Дания және Норвегия патшайымы Изабелла Австрийская

Кіріспе

Дания мен Норвегияның королевасы, Испанияның инфантасы (1501–1526), Данияның Кристиан II-нің әйелі.

Изабелла Австриялық (Изабелла; 18 шілде 1501 – 19 қаңтар 1526), сондай-ақ Елизавета деп те аталады, Габсбургтер әулетінен шыққан Австрияның архигерцогинясы және Кастилияның инфантасы ретінде дүниеге келді, ал кейіннен Кальмар одағы бойынша Дания, Норвегия және Швецияның королевасы болды. Ол король Филипп I мен Кастилия королевасы Иоаннаның қызы және Киелі Рим императоры Карл V-нің қарындасы болды. 1520 жылы Данияның регенті қызметін атқарды. Оның тәрбиесін оның тәтесі, архигерцогиня Маргарет бақылады. Ол Мехеленде Хуан Луис Вивес және Утрехттен шыққан Адриан сияқты көрнекті гуманистердің басшылығымен жан-жақты білім алды. 1514 жылы Дания, Норвегия және Швеция патшасы Кристиан II-ге тұрмысқа шықты. Алайда, бұл неке басында қиындықтарға тап болды, себебі Кристиан II-нің голландиялық сүйіктісі Дивеке Сигбрицдаттермен болған қарым-қатынасы дипломатиялық шиеленістерге әкелді. 1517 жылы Дивеке қайтыс болғаннан кейін Изабелла мен оның күйеуінің арасындағы қарым-қатынас жақсарды және 1520 жылы Изабеллаға регент және патшаның саяси кеңесшісі лауазымы берілді. 1523 жылы оның күйеуі, король Кристиан II, тақтан алынды. Саяси дүрбелең Данияның корольдік отбасын, соның ішінде Изабелла мен оның балаларын Англия, Саксония және Габсбургтердің Нидерландысы сияқты Еуропаның әртүрлі мемлекеттерінде пана табуға мәжбүр етті. Осы жер аударылу кезінде Изабелла күйеуінің мүддесін қызу қолдады. 1524 жылы ол Нюрнбергтегі императорлық диетаға қатысып, король Кристиан II атынан Дания тағына қайта оралуы үшін қолдау іздеді. Германия, Англия және Нидерланды арқылы жасаған саяхаттары протестанттық қозғалысқа деген діни көзқарастарының қалыптасуына әсер етті. Изабелланың 1526 жылы қайтысы бүкіл елде қайғыға ұрды. Ол протестанттық және католиктік қауымдардан қасиеттілік алды, бірақ Габсбургтер оның католик дінінде шын ниетпен қайтыс болғанын мәлімдеді.

Балалық шағы мен неке

Изабелла 1501 жылғы 18 шілдеде Брюссельде Габсбург Нидерландтарының билеушісі Филипп Кереметтің және Кастилия мен Арагон испан патшалықтарының мұрагері Жоанна Ақымақтың үшінші баласы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі билік құрған Киелі Рим императоры Максимилиан I мен оның қайтыс болған жұбайы Бургундия герцогинясы Марияның ұлы болса, анасы католик монархтары Фердинанд II Арагондық пен Изабелла I Кастилиялықтың қызы, олардың құрметіне оның аты қойылған. Ол Брюссельде Кембрей епископы Анри де Берггеспен крещениеден өтті. Оның Элеонора мен Чарльз есімді екі үлкен бауыры және Фердинанд, Мэри және Катерина есімді үш кіші бауыры болды. Изабелла мен оның бауырлары сол кездегі "ең асыл балалар" деп есептелді. Оның бауырлары Киелі Рим императорлары ретінде Еуропадағы ең күшті адамдарға айналды. Оның әпкелері Португалия мен Франция, Богемия және Венгрия, сондай-ақ Португалия патшайымдары болды.

