Кіріспе

1741 жылғы бірінші Силезия соғысындағы шайқас

Мольвиц шайқасы 1741 жылғы 10 сәуірде Пруссия мен Австрия арасында, Бірінші Силезия соғысының (Австрия мұрагерлік соғысының басында) кезінде болды. Бұл Пруссияның жаңа королі Фридрих II үшін алғашқы шайқас еді, онда екі тарап та көптеген әскери қателіктер жасады және Пруссия королі Фридрих II шайқас алаңынан қашып кетті, бірақ Пруссия армиясы жеңіске қол жеткізді. Осы шайқас Фридрихтің жаңадан бағындырылған Силезия аймағындағы билігін бекітіп, оған бағалы әскери тәжірибе сыйлады.

Өмірбаян

Австрия мұрагерлік соғысы 1740 жылы Карл VI-ның қайтысымен және оның қызы Мария Терезияның таққа отыруымен басталды. Габсбург монархиясы бастапқыда әйелдердің мұрагерлік құқығын жоққа шығаратын саликалық заңға бағынды; 1713 жылғы Прагматикалық санкция бұл заңды күштен шығарып, Мария Терезияға әкесінен мұрагерлікке өтуге мүмкіндік берді. Бұл мәселе Еуропалық деңгейге көтерілді, себебі Габсбург монархиясы негізінен неміс мемлекеттерінен құралған, әлсіз біріккен Киелі Рим империясының ең күшті бөлігі болды. Оның беделі Бавария, Пруссия және Саксонияның күшеюімен, сондай-ақ Габсбургтердің Осман империясының жерлеріне жасаған экспансиясымен секіріп отырды. Киелі Рим империясына Киелі Рим императоры басшылық етті, бұл лауазым теориялық тұрғыдан сайлау арқылы тағайындалғанмен, 1437 жылдан бері Габсбургтердің қолында болды. Франция, Пруссия және Саксония Австрияның үстемдігіне қарсы шығып, Бавариялық Карлді императорлық таққа ұсынды. 1740 жылдың желтоқсан айында Фридрих II Силезияға шабуыл жасап, Бірінші Силезия соғысын бастарды. Жүзге жуық миллион халқы бар Силезияның кен өндіру, тоқыма және бояу өнеркәсібі империяның жалпы кірісінің 10% құрады. Курт Кристоф Граф фон Шверин басшылығымен пруссиялық әскерлер провинцияның көп бөлігін жылдам басып алып, қысқа уақытқа орналасты, бірақ Глогау, Бреслау және Бригтің оңтүстік бекіністерін жаулап ала алмады. Мария Терезия Вильгельм Рейнхард фон Нейперг басқаратын 20 000 сарбаздық әскерді провинцияны қайтарып алу және өзін күшті монарх ретінде көрсету үшін жіберді.

Австрия әскерінің солтүстікке қарай алға жылжуы

Нейперг әскері Фредерик II-ні провинцияда тоқтап тұрғанда толығымен дағдысыз ұстап алды және Фредерик пен оның әскерін артта қалдырып, солтүстікке қарай Нейссе қаласын құтқаруға бет түзеді. Нейссе қаласын пруссиялық шағын күш қоршаған, бірақ ол әлі түспеген еді. Нейперг пен Фредерик екеуі де қалаға бірінші болып жету үшін қатар бағаналармен солтүстікке қарай асықты. Өте нашар ауа райына қарамастан, Нейперг Нейссеге бірінші болып жетіп, онда лагерь құрды. Фредерик II және оның бүкіл әскері енді жаудың желісінде қалды, оның және оның патшалығының қалған бөлігі арасында үлкен австриялық күш орналасқан, ал оның жабдықтау және байланыс жолдары үзілді. Екі тарап та шайқас енді сөзсіз болатынын түсінді.

