Кіріспе

Рим провинциясы, қазіргі Египеттің көп бөлігін қамтыған. Римнің "Египет" деп аталатын бөлімшесі. Египет 30 ж.б.д. римдік әскерлер тарапынан басып алынып, 27 ж.б.д. жаңа Рим империясы құрылған кезде оның провинциясына айналды. Египет империя үшін астық өндіруші маңызды орталыққа айналды және жоғары дамыған қалалық экономикаға ие болды. Италиядан басқа Римнің ең бай провинциясы болды. Римдік Египет халқының саны белгісіз, бірақ бағалаулар 4 миллионнан 8 миллионға дейін жетеді. Оның астанасы Александрия, Рим империясының ең ірі порты және екінші ірі қаласы болды. Рим империясының алғашқы кезеңінде Египетті үш рим легионы күзетті, кейіннен гарнизон екіге дейін азайтылды, сонымен қатар рим армиясының қосымша құралымдарымен бірге. және қосымша жеңілдіктер берілді. Император Аврелиан Александрияны сәтті қоршап алып, Египетті қайтарып алды. 297–298 жылдары император Диоклетианға қарсы шыққан Домиций Домициан мен Ахилл провинцияны басып алды. Птолемей патшалығы тоқтатылды, Египет Октавианның жеке меншігіне өтті. Александрияның сыртындағы жергілікті басқару номой деп аталатын дәстүрлі аймақтарға бөлінді. Египеттің ерекшелігі - оның гарнизоны басқа провинциялардағыдай сенаторлық дәрежедегі губернатордың емес, ат әскерінің өкілі болған префектус Египтидің басшылығында болды. Александрия - ерте Рим империясының Жерорта теңізіндегі екінші қаласы, грек шығысының мәдени астанасы және Антоний мен Клеопатра тұсында Римге қарсылас болды. Жағдайды одан әрі қиындатқан нәрсе - гректерден де, жергілікті египеттіктерден де бөлек өздерінің қауымдастықтары болған яһудилер, олардың көпшілігі грек мәдениетіне бой ұсынған. Бұл топтардың арасында грек тегіне ие болған митрополиттер болды. Азаматтыққа қол жеткізу және шенді көтеру өте қиын болды, және жоғарылауға көптеген мүмкіндіктер болған жоқ. Көптеген адамдар басқа кастаға көтерілудің бір жолы әскерге шақыру деп санады. Тек римдік азаматтар ғана легиондарда қызмет ете алса да, көптеген гректер де олардың қатарына қосылды. Египеттіктер қосымша күштерге қосылып, қызметтен босатылғаннан кейін азаматтыққа ие бола алды. Әр топтың әлеуметтік жағдайына байланысты салық салудың әртүрлі ставкалары болды. Рим және Александрия азаматтары бас салығын төлеуден босатылған. Номой астаналарының грек тұрғындары төмен салық ставкаларына ие болды, ал египеттіктер жоғары салық ставкаларына ие болды. Метрополистерде грек әлеуметтік-саяси элитасы, 2-ші және 3-ші ғасырларда үлкен жеке меншіктері арқылы Египетті билеген қалалық жер иелері болды. Оксиринх қаласында осы қалалардағы әлеуметтік құрылым туралы көптеген ақпараттарды қамтитын көптеген папирус қалдықтары сақталған. Бұл қала, Александриямен бірге, римдіктер Египетті басып алғаннан кейін де қолданылып келген түрлі институттардың әртүрлі құрылымын көрсетеді. Птолемейлер тұсында болғандай, Александрия мен оның азаматтары өздерінің ерекше атауларына ие болды. Бұл қаланың мәртебесі мен жеңілдіктері Египеттің қалған бөліктерінен жоғары болды. Птолемейлер тұсында болғандай, римдік Александрияның азаматы болудың негізгі жолы - тіркеу кезінде ата-анасының екеуі де Александрия азаматы екенін көрсету болды. Александриялықтар ғана римдік азаматтыққа ие бола алатын египеттіктер еді. Егер қарапайым египеттік римдік азамат болғысы келсе, алдымен Александрия азаматы болуы керек еді. Египеттегі Август кезеңі "грек" жер иелері бар қалалық қауымдастықтардың құрылуын көрді. Бұл жер иелері египеттіктерге қарағанда үстемдікке ие болды және өздерін билік пен жеңілдіктерге ие етті. Азаматтардың ішінде грек азаматтары, егер олар 4-5 ж.б.д. үкімет құрастырған тізімге негізделген ата-аналарының екеуі де гимназия мүшелері екенін көрсетсе, кіре алатын гимназиялар болды. Содан кейін гимназияға үміткер эфебусқа қабылданды. Сондай-ақ, ақсақалдар кеңесі, героусия болды. Бұл ақсақалдар кеңесі бұлай жауап бермейтін. Осы грек ұйымының барлығы мегаполистің маңызды бөлігі болды және грек институттары азаматтардың элиталық тобын қамтамасыз етті. Римдіктер осы элитадан қалалық шенеуніктерді және жақсы білімді әкімшілерді тағайындауды күтті. Египеттік жер иелері жердің арурасына салық ставкалары бойынша элитаға қарағанда 3 есе көп төледі, ал Александрия тұрғындарына қарағанда жердің арурасына салық ставкалары бойынша 4-5 есе көп төледі. Александрия Египеттегі грек қалаларының ішіндегі ең мәртебелі болғанмен, Антиноополис сияқты басқа грек қалалары Александрияға ұқсас жеңілдіктерге ие болғандығы анық; мысалы, Александриялықтар сияқты Антиноополиттер де бас салығын төлеуден босатылған. Осы өзгерістердің барлығы гректердің Египетте одақтас ретінде қарастырылуына, ал египеттіктердің басып алынған халық ретінде қарастырылуына әкелді. Идиос логосының гномоны құқық пен мәртебе арасындағы байланысты көрсетеді. Ол негізінен айыппұлдар мен мүліктің тәркілеуіне байланысты кірістерді көрсетеді, оларға тек бірнеше топтар ғана бейімделген. Гномон босатылған құлдың бұрынғы қожайынының әлеуметтік мәртебесін алатынын да растайды. Гномон римдіктердің мәртебе мен мүлікке негізделген ақшалай құралдар арқылы қолдаған әлеуметтік бақылауын көрсетеді.