Мехеленде өскен кезім

1506 жылы қыркүйекте Изабелланың әкесі ерте қайтыс болғаннан кейін, анасының психикалық денсаулығы нашарлай бастады. Изабелла, оның ағасы Чарльз және оның әпкелері Элеонора мен Мэри Габсбург Нидерландтарының губернаторы, архигерцогиня Маргареттің қамқорлығына берілді, ал қалған екі бауыры Фердинанд пен Екатерина Кастилияда қалды. Элеонора, Изабелла және Мэри Мехелендегі әпкесінің сарайында бірге білім алды. Маргарет – ақылды, мызғымас католик және саяси тәжірибелі әйел болғандықтан, Изабелланың тәрбиесіне зор үлес қосты. Әпкесінің қамқорлығында Изабелла сол кездегі қайта өрлеу дәуірінің білімді гуманистерінен жан-жақты білім алды. Мехелендегі сәнді сарайдағы тәрбие Изабеллаға сол заманғы ең жақсы білім беруге мүмкіндік берді, ал оның көрнекті ұстаздары Хуан Луис Вивес және кейіннен Папа Адриан VI болды. Мартин Лютер мен Филипп Меланхтон осы бауырластықты христиандық құлшылық пен өзінен бас тартуға баса назар аударғаны үшін жақсы көретін. Бұл қозғалыстың көптеген мүшелері кейіннен Рим папасының билігінен айырылғанда протестанттардың қатарына қосылды. Білімінде Изабелла Вивестен грек және латын тілдерін үйренді. Оқу бағдарламасына Жақсы Жаңалық, Пауылдың хаттары және Ескі өсиеттің таңдалған бөлімдері кірді. Маргарет ағасының балаларына аналық фигура ретінде қарады және 1507 жылғы қазан айында император Максимилиан I-ге, ол немерелерінің жағдайына тығырыс қадағалап, белсенді түрде араласып отырған, Изабелла мен Марияның қызылшаға шалдыққандарын, ал Элеонораның аурудың белгілерін көрсеткенін хабарлады. Аурудың жұқпалылығы мен қысқы жағдайларға байланысты Маргарет пен эрцгерцог Карл бастапқыда жоспарланғандай Мехеленге қайтудың орнына Брюссельде қалуды жөн көрді. Императорлық балалардың үй шаруашылығын бірінші камергер Шарль де Крой Чимай және үлкен қызметші (басқарушы) Анна де Бомонт басқарды, ол француз текті испандық наварлық ақсүйек әйел болды және 1498 жылы герцогинямен бірге Төмен елдерге келген Хуананың бұрынғы күтімшісі болған.

Following the early death of Isabella's father in September 1506, her mother's mental health began to deteriorate. Isabella, along with her brother, Charles, and her sisters, Eleanor and Mary, was put into the care of her paternal aunt, Archduchess Margaret, governor of the Habsburg Netherlands, while the two other siblings, Ferdinand and Catherine, remained in Castile. Eleanor, Isabella, and Mary were educated together at their aunt's court in Mechelen. Margaret, a wise, staunch Catholic, and politically experienced woman, played a significant role in shaping Isabella's upbringing. Under her aunt's care, Isabella received a comprehensive education from the learned renaissance humanists of the time. Her upbringing at the opulent court in Mechelen afforded Isabella the finest education of her time, and among her notable tutors were Juan Luis Vives and the later Pope Adrian VI, who was associated with the pre Reformation movement known as the "Brethren of the Common Life." The Brethren were viewed favourably by Martin Luther and Philipp Melanchthon for their emphasis on Christian devotion and self sacrifice. Many members of this movement later aligned with the Protestant cause in its divergence from the authority of the papal church. In her education, Isabella received instruction from Vives, covering Greek and Latin studies. The curriculum included a focus on the Gospels, St. Paul's Epistles, and select portions of the Old Testament. Margaret acted as a maternal figure to her brother's children, and in October 1507, she informed her father, Emperor Maximilian I, who closely followed and actively participated in matters concerning his grandchildren, of Isabella and Maria contracting measles, with Eleonora showing symptoms. Due to the contagious nature of the disease and winter conditions, Margaret and Archduke Charles opted to stay in Brussels rather than returning to Mechelen as initially intended. The household of the imperial children was headed by First Chamberlain, Charles de Croy Chimay and Grand Mistress (stewardess) Anna de Beaumont, a Spanish Navarrese noblewoman of French origin, who had been Juana’s former lady in waiting, arriving in the Low Countries with the duchess in 1498.