Пруссиялық дайындамалар

Аустриялық тұтқынға алынған сарбаздар Фредерикке Нейпергтің Мольвицтегі әскерлерінің нақты орнын айтты, ал таңғы тұман мен қар Фредерик әскеріне Нейпергтің лагеріне 2000 қадамға дейін байқаусыз жетіп алуға мүмкіндік берді. Көптеген қолбасшылар сол кезде лагерьге шабуыл жасап, австриялық әскерді жеңіске ұшыратуға бұйрық берген болар еді. Бірақ Фредерик бұрын ешқандай науқанға немесе шайқасқа қатыспағандықтан, оның орнына әскерін шайқасқа тізіліп тұруға бұйрық берді. Жерде қатты қар жауып, қардан көздің көру қабілеті нашарлап, Фредерик оң жағындағы өзенге дейінгі қашықтықты дұрыс есептемеді. Ол бірнеше бөлімшелерін өзеннің иісі артында орналастырды, олар шайқасқа қатыса алмады, ал тағы бірнеше бөлімше оң жақтанғы екі шайқас тізіміне перпендикуляр орналастырылды. Шверин ертерек Фредерик қашықтықты дұрыс есептемегенін айтқан, бірақ оған құлақ аспады.

Австриялық препараттар

Нейперг Фридрихтің бүкіл әскерінің жақындап келе жатқанын байқағанда, шайқасқа дайын болмады. Австриялық әскерлер әлі де лагерьде тұрып, тамақ дайындап жатқан еді, сонымен қатар олар үш ауылға шашырап, пруссиялықтардың шабуылынан қашып тұрды. Егер пруссиялықтар сол кезде шабуыл жасағанда, олар тек ұйымдастырылмаған қарсылыққа ғана тап болар еді. Бірақ Фридрихтің әскерін шайқасқа дайындауына кеткен екі сағаттық кешігудің арқасында, австриялық армия күштерін шоғырландырып, сағат 2-ге дейін шайқас желісін құруға үлкерді.

Шайқас

Соғыс басталғанда пруссиялықтардың әскері санда көбірек болды. Олардың артиллериясы австриялықтардан үш есе артық болды, бірақ австриялық атты әскер пруссиялық атты әскерден екі есе көп болды. Пруссиялық әскерлер екі қатармен австриялықтарға қарай жылжыды, ал пруссиялық артиллерия австриялықтарды бомбалауға кірісті. Австриялықтардың сол жақ фланғындағы 4500-5000 сарбаз бен жылқыдан тұратын алты австриялық атты әскер полкі, Нейпергтен бұйрық күтпестен, пруссиялықтардың оң фланғына шабуыл жасады. Шабуыл пруссиялық атты әскерді ойран етті, олар тоқтағанда шабуылға ұшырады. Фридрих пруссиялық атты әскермен бірге болды және жеңіліске ұшырады. Бұл пруссиялық фланкті шабуылға ашық қалдырды, содан кейін австриялық атты әскер қорғаныссыз жаяу әскерге шабуылдады. Фридрихтің пруссиялық қолбасшысы Шверин патшаға әскер жеңіліске шақырғандықтан, майданнан кетуге кеңес берді. Патша алаңнан кетуге асығып, жартылай ұсталды, тіпті оққа да түсті. Фридрихтің кеткенінен кейін Шверин, тәжірибелі генерал, әскерге өзі басшылық етуге мүмкіндік алды. Осы сәтте шайқас дүркіреп, жағдай шатас болды. Пруссиялық атты әскерді шашыратқаннан кейін, австриялық атты әскер пруссиялық жаяу әскерге шабуылдауын жалғастырды. Олар жаяу әскерге бірнеше рет шабуыл жасады. Австриялықтарды тоқтатуға тырысқан екінші қатардағы пруссиялық сарбаздардың атысы бірінші қатардағы пруссиялық сарбаздарды да өлтірді. Пруссиялықтардың шегінетінін сұрағанда, Шверин: "Дұшпан денелерінің үстінен!" деп жауап берді. Шындығында, Фридрих Вильгельм I-нің қатаң жаттығуынан өткен пруссиялық жаяу әскер табандылық танытып, австриялық атты әскерге қарсы үздіксіз атып, оларға зор шығын келтіріп, генерал Рёмерді өлтірді. Австриялық атты әскердің шабуылы тойтарысқаннан кейін, Шверин жаяу әскерді қайта құрып, оқ-дәрісі жетпеген бөлімдерге өлгендерден оқ-дәрі жинауға бұйрық берді. Содан кейін ол пруссиялық жаяу әскердің оң фланғына австриялық жаяу әскерге қарсы жылжуға бұйрық берді, ал сол фланғына бірнеше минуттан кейін жылжуға бұйрық берді. Бұл пруссиялықтардың оң фланғы австриялықтардың сол фланғын басып өтетіндей қисайған шабуылға әкелді. Сонымен қатар, пруссиялық жаяу әскердің жақында ойлап тапқан темір ұңғысын пайдалануы, оларға кремнийлі мылтықтарынан минутына 4-5 рет атуға мүмкіндік берді, бұл сол кездегі кез келген еуропалық армиядан үш есе жылдам болды. Бұл тәртіп пен атыс күшінің үйлесімі австриялық жаяу әскерді тез жеңіп шықты, ол пруссиялық жаяу әскердің дайындығына ие емес, көптеген жаңа сарбаздардан тұратын. Көп ұзамай австриялықтар солдан оңға қарай құлап, әскерлері майданнан қашып кетті.

