Кіріспе

1807 жылғы төртінші коалиция соғысы кезінде болған шайқаста Наполеонның күшті жеңісі Ресейдің саяси элитасын бейбітшілік қажеттігіне көндіруге жеткілікті болды. Фридланд төртінші коалиция соғысын тиімді түрде аяқтады, себебі император Александр I Наполеонмен бейбіт келіссөздерге көнуге мәжбүр болды. Бұл талқылаулар ақырында Тильзит шартына әкелді, оған сәйкес Ресей Ұлыбританияға қарсы Континенттік жүйеге қосылуға келісті, ал Пруссия өзінің аумағының шамамен жартысын жоғалтты. Пруссия жоғалтқан жерлер Наполеонның інісі Жером басқарған Вестфалия Корольдігіне айналдырылды. Тильзит Францияға Жерорта теңізіне өтуге маңызды және стратегиялық арқау болған Иония аралдарын бақылау мүмкіндігін де берді. Кейбір тарихшылар Тильзиттегі саяси келісімдерді Наполеон империясының гүлденген шағы деп санайды, өйткені Еуропадағы француз үстемдігіне күшпен қарсы тұратын құрлықтағы күш болған жоқ.

Кіріспе

Фридландтан бұрын Еуропа 1805 жылы Үшінші коалиция соғысына тартылған болатын. 1805 жылдың желтоқсанында Аустерлиц шайқасындағы француз жеңісінен кейін Пруссия 1806 жылы Орталық Еуропаның басты күші ретіндегі беделін қайтару үшін соғысқа шықты.

Пруссиялық жорық

Аустерлицтен кейін франко-пруссиялық шиеленіс біртіндеп артты. Наполеон Пруссияның Ұлыбританияға қарсы экономикалық блокадасына қосылуын қатысты талап етті. Бұл неміс саудагерлеріне зиян келтірді. Наполеон 1806 жылғы тамыз айында Иоганн Филипп Палм деген Наполеонға қарсы пікір білдіретін кітап сатушыны тұтқындауға бұйрық берді, сондай-ақ Пруссияны ашуландырған, Ұлыбританиямен келісімге қол жеткізу үшін Ханноверді ұсыну арқылы соңғы әрекет жасады. Пруссиялықтар 1806 жылғы 9 тамызда әскер жинауды бастады және 26 тамызда ультиматум қойды: олар француз әскерлерін Рейн өзенінің батыс жағалауына 8 қазанға дейін шығаруды талап етті, әйтпесе екі ел арасында соғыс басталады. Наполеон орыс әскерлері келмес бұрын пруссиялық әскерін жоқ қылу арқылы соғыста жеңіске жетуді мақсат етті. 14 қазанда француздар Йена-Ауэрштедт шайқасында үлкен жеңіске жетті. Одан кейін шайқас жалғасты, нәтижесінде пруссиялықтар 25 000 қаза тапты немесе жараланды, 140 000 әскері тұтқынға алынды және 2000-нан астам қару-жарақ жоғалды. Аз ғана пруссиялық бөлімшелер Одер өзенінен Польшаға өтіп кетті, бірақ Пруссия әскерінің көп бөлігін жоғалтты. Енді Ресей Франциямен жеке күресуге тиіс болды. 18 қарашада Луи Николя Даву басқаратын француз әскерлері Эйлаудан Варшаваға қарай жорық жасады. Огюро әскері Бромбергке жақындады, ал Жером Бонапарт әскері Калишқа жақындады.

