Кіріспе
Су жағалауындағы сулар – егемен мемлекеттің егемендік аумағының бір бөлігі. Аумақтық сулар – егемен мемлекеттің юрисдикция құқығы бар су кеңістігі, оның ішінде ішкі сулар, аумақтық теңіз, тұтас аймақ, ерекше экономикалық аймақ және мүмкін кеңейтілген континенттік шельф (бұл құраушылар кейде бірлесіп теңіз аймақтары деп аталады). Тар мағынада, бұл термин көбінесе аумақтық теңіздің синонимі ретінде қолданылады. Кемелердің БҰҰ Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы (UNCLOS) бойынша белгіленген әрбір аймақтан өту кезінде әртүрлі құқықтары мен міндеттері болады – бұл конвенция ең көп ратификацияланған шарттардың бірі. Мемлекеттер ерекше экономикалық аймақтан тыс, ашық теңіз деп аталатын суларда өз юрисдикциясын жүзеге асыра алмайды.
Territorial waters are informally an area of water where a sovereign state has jurisdiction, including internal waters, the territorial sea, the contiguous zone, the exclusive economic zone, and potentially the extended continental shelf (these components are sometimes collectively called the maritime zones). In a narrower sense, the term is often used as a synonym for the territorial sea. Vessels have different rights and duties when passing through each area defined by the United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS), one of the most ratified treaties. States cannot exercise their jurisdiction in waters beyond the exclusive economic zone, which are known as the high seas.
Бастапқы көрсеткіш
Көбінесе, базалық сызық – жағалау мемлекеті мойындайтын ірі масштабты карталарда белгіленген жағалау бойындағы ең төменгі су деңгейі. Бұл жағалауға ең жақын төменгі су белгісі немесе тұрақты құрлықтан шексіз қашықтықта болуы мүмкін, егер төмен су кезінде ашық, бірақ жоғары су кезінде жабылатын жерлердің (мысалы, лайлы жерлер) бір бөлігі тұрақты құрлықтың ішінде орналасса. Сондай-ақ, жағалау бойындағы аралдарды, өзендердің аузын немесе шығанақтардың аузын байланыстыратын тік базалық сызықтар да анықталуы мүмкін, бірақ шығанақтардың аузында белгілі бір шектеулер болуы керек. Осы ретте, шығанақ – «жақсы көрінетін ойыс, оның тереңдігі аузының еніне пропорционалды, ішінде құрлыққа қапталған сулар бар және жағалаудың қарапайым иілімінен гөрі көбірек құрайды. Дегенмен, ойыс шығанақ деп есептелмейді, егер оның ауданы сол ойыстың аузынан жүргізілген диаметрге тең немесе одан үлкен жартышеңбердің ауданынан кем болса». Шығанақ арқылы жүргізілген базалық сызықтың ұзындығы да белгілі бір шекте болуы тиіс.
Ішкі сулар
Ішкі сулар базалық сызықтан құрлыққа қарай орналасқан. Жағалау мемлекетінің ішкі суларға қатысты егемендігі бар, ішкі сулардағы кемелерге қатысты ішкі заңды күшіне енгізеді, оның ішінде бейкүнә өтуді шектеу құқығы да бар. Көлдер, өзендер және шығанақтар ішкі сулар болып есептеледі. Индонезия немесе Филиппин сияқты архипелагтық мемлекеттердің ең шеткі аралдарындағы «архипелагтық сулар» да ішкі сулар болып табылады, бірақ мемлекет олар арқылы бейкүнә өтуге рұқсат беруі тиіс. Дегенмен, архипелагтық мемлекеттер осы суларда белгіленген теңіз жолдары арқылы бейкүнә өтуді шектеуге құқылы. Архипелагтағы әрбір аралдың өзінің базалық сызығы болуы мүмкін. Аумақтық теңіз – егемендік аумақ, бірақ шетелдік кемелерге (әскери және азаматтық) одан бейкүнә өтуге немесе тар жолдар арқылы транзиттік өтуге рұқсат етіледі; бұл егемендік жоғарыдағы әуе кеңістігіне және төмендегі теңіз түбіне де таралады. Халықаралық құқықта осы шекараларды белгілеу теңіздік шекаралау деп аталады. Мемлекеттің аумақтық теңізі оның базалық сызығынан бастап белгілі бір қашықтыққа дейін созылады. Егер ол басқа мемлекеттің аумақтық теңізімен беттессе, шекара мемлекеттердің базалық сызықтары арасындағы орта нүкте болып табылады, егер мемлекеттер басқаша келіспесе. Мемлекет кішкентай аумақтық теңізді талап етуге де құқылы. Жағалау мемлекеті бүкіл шығанақты өзінің аумақтық сулары деп жарияласа, ал басқа мемлекеттер БҰҰ теңіз құқығы конвенциясының (UNCLOS) шектеулі анықтамаларын мойындаса, қақтығыстар туындады. Базалық сызықты 24 теңіздік шақырымнан асыратын (екі 12 теңіздік шақырымдық шектеу) талаптар АҚШ тарапынан артық деп есептеледі. Сидра шығанағында екі қақтығыс болды, онда Ливия шегінен асып, бүкіл шығанақты өзінің аумақтық сулары деп жариялады. АҚШ кемелердің теңізде еркін жүріп-тұру құқығын пайдаланып, 1981 және 1989 жылдарғы Сидра шығанағы оқиғаларына себеп болды.