Салдары

Ақырында, пруссиялықтар фельдмаршал Швериннің басшылығы мен пруссиялық жаяу әскердің жоғары даярлығының арқасында, қарсыластарынан сандар жағынан кем болса да, қиын жеңіс одіс етті. Шабыстан кейін австриялық әскер қуылмады және толық күйінде қалды. Нейперг Нейсеге шегінді, Силезияда күш-қуат жинап, күшеуін күтті. Фридрих шайқастан кейінгі таңда әскеріне оралды, байланыс жолдарын қалпына келтірді, содан кейін Бригтің қоршауын сәтті аяқтады. Шабыстан кейін Фридрих өзінің қателіктері үшін өзін кінәлады және олардан сабақ алды, кейіннен Моллвицтің өзі мен әскерін тәрбиелегенін жазды. Шабыс Фридрихтің пруссиялық жаяу әскерінің жоғары даярлығына сене алатынын көрсетті, ол австриялық атты әскердің шабуылына тойтарыс бере алатынын дәлелдеді. Атты әскердің өте жақсы даярланған австриялық атты әскеріне қарсы тұру үшін реформалануы керек екенін түсінген соң, ол пруссиялық атты әскерді үйлесімділікке және дәлдікке бағыттап, олардың барлау және шайқастағы тиімділігін арттыру үшін оқу бағдарламасын енгізді. Моллвиц сондай-ақ Фридрих кейінгі ірі шайқастарында қолданатын көлбеу орналасу тактикасының тиімділігін көрсетті. Шайқас Фридрих үшін апатқа ұшырауға жақын болған және оның тікелей басшылығымен жеңіске жетпегеніне қарамастан, жеңіс оның Еуропадағы беделін арттырды, себебі Фридрих Габсбургтерге қарсы тұрып, жеңіске жете алатынын көрсетті. Пруссияның жеңісі Мария Терезияға Силезияны оңай қайта басып ала алмайтынын және Пруссияның күшті әскери держава екенін, онымен есептесу қажеттігін түсіндірді. Моллвицте Мария Терезияның әскерінің жеңілуі басқа билеушілерді Прагматикалық санкцияны мойындамауға және Габсбургтердің аумақтарының көп бөлігін өздеріне талап етуге итермеледі. Бірнеше ай ішінде Франция, Испания, Бавария, Саксония, Савойя және Пруссия Нимфенбург лигасы деп аталатын бекем одақ құрып, қақтығысты Австрия мұрагерлігі соғысы деп белгілі болатын үлкен еуропалық жанжалға ұлғайтты.

Пайдаланылған әдебиеттер

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.