Солтүстік Мұзды теңіздегі кит аулау орталығы – Смееренбург тарихы

Кіріспе

Смееренбург – Солтүстік-Батыс Свалбардтағы Амстердам аралындағы кит аулау орталығы болған. Ол 1619 жылы Дания және Голландия тарапынан Еуропаның ең солтүстік шетіндегі бекіністердің бірі ретінде құрылған. Жергілікті гренланд киттерінің саны тез азайып, кит аулау теңіздік индустрияға дамығаннан кейін, Смееренбург шамамен 1660 жылы тасталып кетті.

Тарих

Шпицбергенде кит аулаудың алғашқы қарқынды кезеңінде Смеренбург солтүстіктегі операциялардың орталығы болды. Смееренбург атауы голланд тілінен шыққан және сөзбе-сөз "майлы қала" дегенді білдіреді. Кит аулаушылар "Гренландия китін" аулаған, қазір ол қамыс киті деп белгілі, ол сол кезде Фрам бұғазында көптеп кездесетін. Осы кезде кит майынан май шығару үшін, майды кемелерде емес, жағадағы қазандықтарда қайнататын. Оң жақтағы суретте үлкен (шамамен 2-3 метр диаметрлі) мыс қазандықтардың қалдықтары көрсетілген, оларда май қайнатылған. Қалған май отын ретінде пайдаланылды. Смеренбургтің жерін алғаш 1614 жылы голландтар басып алды, сол кезде Солтүстік компанияның Амстердам бөлімінен келген кемелер мұнда күлдірген матадан жасалған шатырлармен және қарапайым, уақытша пештермен уақытша кит аулау стансасын құрды. 1615, 1616 және 1618 жылдары голландтар бұл жерді қайтадан басып алды. 1619 жылы 500 тонналық кеме ағаш және басқа материалдармен Шпицбергенге жіберілді. Шатырлар мен уақытша пештердің орнына ағаштан жасалған құрылыстар мен мыс қазандықтар орнатылды, олар "кірпіш негізде тұрақты түрде орнатылды, ал астында кірпіштен жасалған ошақ пен түтін шығаратын құбыр болды". Бірінші жылы Смеренбургті тек Амстердам мен даниялықтар ғана басып алды, біріншісі шығыста, екіншісі батыста орналасқан. 1619 және 1620 жылдары Смеренбургке барған даниялық кемелер Копенгагеннен келген саудагерлермен жіберілді, ал 1621 және 1622 жылдары сонда барған кемелер патшалық жобамен жіберілді. 1623 жылы даниялықтармен жұмыс істейтін екі баск кемесі Смеренбургке келді және голландтар оларды қуғанша даниялық лашықтардан кит аулау құралдарын ала бастады. 1625 жылы, даниялықтармен жұмыс істейтін баск кемелері Смеренбургке келгенде, олардың стансасының бұрынғы маусымда голландтар мен ағылшындардың жұмысынан зақымдалғанын көрді. 1625 жылдан кейін даниялықтар голландтармен қуылды, олардың орнын Хорн, Энхуйзен және Влиссинген бөлімдері басты. 1626 жылы Смеренбургте бес үлкен "лашық" болды, ал 1633 жылы Солтүстік компанияның барлық бөлімдері елді мекенде өкілдік етті. Гүлдену кезеңінде (1630 жылдары) Смеренбург 16-17 ғимараттан тұрды, оның ішінде орталықта 1631 жылы немесе одан бұрын салынған форт, даниялықтар мен басқа да бөгет қойғыштардан қорғану үшін салынған. Ғимараттар арасындағы жолдар кептірілген су ағындарымен төселген, бұл адамдардың құрғақ аяқ киіммен жүруіне мүмкіндік берді. Ғимараттардың алдында жеті жұп (және бір) пеш орналасқан. Амстердамда үш ғимарат және екі жұп пеш болды, ал батыста Мидделбург, Вере, Влиссинген, Энхуйзен, Делфт және Хорн бөлімдерінің стансалары орналасқан. Осы уақыт аралығында жағалауда 200-ге жуық адам жұмыс істеді, олар кит майын қайнатып, майға айналдырды, киттерді терістеді және май құю үшін шағын шелектер жасады. 1632 жылы даниялықтар баск кемелерін пайдаланып Ян-Майендегі голланд стансасын жойғаннан кейін, голландтар Якоб Сегерсзон ван дер Брюгге басқаруымен жеті адамды 1633-1634 жылдары Смеренбургте қыстауға жіберді. Жеті адамның барлығы аман қалды, бұл 1634-1635 жылдары тағы бір жеті теңізші тобының қыстауына себеп болды. Олардың барлығы қайтыс болды және тәжірибе тоқтатылды. Смеренбургтің құлдырауы 1640 жылдардың басында басталды, өйткені Шпицбергеннің шығанақтарында және бұғаздарында киттер азая бастады. 1657 жылға дейін Хорн бөлімі оны пайдалануда екенін естиміз. 1660 жылға таяу, майды портқа оралғаннан кейін майға өңдеуге көшумен және пелагикалық кит аулауды кеңейтумен, елді мекен ақыры тасталды. 1973 жылы Смеренбург қираған жерлері Норвегияның Солтүстік-Батыс Шпицберген ұлттық паркінің құрамына енді.

