Кіріспе
Шахмат ашылысы
Екі салт ат қорғанысы (кейде Пруссия қорғанысы деп те аталады) – шахмат ашылысы, мына қадамдармен басталады:
1. e4 e5
2. Nf3 Nc6
3. Bc4 Nf6
1. e4 e5
2. Nf3 Nc6
3. Bc4 Nf6
Алғаш рет 16 ғасырдың соңында Джулио Чезаре Полерио (шамамен 1550 – 1610 ж.ж.) жазған, итальяндық ойынның бұл бағыты 19 ғасырда кеңінен дамыды. Қараның үшінші қадамы – Джуоко Пианодан (3. Bc5) гөрі агрессивтірек қорғаныс. Қара, аққа f7 пішініне 4. Ng5 қадамымен шабуылдауға мүмкіндік береді. Егер ақ осылай жасаса, ойын тез арада тактикалық сипатқа ие болады: қара бастама үшін пішінді құрбан етуге дерлік мәжбүр болады. Бұл қиындықтар соншалық, Дэвид Бронштейн «қорғаныс» терминінің сәйкес келмейтінін және «Чигориннің қарсы шабуылы» деген атаудың орындырақ болатынын айтты. Екі салт атты қорғанысын көптеген агрессивті ойыншылар, соның ішінде Михаил Чигорин және Пол Керес, әлем чемпиондары Михаил Тал мен Борис Спасский қара ретінде қабылдады. Қазіргі кездегі шеберлер ойынында 3. Bc4, 3. Bb5-тен сирек кездеседі, ал ең көп қолданылатын жауап – 3. Bc5, сондықтан Екі салт атты қорғанысы көбінесе танылмайды. Ол әуесқой ойыншылар арасында танымал күйін сақтап тұр. Бұл ашылыстың теориясы Ханс Берлинер және Яков Эстрин сияқты ойыншылармен корреспонденциялық шахматта жан-жақты зерттелді.
4.5.1
Неміс шебері Зигберт Тарраш 4. Ng5 жүретінін "нағыз білмейтін ойыншының қадамы" (ein richtiger Stümperzug) деп атады, ал кеңестік ашылу теориясының маманы Василий Панов оны "қарапайым" деп сипаттады. Бірақ, f7-ге жасалған бұл шабуыл нәтижесінде, Ақ патшаның пионына ие болуға болады. Тарраш сынға ұшса да, 4. Ng5 әр деңгейде Ақ түстің танымал таңдауы болып қала береді.
Негізгі желі: 4...d5
4 d5 кейін ақтардың 5. exd5 ойнаудан басқа амалы қалмайды, себебі піл мен e4 пеонына да шабуыл жасалған. Содан кейін қаралар көбінесе 5…Na5 ойнайды, бірақ басқа да мүмкіндіктер бар: 5…Nxd5 қайтадан алу өте тәуекелді. Альберт Пинкус 1943 және 1944 жылғы «Chess Review» журналындағы талдауларымен бұл қадамды қолдауға тырысты, бірақ ақтар қауіпсіз Лолли шабуылымен 6. d4 немесе құрбандыққа барушы Фрид Ливер (немесе Фегателло) шабуылымен 6. Nxf7 Kxf7 7. Qf3+ Ke6 8. Nc3 күшті шабуыл жасай алады. Бұл варианттар қараларға қорғану үшін тым қиын деп есептеледі, бірақ кейде корреспонденциялық ойындарда қолданылады. Лоуренс Трент 5…Nxd5 қадамын «жақсы білінетін жаман қадам» деп сипаттайды (немесе осыған ұқсас сөздер). 5…Na5 кейін, Полерио қорғанысында Пол Морфи 6. d3 ойнап, гамбит пеонын ұстап тұруға тырысады, ал Киерицкий шабуылы (немесе Морфи варианты) көп қолданылмайды, себебі қаралардың 6…h6 7. Nf3 e4 8. Qe2 Nxc4 9. dxc4 Bc5 мүмкіндіктерге ие екені ұзақтан бері белгілі. (Бронштейн бір кезде 8. dxe4!? пешкасын құрбан етуге тырысып, сәттілікке жеткен, бірақ оның дұрыстығы күмәнді.) Оның орнына ақтар көбінесе 6. Bb5+ ойнайды, ал ойын әдетте 6…c6 (6…Bd7 де мүмкін) жалғасады. Штейнниц 9…Nh3 ойнағанды жақсы көреді, бірақ 1891 жылғы Чигоринге қарсы кабельдік матчында бұл оған сәттілік әкелмеді. Штейнниц варианты 1960 жылдары Фишер оны қайта жаңғыртқанға дейін ұмытылған еді. Найджел Шорт 1990 жылдары 9…Nh3-ті қайта жаңғыртуға жетекшілік етті, және бүгінде бұл қадам 9…Nf3-қа қарағанда шамамен тең деп есептеледі. 8. Be2 және 8. Qf3 қадамдарынан өзге, 8. Bd3 да соңғы жылдары сәнге айналған дұрыс балама болып табылады. Кейін ол Вилкс Барр, Пенсильвания қаласының атымен аталады, себебі Франк Маршалл оны алғаш талдап, жариялағанмын деп мәлімдеді, сондықтан 4…Bc5 қазіргі кезде Тракслер варианты және (тек АҚШ пен Ұлыбританияда) Вилкс Барр варианты ретінде белгілі. Ақтар 5. d4, 5. Nxf7 немесе 5. Bxf7+ ойнауы мүмкін: 5. d4 d5! кейін ақтардың ең жақсы қадамы 6. Bxd5, f7-ге қысымды қайта қолдану. 