in Dalmatia, et in Croatia potentatu gaudebant, primum ante anno 1347. Breberiensium, deinde Zriniorum nomine cogniti: Comites Breberienses ex antiquo Sulpitorum Romanorum genere orti, Subich a Dalmatis patrio cognominabantur sermone». Ренессанс мәдениетінің ерекшелігі – классикалық антикаға құрметпен қарау және Римнің ұлы дәстүрімен байланыс орнатуға ұмтылыс сол замандағы кең таралған әрекет болды. Дегенмен, Зриндерлердің мәлімдемесі толығымен негізсіз емес. Рим империясы кезінде Далмация сенаторлық провинция болған және оның астананың патриций отбасыларымен байланысы болған. П. Сулпиций Руф шамамен б.з.д. 45 жылы Иллирияның губернаторы болған және римдіктердің әдетінше, мұнда клиенттерді орналастыруы мүмкін. Варвария – Италия заңымен римдік муниципалитеті болған, бірақ ол Клавдий тайпасына тіркелген. Брибирдегі археологиялық зерттеулер римдік муниципалитеті мен хорваттардың келуі арасында адам қонысының үзілмегенін көрсетеді. Бребериендердің Рим әлеміне қатысы Звонимир (1075–1089) патшалығы кезінде Хорватияның папалық билікке бағынуы және кейін еретиктердің жақтастары Качич тайпасын жеңуі (1227) кезінде билікке көтерілуінен көрінеді. Содан кейін Папа бан Младенді «dilectus filius» (1319) деп атады. Хорватия мен Далмациядағы Карин, Бабонич, Франкопан, Гусич және теңіз қалаларындағы кейбір патриций отбасылары сияқты басқа да тайпалар мен отбасылар Риммен ұқсас байланыс орнатқан. Граф Мартино Зрински немесе Сдригна 1462 жылы дүниеге келді, граф Петр II-нің ұлы және Никола III-нің ағасы, Никола IV-тің әкесі, тарихқа Сигет (мажар тілінде Сигетвар) Никола Ұлы Зрински ретінде енген. Мартино Зрински Зрински отбасының Грекиядағы Кефалонияда тұрған алғашқы мүшесі болды. Ол Сдрин немесе Сдринья есімін қабылдады.

Басқа салалар

Брейбер кланының тағы бір тармағы, 14 ғасырдың басында өмір сүрген Петрден тараған, өркендеуіне болашақ Киелі Рим императоры (1411 ж.) Люксембургтің Зигмундына, оның Неаполь королі Ладиславқа қарсы Венгрия тажы үшін күресінде берік адалдығын сақтағандарының арқасында жетті. Никола, Джеймс және Джон, noble de Breberio, иеліктерінде расталды. Джеймс вице-бан қызметіне тағайындалды. Сондай-ақ, отбасы барлық қосымшаларымен бірге Перна қамалын алды. Бұл отбасы содан бері Переньи (хорват тілінде Перански, немесе Перанский, де Перен, басқа тілдерде Перня) деп аталды және 20 ғасырға дейін Венгрияның ірі магнаттарының қатарында болды. Габриэль Переньи және епископ Франциск Переньи Мохач шайқасында (1526 жылғы 29 тамызда) қаза тапты. Байлыққа және билікке жеткен тағы бір отбасы тармағы – Угринус ұрпақтары (1335 жылы қайтыс болған). Мелич, кейін Мелит деген лақап атымен белгілі болған олар Трансильванияда кең аумақты жерлерге иелік етті.