Айлау

Польшаға француздар келгенде, жергілікті халық оларды азат етушілер ретінде қарсы алды. Ресейлік генерал Беннигсен француз әскерлері оны Букшоевденнің әскерінен бөліп тастауы мүмкін деп уайымдады, сондықтан ол Варшаваны тастап, Висланың оң жағалауына шегінді. 1806 жылдың 28 қарашасында Мурат басқаратын француз әскерлері Варшаваға кірді. Француздар қашып бара жатқан орыстарды қуды, ал 26 желтоқсанда Пультуск маңында ірі шайқас болды. Шайқастың нәтижесі белгісіз болды, бірақ Беннигсен патшаға 60 мың француз әскерін жеңгенін және осының нәтижесінде Польшадағы орыс әскерлерінің бас қолбасшысы болғанын хабарлады. Осы кезде маршал Ней азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін күштерін кеңейте бастады. Беннигсен оқшауланған француз корпусына шабуыл жасауға жақсы мүмкіндік тапты, бірақ Наполеонның маневрлері оның әскерін тұзаққа түсіруге бағытталғанын түсінген соң жоспарларынан бас тартты. Орыстар Алленштейнге (3 ақпандағы Алленштейн шайқасы) және кейін Эйлауға шегінді. 7 ақпанда орыстар Эйлау иелігі үшін Сульттің корпусымен шайқасты. 8 ақпан күні таңда 44 500 француз әскері 67 000 орыс әскеріне қарсы майданға шықты. Наполеон Беннигсеннің әскерін Ней мен Давудың әскерлері келгенше ұстап тұруды жоспарлады, содан кейін олар орыстарды қоршап алуға тырысатын еді. Майданды қар басып, көру мүмкіншілігі нашарлағандықтан, қатыгез шайқас басталды. Француздар 80 эскадрильядан құралған 10 700 атты әскердің жаппай шабуылы орталықтағы қысымды жеңілдеткенге дейін қиын жағдайға түсті. Давудың келуі орыстардың сол жағына шабуылды бастауға мүмкіндік берді, бірақ шабуыл Л’Эсток басқаратын пруссиялық күштердің күтпеген шабуылынан тоқтатылды. Пруссиялықтар орыстардың көмегімен француздарды кері тартты. Ней шешуші әрекет жасауға келмей қалды, сондықтан Беннигсен шегінді. Осы шешуші емес шайқаста екі тараптан да шамамен 25 мың адам қаза тапты. Бірақ ең маңыздысы, екі тараптың да жеңіске жетпеуі соғыстың жалғасатынын білдірді.

Гейлсберг

Бірнеше ай бойы Эйлау шайқасынан жазылғаннан кейін Наполеон Гранде Армейге қайтадан жолға түсуге бұйрық берді. Ресейліктердің Алле өзені жағасындағы Гейлсберг қаласында орналасқан оперативтік базасында бекінгенін білген Наполеон, ресейлік армияның тыл бөлімін ығыстырып тастау ниетімен жалпы шабуылға шешім қабылдады. Бірақ француз әскері 50 000-нан астам сарбаз бен 150 артиллериялық зеңбірекке ие болған бүкіл ресейлік армияға тап болды. Француздардың қайта-қайта жасаған, құлшыныспен шабуылдары ресейліктерді ығыстыра алмады, олар Наполеонның өзеннен өтуіне кедергі келтіретін, мұқият салынған бекіністердің ішінде шайқасты. Француздердің жоғалғандары 10 000-ға жетті, ал ресейліктер шамамен 6 000 сарбазын жоғалтты. Орыстардың шабуылын тоқтату үшін қажетті күштерді жылдырып, батыл түр көрсеткен француз әскері, 14-і күні таңғы сағаттарда алдымен Сортлак орманында және Постененнің алдында ресейліктермен шайқасты. Ланн Беннигсенді француздар өзеннің батыс жағалауына 80 000 әскер жинағанға дейін ұстап тұрды. Екі тарап та өздерінің атты әскерін еркін пайдаланып, шайқас шебін жауып, Генрихсдорфты басып алу үшін бәсекелес эскадрильялар арасындағы жарыс Грауши мен Нансути басшылығымен француздардың пайдасына аяқталды. Беннигсен қоршауға түсіп, шайқасуға мәжбүр болды. Барлық понтондық көпірлерін Фридланд ауылының тар жеріне немесе оған жақын жерге тастаған Беннигсен, өз әскерін батыс жағалауда тұтқындап алды. Осы уақытта Ланн Беннигсенді ұстап тұру үшін күш салды. Наполеон ресейліктер тағы да одан қашып кетуі мүмкін деп қорқынышпен қарады, бірақ таңғы сағат 6-ға қарай Беннигсен өзеннен 50 000-ға жуық әскерін өткізіп, Фридландтың батысында орналастырды. Оның екі қатарға бөлінген жаяу әскері Генрихсдорф-Фридланд жолы мен өзеннің жоғарғы жақтары арасында, артиллериямен бірге созылды. Жаяу әскердің оң жағында атты әскер мен казактар Генрихсдорфтың солтүстік-шығысындағы орманға дейін жетеді. Кішкентай казак отряды тіпті Швонауға дейін жетті. Сол қанатта да атты әскер болды, ал Алле өзенінің арғы жағындағы батареялар оны қорғауға кірісті. Орыс шабуылшылары мен Ланн әскерлерінің арасында Сортлак орманында ауыр және шешілмейтін атыс жүрді. Мортье корпусының (француз және поляк) басшысы Генрихсдорфта пайда болып, казактарды Швонаудан ығыстырды. Ланн өз орнын ұстады, ал түске қарай Наполеон 40 000 француз әскерімен шайқас орнына келді.