Жақын аймақ
Құрсас аймақ – аумақтық теңіздің сыртқы жиегінен бастап, негізгі сызықтан ең көп 24 теңіз миліне дейін созылатын су кеңістігі. Оның ішінде мемлекет өзінің аумағында немесе аумақтық теңізінде кеден, салық, иммиграциялық немесе санитарлық заңдары мен ережелерін бұзудың алдын алуға немесе оны жазалауға шектеулі бақылауды жүзеге асыра алады. Аймақ әдетте 12 теңіз милінен тұрады. Бірақ, егер мемлекет 12 теңіз милінен кем аумақтық теңізге ие болса, онда ол кеңейтілуі мүмкін, немесе басқа мемлекеттің құрсас аймағымен қабаттасқан жағдайда тар болуы мүмкін. Аумақтық теңізден өзгеше, мұндай дауларды шешу үшін стандартты ережелер жоқ, ал мемлекеттер келісімге келу үшін келіссөздер жүргізуі тиіс. АҚШ 1999 жылдың 29 қыркүйегінде негізгі сызықтан 24 теңіз миліне дейінгі құрсас аймақты қолданды.
Ерекше экономикалық аймақ
Эксклюзивті экономикалық аймақ (ЭЭА) базалық сызықтан ең көп дегенде дейін созылады, сондықтан оған тұтас аймақ кіреді. Жағалау мемлекеті өзінің эксклюзивті экономикалық аймағындағы барлық экономикалық ресурстарды, оның ішінде балық аулау, кен өндіру, мұнай барлау және осы ресурстардың ластануын бақылайды. Дегенмен, ол БҰҰ Конвенциясының қағидаларына сәйкес жағалау мемлекеті қабылдаған заңдар мен ережелерге бағынып, теңіз бетінен, үстінен немесе астынан өтуге немесе тоқтауға тыйым сала алмайды, бұл шектеу оның аумақтық теңізінен тыс эксклюзивті экономикалық аймағының бөлігіне қатысты. Конвенцияға дейін жағалау мемлекеттері өздерінің аумақтық суларын қасақана кеңейтіп, қазір эксклюзивті экономикалық аймақпен реттелетін, мысалы, жағалаудан тыс мұнай барлау немесе балық аулау құқықтары сияқты қызметтерді бақылауға тырысты (Балық соғыстарын қараңыз). ЭЭА әлі де көптеген адамдар тарапынан, бірақ бұрыс, жағалау мемлекетінің аумақтық сулары ретінде қарастырылады.
Континенттік текшеге қатысты құқықтар
77-81-баптар мемлекеттің құрлық шелфісіне қатысты құқықтарын анықтайды. Жағалау мемлекетінің құрлық шелфісінде немесе оның астындағы барлық ресурстарға, тірі немесе тірі емес, құқығы бар, бірақ шелфтің үстіндегі тірі организмдерге, егер олар эксклюзивтік экономикалық аймағынан тыс жерде болса, құқығы жоқ. Бұл оған көмірсутектерді іздеу және бұрғылау жұмыстарын жүргізуге құқық береді.
Кеңейтілген континенттік текшеге қатысты талаптар
2009 жылғы 13 мамырға дейін 44 елден кеңейтілген құрлық шелфіне қатысты талаптар бойынша 51 өтініш ұсынылды. Кейбір елдер бірнеше өтініш берген, ал кейбіреулері басқа елдермен бірлесіп өтініш жасаған. 8 өтініш бойынша ұсыныстар берілді.