Некеге қатысты келіссөздер

Маргарет өзінің немерелерінің, соның ішінде Изабелланың неке келіссөздеріне белсенді қатысты. 1509 жылы Изабелланың әкесі, император Максимилиан, Генрих Наваррлықты, Жан III-нің ұлын, мүмкін болатын күйеу ретінде ұсынды, бірақ Маргарет бұл ұсынысты қабылдамаған болуы мүмкін. 1510 жылға қарай Изабелланың Гелдерс герцогы Адольфтың ұлы Карл II-ге үйлену мүмкіндігі талқыланды. Алайда, Маргарет пен Максимилиан жас ханшайымды Гелдерске жіберуге күмәнмен қарады, бұл одақтың мәртебесін сарапқа салды. Гелдерс иелері герцог титулымен салыстырғанда төмен дәрежеде болды, ал олардың отбасы мүшелерін патшалық үйлерге үйлендіруді мақсат тұтқан. Изабелланың байлығы, мұрагерлік құқығы және байланыстары оны патшалық неке нарығында құнды мүлікке айналдырды. 1513 жылы Копенгагенде жаңа король Кристиан II-нің үйленуі мәселесі бойынша келіссөздер өтті, нәтижесінде Филипп ІІ-нің қыздарының біреуін іздеу туралы келісімге қол жеткізілді. Бұл одақ стратегиялық артықшылықтар ұсынып, императормен туыстық байланыс орнатуға және король Кристианды маңызды голланд қалаларында ықпалды тұлға – эрцгерцог Карлдың қайын інісіне айналдыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Габсбург Австрия ханшайымдарының мол салымдары белгілі болды. Король Кристиан өзінің тағы бір туысы, Саксонияның курфюрсі Фридрих III-нің көмегіне жүгінді, ол императормен жақсы қарым-қатынаста болғандықтан, император сарайында қолайлы нұсқалар туралы сұрады. Қазан айының соңы мен қараша айының басында Виборгта өткен ұлттық жиналыс неке мәселесін қайта қарап, император Максимилианға елшілік жіберіп, архигерцогиня Изабелланың қолына ресми ұсыныс жасауды шешті. Епископ Готтшальк фон Ахелефельдт, кеңесшілер Могенс Гё және Альберт Йепсен Равенсберг осы елшілікке жетекшілік етуге тағайындалды. Дания королі бастапқыда Изабелланың үлкен әпкесі, Австриялық Элеонораға үйленуді жоспарлаған, бірақ Габсбургтар Элеонораны Дания тағы үшін тым құнды деп есептеді, өйткені ол үлкен әпке болғандықтан, оның ұрпақтары мұрагерлікке үміткер болуы мүмкін еді. Сондықтан, Дания королі үшін Изабелла таңдалды. Император Даниямен ықтимал одаққа келісім білдірді, бұл идея Төмен елдерде қолдау тапты. Бұл одақ Брюгге мен Амстердам саудагерлері үшін Балтық теңізіне сауда жолдарын кеңейтудің стратегиялық мүмкіндігі ретінде қарастырылды. Елшілік 1514 жылдың сәуір айының басында Линцтегі император сарайына жетіп, бір айға созылған келіссөздерден кейін 29 сәуірде неке шартына қол қойылды. Изабелланың мол салымы 250 000 рейн гульденін құрады, бұл бүгінгі шамамен 800 миллион даттық кронаға (шамамен 118 миллион АҚШ долларына) тең, Испания мен Бургундия аймақтары оған үлес қосты. Сондай-ақ, ханшайым Изабеллаға жыл сайын 25 000 рейн гульдені көлемінде табыс берілді. 1514 жылдың 11 шілдесінде, 13 жасқа толуға бір апта қалғанда, Изабелла Дания королі Кристиан II-ге, оның әкесі, император Максимилиан I-нің орнына тұрып, өкілеттікпен үйленді. Брюссель сарайында өткен үйлену рәсімін Камбрей епископы басқарды. Ол Нидерландыда қалды, бірақ күйеуінің суретіне ғашық болғандықтан, оны Данияға алып кетуді өтінді. Тойдан бір жыл өткен соң, Нидарос архиепископы оны Копенгагенге сүйемелдеуге жіберілді. Дания флоты 1515 жылдың 1 шілдесінде Зеландтың Вере қаласына жетті, ал сол айдың соңында, көз жасымен сәлемдескен Изабелла 16 шілдеде сапарға шықты. Флот Ютландия жағалауында дауылға тап болды, ол Дания конвойын шашыратып жіберді. Патшайымды алып жүрген кеме жақын жерде құлаудан құтылды, ал тамыз айының басында Хельсингёрге аман-есен жеткенде, Маргаретқа: "Мадам, егер мен өзім үшін таңдау жасай алсам, қазір сізбен бірге болар едім; сізден айырылу мен үшін әлемдегі ең ауыр жаза" деп жазды. Изабелла мен Кристиан алғаш рет Кристиан II-нің жазғы резиденциясы Хвидорреде кездесті, онда ол оны 1000-нан астам адамнан тұратын әсем салтанатты қабылдады. Неке 1515 жылдың 12 тамызында, оның 14 жасында бекітілді.