Экономика

Бұл императорлық үкімет пайдаланған экономикалық ресурстар Птолемей дәуірінен бері өзгерген жоқ, бірақ әлдеқайда күрделі және жетілдірілген салық салу жүйесінің дамуы Рим билігінің ерекшелігі болды. Жерге ақшалай да, тауар түрінде де салықтар салынатын, сондай-ақ, түрлі-түрлі шағын салықтар, кеден алымдары және басқа да төлемдер тағайындалған лауазымды тұлғалармен жиналатын. Мысырдың астығының көп бөлігі өзенмен (солтүстікке) Александрия халқын қамтамасыз ету үшін де, Рим астанасына экспорттау үшін де тасымалданды. Салық төлеушілер тарапынан қысым мен зорлық-зомбылық туралы жиі шағымдар түсіп тұрды. Жерді басқару және иелену мәселесінде Птолемей мемлекеті ертедегі перғауындардағыдай жерді жіктеудің көп бөлігін сақтап қалды, бірақ Рим империясы жеке және мемлекеттік жерлер арасындағы айырмашылықты енгізді. Бұрынғы жүйеде жердің аз бөлігі ғана жеке меншік ретінде саналған. Жердің мәртебесі мүліктің суармалылығына, құқықтық жағдайына және функциясына, сондай-ақ Птолемей жүйесінен қалған меншік құқығының үш негізгі санатына байланысты анықталды: храмдарға тиесілі қасиетті мүлік; мемлекетке тиесілі және оның кірісінің басым бөлігін құрайтын патшалық жер; және "сыйлық жер" (; ) дін қызметкерлері жүйесі бойынша жалға берілген. III ғасырдың соңына қарай маңызды проблемалар байқалды. Императорлық валютаның құнын төмендетудің бірнеше рет жасалуы монетаға деген сенімді әлсіретті, тіпті үкіметтің өзі де оған үлес қосты. Ол негізгі тұтынушыларға, әскерге тікелей бағытталатын, көбінесе тауар түріндегі салық төлемдерін көбейтіп талап етті. Жергілікті әкімшілік кеңестер абайсыздыққа, қарсылыққа және тиімсіздікке ұшырады. Диоклетиан мен Константин I билік құрған кезде қатаң және мақсатты реформаның қажеттілігі айқын болды. Осы кезеңде Римнің Үндістанмен, әсіресе Римдік Мысыр мен Үндістан субконтиненті арасындағы саудаға қатысты көптеген дәлелдер бар. Кушан империясының билеушісі Хувишка (150–180 жж.) өз монеталарында эллиндік Мысыр құдайы Серапистің (САРАПО, "Сарапо" атауымен) бейнесін бейнеледі. Серапис Мысырдағы Александрия пантеонының ең жоғарғы құдайы болғандықтан, бұл монета Хувишканың Римдік Мысырға бағытталғандығын көрсетеді, бұл Кушан империясынан келетін өнімдер үшін маңызды нарық болған болуы мүмкін. Номойдың әкімшілік провинциялық астаналарында, негізінен фараондық және Птолемейлік кезеңнен мұрагерлік алған mētropoleis, римдік қоғамдық ғимараттарды басқарушы стратегтер мен жергілікті гимназиархтар салған. Көп жағдайда олар сақталмаған және олардың дәлелдері сирек кездеседі, бірақ олардың көпшілігі грек-рим әлеміндегі классикалық сәулет өнерін қолданып салынған болуы мүмкін. Римдіктер Мысырды жаулап алғаннан кейін Август Мысырда жаңа Рим императорлық культын орнатып, Августтың бейнесін Зевс Элеутериоспен (Ἐλευθέριος) сәйкестендірді және Ежелгі перғауыннан Мысырды "бостандыққа шығарды" деп айтылған Ұлы Ескендірдің үлгісін алды. Серапис Мысыр пантеонында Озирис рөлін, өмірден кейінгі өмір мен