Нәтижелер

19 маусымда император Александр француздермен қару аясу үшін елші жіберді. Наполеон елшіге Висла өзені Еуропадағы француз және ресейлік ықпалдың табиғи шекарасын көрсететінін мәлімдеді. Осы негізде екі император Нимен өзеніндегі танымал салға кездескеннен кейін Тильзит қаласында бейбіт келіссөздерін бастады. Александрдың Наполеонға айтқан алғашқы сөзі, әлдеқайда салмақты болған: «Мен ағылшындарды сіздей жек көремін». Наполеон жауабында: «Олай болса, біздің арамызда бітім орнады» деді. Екі император бірнеше күн бойы бір-бірінің әскерін тексеріп, марапаттар таратты және саяси емес тақырыптарды жиі талқылады. Тильзиттегі келіссөздерде көптеген әсемдік пен дипломатиялық инабат болғанымен, олар қатал саясаттан шет қалмады. Александр өзінің інісі, Константин герцогтың Наполеонмен бітім жасауға бағытталған қысымына тап болды. Жеңіске жеткен соң, француз императоры ресейліктерге салыстырмалы түрде жеңіл шарттар ұсынды – Ресейдің Континенталдық жүйеге қосылуын, Валахия мен Молдавиядан әскерін шығаруын және Иония аралдарын Францияға беруін талап етті. Керісінше, Наполеон Пруссияға, патшайым Луизаның жалғасып жатқан өтініштеріне қарамастан, өте қатал бейбіт шарттарды таңды. Пруссияның картадан жартысын жойып, Наполеон 1100 шаршы километрлік Вестфалия патшалығын құрды және оның кіші інісі Жеромды жаңа монарх етіп тағайындады, сондай-ақ 40 000 шаршы километрлік поляк мемлекеті – Варшава герцогтігін, Саксония королі герцог ретінде құрды. Пруссияның Тильзиттегі қорлаушылыққа ұшырауы Наполеон дәуірінде терең және ащы антагонизмге әкелді. Сонымен қатар, Александрдың Наполеонмен достыққа талпынуы, соңғысының ресейлік әріптесінің нақты ниеттерін дұрыс бағаламауына себеп болды, ол келесі бірнеше жылда келісімнің көптеген тармақтарын бұзды. Осы қиындықтарға қарамастан, Тильзит Наполеонға соғыстан демалуға мүмкіндік берді және оған 300 күндік үзілістен кейін Францияға оралуға жол ашты.