Кіріспе

Британ жазушысы Артур Кларктың 1987 жылғы романы.

2061: Одиссея Үшінші – 1987 жылы жарық көрген британ жазушысы Артур Кларктың ғылыми фантастикалық романы. Бұл Кларктың "Ғарыш Одиссеясы" сериясының үшінші кітабы. Роман алдыңғы кітаптардың басты кейіпкері Хейвуд Флойдқа және оның 2061 жылы Галлей кометасының қайтысынан бастап Юпитердің Еуропа спутнигіне дейінгі оқиғаларына оралады. Кларк бастапқыда NASA-ның Юпитерге бағытталған Галилей миссиясы 1980 жылдардың соңында нәтижелерін бергеннен кейін үшінші кітапты жазуды жоспарлаған. Ғарыш зондын 1984 жылы ұшыруға жоспарланған еді, бірақ ол 1985, содан кейін 1986 жылға кейінге шегерілді. "Челленджер" ғарыш кемесінің апатынан кейін ұшыру мерзімі тағы да ұзартылды. Кларк күтіп отырмай, өзінің жалғасын Галлей кометасының қайтысынан шабыт алып жазды. Галилей зонды ақырында 1989 жылдың қазан айында STS-34 миссиясымен ұшырылды. Ол "2061: Одиссея Үшінші" романы жарық көргеннен кейін шамамен сегіз жыл өткен соң Юпитер орбитасына жетті.