5. Nxf7 5…Bxf2+ кейін өте күрделі. Қазіргі негізгі варианттар тең немесе тең позицияларға әкеледі деп есептеледі, мысалы, 6. Kxf2 Nxe4+ 7. Kg1, тіпті 7. Ke3. Ақтардың басымдыққа жетуге тырысуы 5. Bxf7+ Ke7 6. Bb3 (бірақ 6. Bd5 Лоуренс Трент ұсынған қадам еді), себебі бұл қараларға ең көп қиындық туғызады. Грандмастерлер Вилкс Баррды қара ретінде тұрақты түрде қолданған жоқ, бірақ Александр Белявский мен Алексей Широв оны кейде тіпті жоғары деңгейдегі жарыстарда ойнаған. Анық жолдан кешіру жоқ. Тәуекелді вариант – 5. Bxf7+ Kf8!? , онда қаралар 6. Bb3 d6 7. Nf7 Qe7 соңғы тәсілін ойнайды. Егер ақтар 8. Nxh8?? ойнаса, қаралар 8…Bg4!! 9. f3 Nxe4 ойнап, f3 пеонының байланысқандығын пайдаланады. Бұл пеон пілді ұстай алмайды, себебі 10. fxg4?? Qh4+ 11. g3 Bf2+ қаралар үшін күшпен жеңіске әкеледі.
The recapture 5 Nxd5 is extremely risky. Albert Pinkus tried to bolster this move with analysis in 1943 and 1944 issues of Chess Review, but White gets a strong attack with either the safe Lolli Attack 6. d4, which Bobby Fischer thought to be very strong, or the sacrificial Fried Liver (or Fegatello) Attack 6. Nxf7 Kxf7 7. Qf3+ Ke6 8. Nc3. These variations are usually considered too difficult for Black to defend , but they are sometimes used in correspondence play. Lawrence Trent describes 5 Nxd5 as "a well known bad move" (or words to that effect). After 5 Na5, the Polerio Defense, Paul Morphy would play to hold the gambit pawn with 6. d3, the Kieseritzky Attack (or Morphy Variation), which has not been popular, since it has long been known that Black obtains good chances for the pawn with 6 h6 7. Nf3 e4 8. Qe2 Nxc4 9. dxc4 Bc5. (Bronstein once tried the piece sacrifice 8. dxe4!? with success, but its soundness is doubtful.) Instead, White usually plays 6. Bb5+, when play usually continues 6 c6 (6 Bd7 is also possible
Steinitz favored 9. Nh3 instead, although it did not bring him success in his famous 1891 cable match against Chigorin. The Steinitz Variation was mostly forgotten until Fischer revived it in the 1960s. Nigel Short led a second revival of 9. Nh3 in the 1990s, and today it is thought to be about equal in strength to the more common 9. Nf3. In addition to the moves 8. Be2 and 8. Qf3, the move 8. Bd3 is a valid alternative that has apparently become fashionable in recent years. Later it was named after Wilkes Barre, Pennsylvania by Frank Marshall, who claimed to be first to analyze and publish it, so today 4 Bc5 is known as both the Traxler Variation and (in the United States and the United Kingdom only) the Wilkes Barre Variation. White can play 5. d4, 5. Nxf7, or 5. Bxf7+:
After 5. d4 d5!, White's best move is 6. Bxd5, reapplying the pressure on f7. 5. Nxf7 is very complicated after 5 Bxf2+. The current main lines all are thought to lead to drawn or equal positions, e. g. after 6. Kxf2 Nxe4+ 7. Kg1, or even 7. Ke3. White's best try for an advantage is probably 5. Bxf7+ Ke7 6. Bb3 (although 6. Bd5 was the move recommended by Lawrence Trent), as this poses Black the most problems. No grandmasters have regularly adopted the Wilkes Barre as Black, but Alexander Beliavsky and Alexei Shirov have played it occasionally even in top competition. No clear refutation is known. A tricky variation is 5. Bxf7+ Kf8! ?, where Black plays for one last trick with 6. Bb3 d6 7. Nf7 Qe7. If White plays the seemingly standard 8. Nxh8? ?, Black is now winning after 8 Bg4!! 9. f3 Nxe4, making use of the pinned f3 pawn. This pawn cannot capture the bishop as 10. fxg4?? Qh4+ 11. g3 Bf2+ wins by force for Black.