Margaret heavily participated in the marriage negotiations of her nieces, including Isabella's. In 1509, Isabella's grandfather Emperor Maximilian proposed Henry of Navarre, son of John III, as a possible spouse, but the proposition was presumably dismissed by Margaret. By 1510, there were discussions about Isabel’s possible marriage to Charles II, Duke of Guelders, son of Adolf, Duke of Guelders. However, both Margaret and Maximilian harbored reservations about sending the young princess to Guelders, questioning the match's prestige. The Lord of Guelders held a lower rank as a duke, and their family's objective was to wed their daughters into royal houses. Isabella's fortune, her succession rights, and her connections made her a valuable pawn in the royal marriage market. In 1513, Copenhagen hosted negotiations for the topic of the new King Christian II's marriage, leading to an agreement to pursue one of Philip the Beautiful's daughters. This alliance promised strategic advantages, creating kinship with the emperor and making King Christian the brother in law of Archduke Charles, a powerful figure in key Dutch cities. Furthermore, Habsburg Austrian princesses were known for substantial dowries. King Christian enlisted the help of his uncle, Frederick III, Elector of Saxony, who, well connected with the Emperor, inquired about suitable matches at the Imperial Court. In late October and early November, a national assembly in Viborg revisited the matrimonial issue, resolving to send an embassy to Emperor Maximilian for the formal proposal of Archduchess Isabella's hand. Bishop Gottschalk von Ahlefeldt, alongside Councilors Mogens Gjø and Albert Jepsen Ravensberg, was chosen to lead this envoy. The king of Denmark had first intended to marry Isabella's eldest sister Eleanor of Austria, but the Habsburgs considered Eleanor too valuable for the throne of Denmark, because as the eldest sister, there was a likelihood that her progeny may succeed. Therefore, Isabella was selected for the Danish king. The Emperor expressed approval for the potential alliance with Denmark, a sentiment that found favor in the Low Countries. This alliance was viewed as a strategic opportunity to enhance trade access to the Baltic for merchants from Bruges and Amsterdam. The envoyship reached the imperial court in Linz in early April, engaging in month long negotiations culminating in the signing of a marriage contract on 29 April 1514. The substantial dowry amounted to 250,000 Rhenish gulden, approximately equal to 800 million DKK today (about 118 million USD), with contributions from Spain and the Burgundian territories. Princess Isabella was also assured an annual income of 25,000 Rhenish gulden. On 11 July 1514, one week short of her 13th birthday, Isabella was married by proxy to King Christian II of Denmark with Emperor Maximilian I, her grandfather, standing in for the king. The Bishop of Cambrai, nl, presided over the wedding which was conducted at the Brussels Palace. She remained in the Netherlands, but is said to have fallen in love with her spouse at the sight of his painting, and asked to be taken to Denmark. A year after the wedding, the Archbishop of Nidaros, da, was sent to escort her to Copenhagen. The Danish fleet arrived in Veere, Zeeland on 1 July 1515, and later than month, a tearful Isabella departed on 16 July 1515. The fleet encountered a violent tempest, that dispersed the Danish convoy along the shores of Jutland. The vessel carrying the Queen narrowly averted shipwreck, and upon safely reaching Helsingør in the start of August, she penned a poignant letter to the Margaret: "Madame, if I could choose for myself, I should be with you now; for to be parted from you is the most grievous thing in the world to me". Isabella and Christian had their initial encounter at Hvidøre, Christian II's summer residence, where he greeted her with an elaborate entourage of over 1000 individuals. The marriage was ratified on 12 August 1515, when she was 14 years old.