Сюжет

2061 жылдың алғашқы тараулары аралық жылдары болған оқиғаларды біртіндеп ашады. "Люцифер" деп аталған жаңа Күн, бұрынғы Юпитердің серіктерін өзгертіп жіберді: Ио – жанартаулық тозаққа айналды, Европа – бұлттармен жабылған мұхит әлеміне, ал Ганимед – адамзаттың қоныстанудағы орташа температуралы әлеміне айналды. Мюондық катализделген синтез қуатымен жұмыс істейтін ғарыш кемелерінің арқасында қазір кең ауқымды ғарыштық саяхаттар коммерциялық тұрғыдан мүмкін болып кетті. Адамзат Европаға жақын ғарыш кемелерін жіберуден сақтанады, себебі оның бетінде "Зевс тауы" деп аталған үлкен таудың пайда болуы сияқты қызықты құпиялар бар. Жерде АҚШ, КСРО және Қытай арасында салыстырмалы бейбітшілік орнады, бірақ Оңтүстік Африкада (қазір Оңтүстік Африка Құрама Штаттары немесе USSA) зорлықсыз революция болды; ақ халық қашып кетті, елдің байлығының көп бөлігін алып, қара халықты экономиканы қайта құруға қалдырды, олар елдің алмаз кендерінің арқасында бірнеше апта ішінде оны жаңғырта алды. 2010 жылғы басты кейіпкер доктор Хейвуд Флойд апатқа ұшырап, орбиталық ғарыш ауруханасының тұрақты тұрғыны болды. Оның шөбересі Крис II "Галактика" ғарыш кемесінде жұмыс істейді. Қазір 103 жастағы Флойд жеке меншік ғарыш кемесі "Универс" бортына Жерге жақындап келе жатқан Галлей кометасының бетіне алғашқы рет адамдарды қондыру үшін таңдалған алты "танымал қонақтың" бірі ретінде таңдалады. "Универс" Галлейге қонады, ал экипаж оның бетін және үңгірлерін зерттейді. Ганимедеде африкалық босқын Рольф ван дер Берг Зевс тауының спутниктік зерттеулерінен алынған деректерді зерттейді және оның табиғаты туралы таңғажайып гипотеза жасайды. Ол өзінің ашылуын ағасы Пол Кройгерге жеткізеді, сондай-ақ ван дер Берг "Галактика" ғарыш кемесінің экипажына Европаның қасынан өтуге шақырылады. "Галактика" Европаға жақындағанда, стюардесса Рози кемені ұрлап, оны Европаның мұхитына құлатуға тырысады. Жоспары сәтсіз аяқталып, ол өзін-өзі өлтіреді, ал "Галактика" экипажы қиын жағдайда қалады. Европаның дамып келе жатқан су өмірін байқап, экипаж "Галактиканы" Хевен деп аталатын аралға жеткізеді. "Универс" "Галактиканы" құтқару үшін Галлейді зерттеуден бас тартады. Галлейдің газ шығару тесіктерінен суды сорып алып, жанармай құюдан кейін "Универс" тікелей Европаға беттейді. Сапар барысында танымал жолаушылар Дейв Боуман мен монолиттерді қоршаған құпияны, сондай-ақ "Галактика" экипажын құтқару үшін Европаға қонуға рұқсат алатынын талқылайды. Флойд радио арқылы Боуманмен байланысу туралы ұсынысты орындайды, кейіннен төсегінің астында жүзіп жүрген кішкентай монолитті көрген таңғажайып түс көреді. Европа бетінде Ван дер Берг пен Крис Флойд Уильям Цунг (қысқаша Билл Ти) шаттлына Зевс тауына зерттеу сапарына шығады. Зевс тауының жанында ван дер Берг ағасы Полға "ЛЮСИ ОСЫНДА" деген хабар жібереді. Ван дер Бергтің гипотезасы, қазір дәлелденгендей, Зевс тауы – жарылған Юпитердің ядросының қалдығынан пайда болған алып алмаз. Зевс тауы туралы аян ван дер Бергтің "Галактикаға" қалай кіргенін және Рози оны неге ұрлауға тырысқанын түсіндіреді; USSA басшылары алаңдайды, ал жер аударылған африкандар әлемдік алмаз нарығында қандай өзгерістер боларына қызығушылық танытады. Әрі саяхат еткенде екі адам қытайлық "Цянь" ғарыш кемесінің металдарынан толықтай жоғарылып кеткен апатын табады, содан кейін күндізгі және түнгі жақ шекарасында жатқан "Ұлы қабырға" деп аталған орасан зор монолитті табады. Оның астында иглу сияқты үйлер орналасқан, бірақ тұрғындар көзге көрінбейді. Сол жерде Крис әдесінің бейнесін көреді, ол оған "Универс" келе жатқанын айтады. "Универс" "Галактика" экипажын құтқарады; олар Ганимедке жеткізіледі, онда олар үнемі суға батып келе жатқан Зевс тауының ақыры Европа бетінен жоғалып кеткенін көреді. Кройгер Nature журналына жазған мақаласында Зевс тауы Юпитердің алмаз материалдарының бір бөлігі болғанын және қазірдің өзінде Люцифердің айналасында осындай үлкен алмаз бөлшектерінің көп екендігі анық екенін айтады. Сондықтан Крюгер Люцифер жүйесінде алмаз іздеуді, оны кенге шығаруды ұсынады. Флойд, Крис және ван дер Берг жақын дос болады. Кейінгі тарауда, енді таза саналы тәнсіз жаратылысқа айналған Хейвуд Флойдтың екіншісі Дейв Боуменмен сөйлеседі. Кішкентай монолит Флойдтың санасын көшіргені анықталды; қазір екі Хейвуд Флойд бар, біреуі Боуменмен және ХАЛ-мен бірге Ұлы қабырғаның ішінде тұратын өлмейтін жан, екіншісі мұны білмей өмір сүреді және өледі. Боуман Флойдке Люцифердің пайда болуына дейін Юпитердегі тіршілік формаларын зерттеу тәжірибесінен алынған көріністерді көрсетеді, олардың арасында монолит юпитерліктерді европалықтармен салыстырып, соңғыларына үлкен үміт артатынын түсіндіреді. Боуман алмаз метеориттерінің соққысы кезінде, өте күшті монолит оң жағына құлап, зақымдануы мүмкін екенін айтады. Ол және ХАЛ Люцифер сәтсіздікке ұшырағанда, монолит европалықтарды адамзатпен салыстырып, оларға дайындалуға шамамен мың жыл уақыт бар екенін сендіреді. Эпилогта, 1999 жылы Айдан табылған алғашқы монолит 3001 жылы ежелгі Біріккен Ұлттар ғимаратының алаңына қойылған. Адамдар бұрынғы Юпитерден табылған алмаздың көп мөлшерін тауып, оны Крюгердің ұсынғандай, ғарыш лифттерін және оларды байланыстыратын орбиталық сақинаны құру үшін пайдаланған. Кенеттен Люцифердің жарығы мөлдіреп, Монолит мың жылдан бері алғаш рет оянады.

