Кіріспе

Карл Шлехтер (2 наурыз 1874 – 27 желтоқсан 1918) – 20 ғасырдың басында Австрия-Мажарстан шахмат шебері және теорияшысы. Ол Эммануэль Ласкермен өткен Әлем чемпионатына тең түскенімен ең көп танылды.

Ерте өмір

Шлехтер Венада католик отбасында дүниеге келген. Кейде оны еврей деп есептейді, бірақ басқалары мұны жоққа шығарады. Ол 13 жасында шахмат ойнауды бастады. Оның алғашқы және жалғыз ұстазы – австрия-венгриялық шахмат проблемаларын шебер құраушы, доктор Сэмюэл Голд. 1893 жылдан бастап ол 50-ден астам халықаралық турнирлерге қатысты. Ол Мюнхенде 1900 жылы (12-ші ДСБ құрылтайы), Кобургте 1904 жылы (14-ші ДСБ құрылтайы), Остендеде 1906 жылы, Стокгольмде 1906 жылы, Венада 1908 жылы, Прагада 1908 жылы, Гамбургте 1910 жылы (17-ші ДСБ құрылтайы) және Венадағы Требич мемориалында (1911, 1912, 1913) үш рет жеңіске жетті. Шлехтер бірнеше матч өткізді. Ол 1893 жылы Георг Маркомен тең түсті (+0 −0 =10), 1894 жылы Марко және Адольф Цинкльмен тең түсті (+4 −4 =3), 1896 жылы Давид Яновскиймен тең түсті (+2 −2 =3), 1899 жылы Саймон Алапинмен тең түсті (+1 −1 =4), 1902 жылы Яновскийді жеңді (+6 −1 =3), 1904 жылы Ричард Тейхманмен тең түсті (+1 −1 =1) және 1911 жылы Зигберт Таррашпен тең түсті (+3 −3 =10).

Ласкер-Шлехтер матчы

1910 жылы Шлехтер Эммануэль Ласкерге қарсы әлем шахмат чемпионаты үшін матч өткізді (Вена және Берлин қалаларында). Шлехтер матчтың оныншы және соңғы партиясына бір ұпаймен көшбасшы ретінде келді. Оныншы партияда трагедия орын алды: алғашқыда жеңіске жеткеннен кейін, Шлехтер анық тең болатын позицияға қате түсіп, содан кейін тағы да қателік жасады, нәтижесінде партияны ұтырып алды. Матч 5:5 есебімен тең аяқтады (+1 −1 =8), ал Ласкер өзінің титулын сақтап қалды. Шлехтердің матчты жеңу үшін +2 ұпай жинауы және осылайша оныншы партияны жеңуі керек пе деген мәселе даулы. Матчқа қатысты ешқандай келісімшарт табылмады және бұл қауесетті растайтын ешқандай дәлел ұсынылмады. (Матчтың толық мәліметтері үшін 1910 жылғы әлем шахмат чемпионаты қараңыз.) Шлехтер 16 жылдың ішінде Ласкердің әлем чемпионаты атағына батыл сын саққан тұңғыш шахматшы ретінде көзге түсті.

Кейінгі өмірі

Шлехтердің соңғы жылдары қиындыққа толы болды, өйткені шахмат шебері ретінде ақша табу күннен-күнге ауырлап бара жатты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Венадағы Требич мемориалінде үш рет жеңіске жетті. Өмірінің соңғы жылы Венада үшінші орын алды, Акиба Рубинштейнмен өткен матчта жеңіліске ұшырады (+1 −2 =3), Берлинде екінші орын алды (төрт ойыншы қатысқан турнирде Милан Видмар жеңіске жетті), Кашауда үшінші орынды бөлісті, және Берлинде үшінші орын алды (төрт ойыншы қатысқан турнирде Эммануэль Ласкер жеңіске жетті). Шлехтер 1918 жылдың 27 желтоқсанында пневмония мен аштықтан көз жұмды, ал 1918 жылдың 31 желтоқсанында Будапешт қаласына жерленді.

Бағалау

Карл Шлехтер, Артур Кауфман және Хьюго Фендрих үштігі 19 ғасырда Макс Вайс негізін салған Вена шахмат мектебін таратуға атсалысты. Шлехтер әйгілі "Шахмат ойынының нұсқаулығы" еңбегінің сегізінші және соңғы басылымын дайындады. 1912-1916 жылдар аралығында он бір бөлімге бөлініп жарық көрген бұл кітап 1040 беттен тұрады және Рудольф Шпильман, Зигберт Тарраш және Рихард Тейхманнның еңбектерін қамтиды. Халықаралық шебер Уильям Хартстон оны "шахмат білімінің барлығын бір томға сыйғызған керемет жұмыс, мүмкін соңғысы" деп атады. Ол ежелгі заманғы джентльмен шахматшының классикалық үлгісі болды, денсаулығы нашарлаған қарсыластарына құрметпен тең ойнау ұсынды. Егер қарсыласы ойынға кешіксе, Шлехтер өз сағатынан сол уақытты сырттай алып тастайтын. Ол сонымен қатар көптеген қарсыластарына, соның ішінде Олдрих Дурасқа да тәлімгерлік жасады.

Ерекше ойындар

Fried–Schlechter, Вена 1894, From's Gambit (A02), 0–1 Шлехтердің жеңісі 14 ходта, ол өзінің ханымын құрбан етеді және қарсыласының патшасын тақтаның ортасында маттайды. Бернхард Флейссиг–Шлехтер, Вена 1893 (достық), Польша ашылуы: Жалпы (A00), 0–1 Шлехтердің ең танымал ойындарының бірі, қара өзінің екі ладьясын және екі пілді құрбан етеді. Шлехтер–Штейнц, Кёльн 1898, Вена ойыны (C28), 1–0 Шлехтер бұрынғы әлем чемпионын 24 ходта жеңіп алады. Шлехтер–Мейтнер, Вена 1899, Итальяндық ойын: Классикалық вариация. Греко Гамбиті, Моеллер–Теркац шабуылы (C54), 1–0 Эндшпильдегі комбинация: ақ өзінің ханымын құрбан етеді, содан кейін патшасымен тыныш ход жасайды, ал қара екі ходтан кейін маттан қорғана алмайды.

Танымал мәдениетте

Томас Главиниктің 1998 жылғы "Карл Хаффнердің құмарлығы" романының басты кейіпкері Шлехтерге тікелей негізделген. Кітап оның 1910 жылғы Ласкермен өткен әлемдік шахмат чемпионатындағы кездесуінің көркемделіп жазылған баяны болып табылады.