Таңдау

Изабелла 1515 жылғы 12 тамызда Копенгаген сарайында Лунд архиепискобы арқылы Дания және Норвегия королевасы болып тағайындалды. Ол өзінің есімінің басқа бір түрін – Елизаветаны қолдана бастады, бірақ некедегі алғашқы жылдары оның жаңа отбасысымен және Кристианмен қарым-қатынасы өте суық болды. Патшаның 1507 жылдан бері голландиялық сүйіктісі Дивеке Сигбрицдаттер оны тастағысы келмеді. Дивекенің анасы Зигбрит Вилломс та сарайда ықпалды болды, ал Изабеллаға олардан гөрі аз мүмкіндік берілді. Бұл императорды ашуландырып, оның және король Кристианның арасында дипломатиялық шиеленіс тудырды, бірақ мәселе 1517 жылы Дивеке қайтыс болғанда шешілді, ал Изабелланың күйеуімен қарым-қатынасы келесі бірнеше жылда едәуір жақсарды; оның Зигбрит Вилломспен қарым-қатынасы да жақсарды, және екеуі де патшаның саяси кеңесшілері ретінде қызмет етті. 1516 жылдан бастап Анна Майнструп оның сарайындағы басты күтімші болды. 1520 жылы Кристиан Швеция тағына отырды, соның нәтижесінде Изабелла Швеция королевасы болды. Стокгольмді басып алғаннан кейін ол швед өкілдерінен, егер ол балалары кәмелетке толмағанда қайтыс болса, қала мен Швецияның регенттігін Изабеллаға беруді сұрады. Ол Кальмар одағы кезінде Дания королевасы болған Швецияның соңғы королевасы болды, бірақ ол Швецияға ешқашан бармады; күйеуінің швед тағына отырған кезде жүкті болғандықтан, ол оны соңынан еріп бармады. Изабелла Кристиан Швецияда болған кезде Данияның регенті ретінде қызмет етті. 1523 жылы король Кристиан оның інісі герцог Фредерикті қолдаған сенімсіз дворяндар тарапынан тақтан алынғанда, жаңа король Изабелланың отбасымен жақсы қарым-қатынаста болуға ниеттенді. Ол оған туған тілінде – неміс тілінде жеке хат жазып, жесір королеваның зейнетақысын ұсынды және король Кристиан Төмен елдерге қашқанда оның қорғауында Данияда қалуға рұқсат берді. Бірақ Изабелла латын тілінде: "ubi rex meus, ibi regnum meum" ("Менің патшам қайда болса, менің патшалығым да сонда") деп жауап берді.

Isabella was crowned Queen of Denmark and Norway, the same day of her matrimonial ratification, on 12 August 1515 at Copenhagen Castle by the Archbishop of Lund, She began using another version of her name, Elisabeth, but the relationship between her and her new family and Christian was quite cool during the first years of the marriage. The King's Dutch mistress, Dyveke Sigbritsdatter, had been with him since 1507, and he was not about to give her up for a teenager. Dyveke's mother, Sigbrit Willoms, was also influential at court, and Isabella was given less influence than both of them. This angered the Emperor, and caused some diplomatic strife between him and King Christian, but the matter was resolved when Dyveke died in 1517, and Isabella's relationship with her husband improved vastly over the next few years; her relationship with Sigbrit Willoms improved as well, and both women acted as political advisors to the king. From 1516, Anne Meinstrup was head lady in waiting of her court. In 1520, Christian took the throne of Sweden, thereby making Isabella Queen of Sweden. After taking Stockholm, he asked the Swedish representatives to turn it and the regency of Sweden over to Isabella if he himself should die when his children were minors. She was to be the last Queen of Sweden who was also Queen of Denmark during the Kalmar union, but she in fact never visited Sweden; pregnant at the time of her spouse's accession to the throne of Sweden, she did not follow him there. Isabella served as the regent of Denmark during Christian's stay in Sweden. When King Christian was deposed in 1523 by disloyal noblemen supporting his uncle, Duke Frederick, the new king wanted to be on good terms with Isabella's family. He wrote her a personal letter in her native German, offering her a dowager queen's pension and permitting her to stay in Denmark under his protection while King Christian fled to the Low Countries. But Isabella replied in Latin "ubi rex meus, ibi regnum meum" ("where my king is, there is my kingdom").

Жер аудару

1523 жылы күйеуі тақтан түсірілгеннен кейін Изабелла күйеуі мен балаларымен бірге Даниядан шығып, Нидерландыға сапар шекті. Изабелла мен Кристиан Кристианның таққа қайта оралуы үшін көмек алу мақсатында Германияны аралап шықты. Изабелла туыстарымен жеке келіссөздер жүргізді, сондай-ақ күйеуінің сапарларына қатысты. Дания патшалық отбасы кейін Англияға жол тартты. Англияда олар Гринвичтегі Корольдік сарайда Генрих VIII-ге аудиенция берді, содан кейін Хэмптон-Корт сарайында тұрды. Олар 1523 жылы Саксонияға, ал 1523-1524 жылдары Берлинге сапар жасады. Берлинде Изабелла Лютердің үйретіктеріне қызығушылық танытты және протестантизмге деген ықыласын сезінді.