Ғылыми әдебиетке сілтемелер

Романның соңында (56-тарау, "Торбация теориясы") Ван дер Бергтің ағасы Пол Крюгер екі нақты ғылыми мақалаға тікелей сілтеме жасайды. 1981 жылы Nature журналында жарияланған мақала 2061 жылғы негізгі идеяға сенімділік қосады, онда басқа күн жүйесі денелерінде алмаздың көп мөлшерде болуы мүмкін екендігі айтылады, және 2061 жылы Еуропада үлкен алмаздың табылуының негізі болып табылады. 1966 жылы Science журналында жарияланған мақала ғарыш лифтісін теориялық тұрғызу үшін түрлі материалдардың мүмкіндіктерін зерттейді, соның ішінде алмаз ең қолайлы материал ретінде анықталады, және осылайша ғарыш лифтілерінің (немесе мұнаралардың) құрылысына негіз болады. Бұл лифттер 3001 романының жалғасында маңызды технологиялық элементтер болып табылады және соңғы романның көп бөлігінде оқиғалар орын алатын жерлерге айналады. Осыдан кейінгі мың жылдық ішінде адамзат Люцифер-Юпитер жүйесінде алмастың басқа да ірі қоймаларын табады, бұл Юпитердің Люциферге айналуы нәтижесінде пайда болған шөгінділерден тұрады, осы алмаз материалды қазып алып, оны бұрын мүмкін емес болған құрылыс жобаларында пайдаланады.

Негізгі кейіпкерлер

Доктор Хейвуд Флойд: Флойд – Discovery және Leonov миссияларына қатысқандығы үшін әлемге әйгілі қарт адам. Оның өмірі ұзартылды, себебі ол Жерден тыс, төмен гравитацияда өмір сүрді (соның салдарынан ол ешқашан Жерге қайта орала алмайды). Флойд тағы бес белгілі тұлғамен бірге Цунг отбасы қаржыландырған, жаңа, соңғы үлгідегі ғарыш кемесі Universe-бен Галлей кометасына, оның Жерге жақындауы кезінде сапар шегеді. Кристофер Флойд II – Флойдтың немересі, ол түрлі ғарыш рейстерінде болып, отбасымен байланысын үзбей, тыныш жұмыс істейді. Ол Галактика кемесінің екінші офицері, бұл кеме де Цунг отбасының қаржысына салынған. Ол әкесі Хейвудтан жақындықтан алыс. Романның бірінен кейін бірі жалғасқан тақырыбы – кейіпкердің жылдар бойы отбасысынан және Жерден алыстағаннан кейін олармен қайта байланысуы. Рольф ван дер Берг – Ганимедте орналасқан планета ғылымының маманы, ол Еуропадағы бір құрылымға қатысты сенсациялық теория ұсынады. Ол Еуропада алып алмаз бар екенін, ол Юпитердің құлауынан пайда болған жанама өнім, нәтижесінде шағын Люцифер жұлдызы пайда болды деген теориясын растау мүмкіндігіне ие болады.