қайта жаралу құдайы, құнарлылық құдайы Изистің күйеуі және бала Хорустың әкесі ретінде атқарды. Юлий Клавдий императорлары Тиберий, Калигула, Клавдий және Нерон Коптос пен Дендерадағы діни ескерткіштер мен мекемелерді демеушілік етті. Домициан өлтірілгеннен кейін император Нерваның египет ғибадатханаларына көрсеткен қамқорлығы тек Эснада жазылған. Коммодтың жазуларынан кейін грек жазулары Файюм ғибадатханаларында табылмайды. (және .) Александриялық яһуди Аполлос Елшілердің істері кітабында Ефестегі мәжілісханада сөйлегені туралы жазылған. V ғасырдағы мысалы, Безае кодексі Аполлостың Мысырда христиан дініне айналғандығын білдірген. Христиан дінінің келуі 1 ғасырда деп саналады, бірақ бұған нақты дәлел жоқ, өйткені Аполлос басқа жерде дінге айналған болуы мүмкін. V ғасырда Батыс империясының құлдырауы египеттік римдіктерді Рим мәдениетінен одан әрі оқшаулады және христиан дінінің өсуін тездетті. Христиандықтың табыстылығы фараондық дәстүрлерді мүлдем тастауға әкелді: ғибадатханаларда қызмет еткен мысырлық діни қызметкерлер мен діни қызметкерлердің жоғалуымен, ешкім фараондық Мысырдың иероглифтерін оқи алмады, ал оның ғибадатханалары шіркеулерге айналдырылды немесе шөл далаға тасталды. Александрия патриархы Кирилл 415 жылы көпшіліктің көмегімен қала әкіміне еврейлерді қаладан қуып шығаруға көндірді. 415 жылы наурыз айында философ Гипатияның өлтірілуі Египеттегі классикалық эллиндік мәдениетте үлкен өзгеріс болды, бірақ философия VI ғасырдың Александриясында дамыды. Шіркеудегі келесі алауыздық ұзаққа созылған көтерілістерге әкелді және Мысырды империядан алшақтатқан болуы мүмкін. Сансыз папирус табылуы грек мәдениеті мен институттарының әртүрлі деңгейде жалғасқандығын көрсетеді. Жаңа діни дау Христианның адам және құдайлық табиғаты туралы болды. Оның екі табиғаты бар ма, адам және құдайлық, әлде біріккен табиғаты бар ма (оны құдайлығы мен адамдығынан құрастырылған гипостатикалық одақ) деген мәселе туды. Діни сезімге толы заманда, бұл империяны бөлуге жеткілікті болды. Бір табиғаттық дау 381 жылы Константинополь соборында өткеннен кейін туды және 451 жылы Халкидон соборынан кейін де жалғасты, ол Христианның "екі табиғаттағы бір тұлға" екенін жақтады, ал Монофизиттерге (бір табиғат) қарсы шықты. Монофизиттердің өзі Исаның құдайлық және адамдық екі табиғатынан тұратын, "Құдайдың Тірі Логосы" деп аталатын бір табиғаты бар екенін айтты. Көптеген "миафизиттер" олардың позициясы Халкидондық позициядан ешқандай айырмашылығы жоқ деп, олардың позициясы дұрыс түсінілмегенін және Халкидон соборы саяси себептермен оларға қарсы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Александрия шіркеуі Рим және Константинополь шіркеулерінен осы мәселе бойынша бөлініп, бүгінде Египеттегі діни өмірде маңызды күшке айналған Александрия копт православие шіркеуін құрды. Египет және Сирия миафизит көңіл күйінің ошақтары болып қала берді және Халкидондық көзқарасқа қарсы ұйымдасқан қарсылық 570 жылдарға дейін басылмады.