4...Nxe4
4 Nxe4?! дұрыс емес деп есептеледі, бірақ сақтықпен ойнау керек. 5. Nxe4 d5 қара үшін ешқандай қиындық тудырмайды. Егер 5. Nxf7? Qh4! 6. g3 (6. 0-0 Bc5!) 6 Qh3 7. Nxh8 Qg2 8. Rf1 Nd4 9. Qh5+ g6 10. Nxg6 hxg6 11. Qxg6+ Kd8 және қараның қауіпті шабуылдары бар. (Балама ретінде, 5. Nxf7? Qh4! 6. g3 кейін, қаралар 6. Nxg3! 7. fxg3 Qe4+ 8. Qe2 Qxh1+ 9. Qf1 Qxf1+ 10. Kxf1 d5 11. Bxd5 Bh3+ 12. Ke1 Nb4 13. Bb3 Nxc2+ 14. Bxc2 Kxf7 артық материалдық үстемдікке ие болады.) Дұрысы – 5. Bxf7+! Ke7 6. d4! (6. d3 де жақсы) және енді: 6 d5 7. Nc3! (ең жақсысы, совет ойыншысы Лопухин тапқан; ақ түстің айқын артықшылығы бар) 7 Nxc3 8. bxc3 Qd6 (8 Bf5 9. Qf3; 8 e4 9. f3!) 9. a4! Kd8 10. Bg8! Ke8 11. Bxh7± (Эстрин). Сонымен қатар, қаралар 5 Bc5 6. e5 d5 кейін кеңінен талданған Макс Ланге шабуылына кіре алады, бұл Giuoco Piano немесе Scotch ойынынан транспозиция арқылы да пайда болуы мүмкін. Ақ 5. e5 ойнау арқылы осы позициялардан аулақ болуға талпынуы мүмкін, бұл позицияны Свешников жиі қолданады. 5. e5 кейін 5 Ne4 немесе 5 Ng4 жауабы болады, бірақ ең көп таралған және табиғисы – 5 d5 6. Bb5 Ne4 7. Nxd4 Bc5, одан әрі ойын жалғасады. Алдауы бар 5. Ng5?! ең жақсысы 5 d5! 6. exd5 Qe7+! арқылы қарсы тұру.
6 d5 7. Nc3! (best, discovered by Soviet player Lopukhin; White has a clear advantage) 7 Nxc3 8. bxc3 Qd6 (8 Bf5 9. Qf3; 8 e4 9. f3!) 9. a4! Kd8 10. Bg8! Ke8 11. Bxh7± (Estrin). Alternatively, Black can enter the extensively analyzed Max Lange Attack after 5 Bc5 6. e5 d5, which can also arise by transposition from the Giuoco Piano or Scotch Game. White can choose to avoid these lines by playing 5. e5, a line often adopted by Sveshnikov. After 5. e5, either 5 Ne4 or 5 Ng4 is a reply, but most common and natural is 5 d5 6. Bb5 Ne4 7. Nxd4 Bc5, with play. The tricky 5. Ng5?! is best met by 5 d5! 6. exd5 Qe7+!
Қазіргі заманғы епископтың ашылуы: 4.d3
4. d3 тыныш қозғалысы, Заманауи Епископ ашылысы, егер қара 4...Bc5 жауап берсе, Giuoco Pianissimo-ға ауысады, бірақ 4...Be7 немесе 4...h6 жауаптарынан кейін тәуелсіз варианттар да бар. Ақ түстің мақсаты – Екі жылқының басқа варианттарында жиі кездесетін тактикалық күрестерден қашып, позициялық ойынға өту. Пайда болған позициялар, егер ақ c3 ойнап, епископын Bc4–b3–c2 жолымен c2-ге қайтарса, Рюи Лопестің кейбір ерекшеліктерін иеленеді. Бұл қозғалыс 1980-ші жылдары танымал болды және Джон Нанн сияқты шахматшылар қолданды.