During the first intensive phase of the Spitsbergen whale fishery, Smeerenburg served as the centre of operations in the north. The name Smeerenburg is a Dutch word literally meaning "blubber town". The whalers were taking the "Greenland right whale", now known as the bowhead whale, which were then prevalent in Fram Strait. At that time, oil was rendered from whale blubber using try pots on shore, rather than on ships at sea, so the whalers needed a shore station for the try works. The image at right shows the concretised remnants of whale oil that built up around the large (ca. 2 3m diameter) copper kettles in which the blubber was rendered. Leftover blubber was used as fuel for the fires. The site of Smeerenburg was first occupied by the Dutch in 1614, when ships from the Amsterdam chamber of the Noordsche Compagnie (Northern Company) established a temporary whaling station here with tents made of canvas and crude, temporary ovens. In 1615, 1616, and 1618 the Dutch again occupied the site. In 1619, a 500 ton ship with timber and other materials was sent to Spitsbergen. The tents and temporary ovens were replaced with wooden structures and copper kettles "set in a permanent fashion on a brick foundation, with a brick fireplace beneath and a chimney for the smoke." In its first year only Amsterdam and the Danes occupied Smeerenburg, the former to the east and the latter to the west. In 1619 and 1620 the Danish ships that went to Smeerenburg were sent by merchants from Copenhagen, while those that went there in 1621 and 1622 were sent by a royal undertaking. In 1623 two Basque ships employed by the Danes arrived at Smeerenburg and began taking whaling gear from the Danish huts before they were driven away by the Dutch. In 1625, when the Danish employed Basque ships arrived at their place in Smeerenburg they found that their station had been damaged, the work of the Dutch and English in the previous season. After 1625 the Danes were expelled by the Dutch, their place being occupied by the Hoorn, Enkhuizen, and Vlissingen chambers. By 1626 there were five big "huts" at Smeerenburg, and by 1633 all the chambers of the Northern Company were represented at the settlement. In its heyday (1630s), Smeerenburg was made up of 16–17 buildings, including a fort at its centre, built in or before 1631 to ward off the Danish and other interlopers. The alleys between the buildings were cobbled with drainage gullies, allowing the men to walk dry shod. There were seven double (and one single) ovens situated in front of the buildings. Amsterdam had three of the buildings and two of the double ovens, while to the west were the stations of the Middelburg, Veere, Vlissingen, Enkhuizen, Delft, and Hoorn chambers. During this time there were as many as 200 men working ashore, boiling blubber into oil, flensing whales, and coopering casks to pour the oil into. Following the destruction of a Dutch station in Jan Mayen by Danish employed Basque ships in 1632, the Dutch sent seven men, led by Jacob Segerszoon van der Brugge, to over winter at Smeerenburg in 1633–34. All seven men survived, prompting another wintering by another group of seven sailors in 1634–35. All of them died, and the experiment was abandoned. Smeerenburg's decline began in the early to mid 1640s, as whales became scarce in the bays and sounds off Spitsbergen. We hear of it still in use by the Hoorn chamber as late as 1657. Around 1660, with the transition to processing blubber into oil on return to port and expansion into pelagic whaling, the settlement was finally abandoned. In 1973 the ruins of Smeerenburg became part of Norway's North West Spitsbergen National Park.

Аңыз

Смееренбургтің көлемі көптеген авторлар тарапынан әлдеқайда үлкейтілген. Уильям Скорсби (1820) қысқа жазғы маусымда Смееренбургке 200-300 кеме және 12 000-18 000 адам келгенін айтқан. Норвегиялық саяхатшы Фридтжоф Нансен (1920) да осыған ұқсас мәлімдеме жасап, жүздеген кемелер Смееренбургтің жазықтығында тоқтағанын, он мың адам дүкендер мен көшелері бар толыққанды қалаға келгенін мәлімдеді. Триарлар, ұстаханалар мен шеберханалардан өзге, онда дүкендер, шіркеулер, бекіністер, құмар ойнайтын орындар және тіпті сауда үйлері де болған. Бірақ, жоғарыда айтылғандай, мұндай мәлімдемелер шындыққа сай емес. Смееренбург өркендеген 1630 жылдары он бес кемеден аспайтын және 400-ге дейін адам келген. Дүкендер, шіркеулер немесе сауда үйлері болған жоқ, тек екі зеңбірегі бар бір ғана бекініс болды. 1979-1981 жылдары жүргізілген археологиялық қазбалардың нәтижелеріне қарамастан, қазіргі авторлар кейде Смееренбург туралы айтылған фантастикалық әңгімелерді қайталай береді. 2019 жылғы анимациялық фильм «Клаус» алыс солтүстік Скандинавия аралындағы «Смееренсбург» қаласында өтеді, бұл қасақана жасалған қате екенін продюсер Серджио Паблос мәлімдеді.