Ертедегі Римдік Мысыр (б.з.д.

Облыс б.з.б. 30 жылы Октавианның (болашақ рим императоры Август) өзінің қарсыласы Марк Антонийді жеңіп, фараон Клеопатраны құлатып, Птолемей патшалығын Рим империясына қосып алғаннан кейін құрылды. Агипттың алғашқы префекті Гай Корнелий Галл Жоғарғы Мысырды қарулы күшпен римдік бақылауға алды және кейінгі Птолемейлер тастап кеткен оңтүстік шекаралық ауданда протекторат орнатып, қорғады. Екінші префект Элий Галл Арабия Петреяны және тіпті Арабия Феликсті жаулап алуға бағытталған сәтсіз жорықтар жасады. Агипттың Қызыл теңіз жағалауы Клавдий билігіне дейін римдік бақылауға көшпеді. Үшінші префект Гай Петроний суару жүйесі үшін тоқыраған каналдарды тазартып, ауыл шаруашылығының жаңаруына ықпал етті. Петроний тіпті қазіргі Орталық Судан аймағындағы Куш патшалығына қарсы жорыққа басшылық етті, оның королевасы Иманаренат бұрын римдік Мысырға шабуыл жасаған еді. 22 жылы тұрақты пайдаға жете алмағаннан кейін, ол Напата қаласын толығымен қиратты және солтүстікке шегінді. Тиберий, Калигула және Клавдийдің билік ету кезеңдері Мысырда көбінесе бейбіт болды, Александрияда гректер мен яһудилер арасында үнемі азаматтық келіспеушіліктер туды. Клавдий Александрияның өз сенатымен басқару туралы талаптарын қабылдамады және Александриялық гректер мен яһудилер арасындағы тәртіпсіздікті басуға тырысты. Сасанидтер империясы Анастасий I билігінде Нил дельтасына шабуыл жасады, бірақ Сасанидтер армиясы Александрияны басып алуға немесе маңызды аумақтарды жаулап алуға сәтсіз болғаннан кейін шегінді. Александрия патриархатының суфрагандары төменде тізімделген. Алайда, бұл тізімде Августамика, Аркадия және Тебаида сияқты басқа провинциялар қамтылмаған. Рим провинциясының ежелгі епископтық орталықтары Aegyptus Secundus (II) Annuario Pontificio-да титулярлық орталықтар ретінде тізімделген: Мысырлықтар Константинополь императорына құрмет көрсетпеді және оған аз қарсылық көрсетті. Хосровтың ұлы және мұрагері Кавад II Шеро (Шерой), қыркүйекке дейін билік етті, ол сасанидтер басып алған аумақтарды Шығыс Рим империясына қайтару туралы бейбіт келісімге келді. Сасанидтердің басып алуы Миафизиттік ілімнің Мысырда қайта жандануына мүмкіндік берді, ал император Гераклийдің 629 жылы императорлық билікті қалпына келтіруімен Миафизиттер қудаланды және олардың патриархы қуылды. Осылайша, Мысыр империядан діни және саяси жағынан алшақтап, жаңа басқыншы пайда болған кезде осал жағдайда болды.

Арабтардың исламдық жаулауы (639-646 жж.)

Мұхаммедтің мұрагері халифа Омар Амр ибн әл-Ас басқаратын 4000 араб әскерін ислам үкімді батысқа тарату үшін жіберді. Арабтар 639 жылдың желтоқсанында Палестинадан Мысырға өтіп, Нил дельтасына жылдам ілгеріледі. Империялық гарнизондары қабырғалы қалаларға шегінді, онда олар бір жыл немесе одан да көп уақыт бойы қарсы тұра алды. Арабтар күш сұрап, 641 жылдың сәуірінде Александрияны қоршап алып, жаулап алды. Византиялықтар Мысырды қайтарып алу мақсатымен флот жинады және 645 жылы Александрияны қайта басып алды. Мұсылмандар 646 жылы қаланы қайта жаулап алып, Мысырды мұсылмандардың толық басып алуын аяқтады. Империялық флотпен 40,000 азамат Константинопольге эвакуацияланды, осылайша Мысырдағы 975 жылдық грек-рим үкімдігі аяқталды.