Кіші әріптер

Флойдтар отбасы: Романның басында Флойдтың қазіргі уақытта алысқа кеткен ескі отбасылық өмірі қайта жаңғырылады. Оның бірінші әйелі Марион ұшақ апатынан көп бұрын қайтыс болған, ал олардың екі қызының енді өз отбасылары бар, және олар Флойдтан іс жүзінде жақындықтарын үзіп қалған. Сонымен қатар, 2010 жылғы оқиғалар кезінде Флойдтың екінші әйелі Кэролайн және ұлы Кристофер I оны ұмытып кеткен; Кэролайн Флойдтың жоқтығында басқа бір еркекпен бірге болды, ал Кристофер I осы еркесте әкелік бейнесін тапты. Кейін Крис I Хеленаға үйленді, бұл одаққа Флойд пен Кэролайн бастапқыда қарсы болған. Дегенмен, Хелена Кристофер II-ге жақсы ана болды. Цунгтар отбасы: Сэр Лоренс Цунгтың отбасы, қытайлық магнат, меценат және кеме жасаушы, оқиғадағы ғарыш кемелерін – «Космос», «Галактика» және «Ғаламды» қаржыландыруға жауапты. Цунгтар отбасы оқиғада тікелей көрінбейді, тек қаржылық қолдау ролі және геосаяси сипаттамалармен ғана еске алынады. Лоуренс, бұрынғы романда орын алған және қазіргі романда қайта айтылған Руперт Чангтың (осы романда оның есімімен таныстырылған) трагикалық өліміне байланысты, Цзиен апатының тарихын қарап шыққаннан кейін ғарыш кемелерін дамытуды қаржыландыруға шабыттанды. Цунгтың әйелі – леди Жасмин; балалары – Уильям Цунг, Чарльз Цунг және бірнеше аты-жөні белгісіз туыстары (барлығы бес ұлы мен бес қызы), әрбір келесі туған бала Қытайдың бір бала саясатындағы өзгерістерге байланысты өте үлкен, екі еселенген төлемді талап етеді. Леонов экипажы: 2010 жылғы Леонов экипажының барлық мүшелері қайтыс болғаны ертеде белгілі болды, Флойд пен Зеня Марченкодан басқа, соңғысы осы оқиғада еске алынбайды. Атап айтқанда, доктор Чандра Леоновтың қайта оралу сапарында гибернация кезінде қайтыс болғаны белгілі болды, бұл HAL-ды жоғалтудан туған қайғысына байланысты деп есептеледі. Капитан Смит: «Ғаламның» капитаны Смит – кемесінің, экипажының және жолаушыларының қауіпсіздігіне алаңдайтын, практикалық және стандартты капитан бейнесі. Ива Мерлин, сонымен қатар Эвелин Майлз: Бұрынғы рөлдерімен көпшілік санасында қалған, жасы үлкен киножұлдыз. Мерлин «Ғалам» сапарына оның танымал жолаушыларының бірі ретінде қосылады. Димитрий Михайлович: Михайлович – классикалық композитор, ол комедиялық сәттерді сыйлайды. Оның аты мен екіншілік рөлі бұрынғы туындылардағы Димитрий Моисевичтің сюжеттік функциясын еске салады. Виктор Уиллис: Ұзын сақалы бар, ғылыми-популярлық тұлға Уиллис – танымал жолаушылардың бірі. Клиффорд Гринберг: Меркурийге аяқ басқан алғашқы адам, «Клиф» – тағы бір танымал жолаушы. Кейін ол құрметті экипаж мүшесі болады және ғарышқа ұшу тәжірибесі болғандықтан, ол «көбірек пайдалы» жолаушыға айналады. Маржерет М’Бала: Ежелгі грек және рим мифологиясы мен қазіргі астрономиялық терминология арасындағы байланысты танымал еткен және түсіндірген автор, «Мэгги М» – тағы бір танымал жолаушы. Джордж пен Джерри: Флойдтың ең жақын достары, бұрынғы өмірінде өнер саласында жұмыс істеген ескі гей жұп. Джордж пен Джерри Флойдтың жеке істерін оның болмаған кезінде басқаруға көмектеседі. Эрик Лаплас: «Галактиканың» капитаны. Рози: «Галактиканы» қашқындыққа шығарған стюардесса. Оның ниеттері толыққанды түсіндірілмесе де, контекст Розидің қандай да бір Оңтүстік Африкалық фракциясымен байланысты екенін көрсетеді, олар ван дер Бергтің Еуропалық алмаз теориясын біліп, өздері тергеу жүргізгісі келеді. Таныстырылыстан кейін кейіпкер Роза МакМахон немесе Роза МакКаллен деп аталады. Кейін қашқын Рут Мейсон деп танылады. Екінші офицер Уолтер Чанг: Цзиен астронавтымен шатастырмау керек, Уолтер Чанг Рози кемені ұрлаған кезде кезекші ұшқыш болып тұрған және Рози оны Еуропаға қонуға міндеттейді. Пол Кройгер: ван дер Бергтің ағасы, Кройгерге Еуропаның алмаз кен орнының құпиясы ертеде сеніп тапсырылады, ал кейіннен ол «Nature» журналына жазған хатында алмаздың көп мөлшерінің құрылысқа тигізер әсері туралы екі ғылыми мақалаға сілтеме жасап пікір білдіреді.

Бейімделулер

2000 жылы Yahoo! MGM және актер/режиссер Том Хэнкс 2061: Одиссея Үш және 3001: Соңғы Одиссея романдарын фильмге бейімдеу мүмкіндігін талқылап жатқандарын хабарлады, сонымен қатар Хэнкс 3001 фильмінде Франк Пул рөлін ойнауы мүмкін екендігі айтылды. 2001 жылы берілген жаңалықта жобаның одан әрі дамытылмағаны мәлім болды.