Төрт салт атты: 4.Nc3
4-ші қадаммен піяданы қорғауға жасалған әрекет жақсы нәтиже бермейді, себебі қаралар піяданы әйтеуір алып, содан кейін шанышқымен қайтарып алады: 4. Nc3?! Nxe4! 5. Nxe4 d5. 5. Bxf7+? әрекеті де көмектеспейді, себебі 5...Kxf7 6. Nxe4 d5 соңынан қаралардың қолайлырақ позициясы қалыптасады. Оның орнына, 4. Nc3 әдетте Боден-Кизерицкий гамбитімен піяданы құрбан ету мақсатымен ойналады: 4. Nc3 Nxe4 5. 0-0. Бұл гамбит турнирлерде жиі қолданылмайды, себебі дебют теориясымен толықтай зерделенбеген, бірақ ақтарға, әсіресе блиц шахматында, жақсы практикалық мүмкіндіктер береді.
Шахматтың ашылу теориясының кестесі
Ақ түстің "e" пешке жасалған шабуылға жауап беруі керек. (Ноттацияны түсіндіру үшін шахмат ашылыстарының кестесін қараңыз.) 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nf6 4 5 6 7 8 9 10 Traxler немесе Wilkes Barre вариациясы Ng5Bc5 Bxf7+Ke7 Bb3! Lolli шабуылы d5 exd5Nxd5 d4! Қуырылған бауыр шабуылы Nxf7! ?Kxf7 Qf3+Ke6 Nc3 Kieseritzky шабуылы Na5 d3h6 Nf3e4 Qe2Nxc4 dxc4Bc5 Басты жол Bb5+c6 dxc6bxc6 Be2h6 Nf3e4 Ne5 Steinitz вариациясы Nh3 Ulvestad вариациясы b5 Bf1!Nd4 c3Nxd5 Ne4 Fritz вариациясы Nd4 c3b5 Bf1!Nxd5 Ne4 Nxe4?! Bxf7+!Ke7 d4!d5 Nc3!Nxc3 bxc3Qd6 a4!Kd8 Bg8! Boden–Kieseritzky ғимарыты Nc3Nxe4 0 0Nxc3 dxc3Qe7 Ng5Nd8 Заманауи Епископ ашылысы d3Be7 h6 d5!? exd5Nxd5 Giuoco Pianissimo Bc5 d4exd4 e5d5 Bb5Ne4 Nxd4Bc5 0 0Nxe4 Re1d5 Bxd5Qxd5 Nc3 Max Lange шабуылы Bc5 e5d5 exf6dxc4 Re1+Be6 Ng5Qd5 Nc3Qf5 e5d5 Bb5Ne4 Nxd4Bc5 Ne4 Ng4
4 5 6 7 8 9 10 Traxler or Wilkes Barre Variation Ng5Bc5 Bxf7+Ke7 Bb3! Lolli Attack d5 exd5Nxd5 d4! Fried Liver Attack Nxf7! ?Kxf7 Qf3+Ke6 Nc3 Kieseritzky Attack Na5 d3h6 Nf3e4 Qe2Nxc4 dxc4Bc5 Main Line Bb5+c6 dxc6bxc6 Be2h6 Nf3e4 Ne5 Steinitz Variation Nh3 Ulvestad Variation b5 Bf1!Nd4 c3Nxd5 Ne4 Fritz Variation Nd4 c3b5 Bf1!Nxd5 Ne4 Nxe4?! Bxf7+!Ke7 d4!d5 Nc3!Nxc3 bxc3Qd6 a4!Kd8 Bg8! Boden–Kieseritzky Gambit Nc3Nxe4 0 0Nxc3 dxc3Qe7 Ng5Nd8 Modern Bishop's Opening d3Be7 h6 d5!? exd5Nxd5 Giuoco Pianissimo Bc5 d4exd4 e5d5 Bb5Ne4 Nxd4Bc5 0 0Nxe4 Re1d5 Bxd5Qxd5 Nc3 Max Lange Attack Bc5 e5d5 exf6dxc4 Re1+Be6 Ng5Qd5 Nc3Qf5 e5d5 Bb5Ne4 Nxd4Bc5 Ne4 Ng4