Кіріспе

Перулік жазушы

Клоринда Матто де Тернер (11 қараша 1852, Куско – 25 қазан 1909) – Латын Америкасының тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында өмір сүрген перулік жазушы. Оның жеке тәуелсіздігі аймақтағы әйелдерге үлгі болды, ал шығармалары өз мәдениетінде қырқыстар тудырды.

Ерте өмір және білім

Ол Перудің Куско қаласында туып өскен. Мато де Тернердің әкесі Рамон Мато Торрес, ал анасы Гриманеса Консепсьон Усандиварес болды. Анасы қайтыс болғаннан кейін ол бүкіл аймақта «Анд тағының зәкесі» (Azucena de los Andes) деп белгілі болды. Мато де Тернер Гриманеса Мартина Мато болып тойыстырылды, бірақ достары мен отбасы арасында Клоринда деп аталатын. Ол бастапқыда тегінде бір «Т» әрпі болған, бірақ Инка мәдениетін зерттегеннен кейін, тегіне Инкалық бояу беру үшін қосымша «Т» әрпін қосты. Инкалардың бұрынғы астанасы Кускода өскен Матто балалық шағын отбасының Пауло Чико деген мүлігінде өткізді, ол Коя ауылының жанында орналасқан. Жасөспірім шағында Мато қазіргі «Escuela Nacional de Educandas» (Ұлттық қыздар орта мектебі) деп аталатын мектепке барып оқыды. Ол онда осы мәдениетте әйелге лайық емес саналған, өте ерекше курстарды оқыды. Ол философия, табиғаттану және физиканы қамтитын жеке зерттеулер мамандығын таңдады. Мато он алты жасында ағасы мен әкесіне көбірек көмектесу үшін мектепті тастады.

Мансап

1871 жылы 19 жасында Мато бай жер иесі, ағылшын дәрігері доктор Тернерге тұрмысқа шықты. Олар үйленгеннен кейін Тинтаға көшіп, онда 10 жыл тұрды. Тинтада Мато де Тернер Перудің екі тарихын – отаршылдық және инка тарихын – жақсырақ түсінді. Ол жергілікті мәдениетпен жақсы танысып, оны неғұрлым көп білген сайын, соғұрлым қабылдады. Оның көптеген жазбалары осы мәдениетпен танысудан алған біліміне негізделген. Ол жергілікті және шетелдік газеттерде журналист болып жұмыс істеді. 1878 жылы Мато де Тернер әдебиет, ғылым, өнер және білім беретін «El Recreo de Casco» журналын құрды. Ол жергілікті халықты оң жағынан бейнелейтін әдеби шығармаларымен танымал болды, бұл оның қоғамының басым көзқарастарына қарсы болды. Ол ақ терілі болғанымен, Перудің жергілікті халқына жасалған зорлық-зомбылыққа келіспеді және олардың құқықтарын қорғау үшін жазбаларын пайдаланды. Мато де Тернер сонымен қатар әйелдердің білім деңгейін жақсарту үшін жазбаларын қолданды. 1881 жылы күйеуі қайтыс болды, мүлігі банкротқа ұшырады. Тинтадағы қаржылық жағдайын жақсарта алмағандықтан, Мато де Тернер Арекипаға көшіп, «La Bolsa Americana» газетінде бас редактор болып жұмыс істеді. Ол онда 1884 және 1886 жылдары жарық көрген «tradiciones cuzqueñas» есімді екі томдық шығармасын жариялады. Сонымен қатар, ол 1884 жылы «Himacc Suacc» драмасын жазды және төрт Евангелияны, Апостолдардың істерін және Римдіктерге жолданған хатты Перудің Куско аймағындағы жергілікті халықтың тілі – кечуа тіліне аударды. Әдеби шығармаларынан басқа, ол саясатқа да қатысып, «Альмиране Грау» соғыс кемесін дамыту үшін қаражат жинады. Мато де Тернер ақырында Тинтадан Лимаға көшіп келді, бірақ саяси және даулы жазбаларының салдарынан Перуден тыс жерде өмір сүрудің қауіпсіздігіне көз жеткізді. Лимада ол көптеген әдеби ұйымдар мен басылымдарға мүше болды. 1887 жылы Мато де Тернер «El Peru Ilustrado» журналының директоры болып тағайындалды, онда ол көптеген романдарын жариялады. Ол 1889 мен 1895 жылдар аралығында үш роман жариялады: «Aves Sin Nido» («Ұясыз құстар»), «Indole» («Мінез») және «Herencia» («Мұра»). Бұл романдарда жергілікті халықтың барлық азаматтық құқықтарынан айырылып, қоғам мен өзін-өзі бағалайтын дін қызметкерлері тарапынан қудалануға ұшырағаны туралы айтылады. Мато де Тернердің ең танымал романы – «Aves Sin Nido» (1889). Бұл роман даулы болды, өйткені ол ақ нәсілді ер адам мен жергілікті әйел арасындағы махаббат туралы айтады, бұл сол кездегі Латын Америкалық қоғамда арсыздық деп есептелді, сондай-ақ ол сол кездегі дін қызметкерлерінің әдепсіздігін ашады. Роман кейіпкерлерінің үйленбеуіне себеп, олардың екеуінің де бір жесірдің баласы екенін білуі болды. «Aves Sin Nido» Мато де Тернердің жалғыз даулы туындысы емес еді. Ол сонымен қатар «El Perú Illustrado» газетінде бразилиялық жазушы Энрике Коэльо Нетоның даулы әңгімесін жариялады. Оның даулы жазбалары архиепископтың оны қауымнан шығаруына әкелді. 1895 жылы ол Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласына көшіп, әдеби қызметін жалғастырды. 1900 жылы ол «Boreales, Miniaturas y Porcelanas» («Солтүстіктер, миниатюралар және фарфор») атты эсселер жинағын жазды, онда «Narraciones históricas» («Тарихи әңгімелер») маңызды тарихнамалық еңбегі бар, ол Перуден қуылғанына қатты қайғырып, отанға оралуға ұмтылғанын көрсетеді. Буэнос-Айресте Мато де Тернер «Búcaro Americano» құрды, сонымен қатар көптеген қоғамдық лекциялар оқыды және баспасөзге көптеген мақалалар жазды. Мато де Тернер уақытының көп бөлігін жергілікті университеттің профессоры ретінде оқытумен өткізді. 1908 жылы, өмірінде алғаш рет Еуропаға барғанда, ол осы сапары туралы «Viaje de Recreo» («Көңіл көтеру сапары») атты кітапта егжей-тегжейлі жазды. Бұл кітап 1909 жылы қайтыс болғаннан кейін газеттерде жарық көрді.

Дәстүрлер мен аңыздар

Перу: Кузько дәстүрлері. Арекипа: "La Bolsa", 1884. Кузько дәстүрлері. 2 томдық. Лима: Торрес Агирре, 1886. Әңгімелер мен естеліктер. Лима: "La Equitativa", 1893.

Көркем әдебиет

Құс ұясы жоқ. Лима: Карлос Принстің Imprenta del Universo, 1889 жыл. Романның алғашқы аудармасы 1904 жылы Лондонда жарық көрді. Мінез. Лима: Imprenta Bacigalupi, 1891 жыл. Мұра. Лима: Imprenta Bacigalupi, 1893 жыл.

Өмірбаян, хаттар, саяхат және очерктер

Америкалық белгілі тұлғалардың эскиздері. Лима: Питер Басигалупи, 1889 жыл. Солтүстік нұрлары, миниатюралар және фарфор. Буэнос-Айрес: Хуан А. Алсина, 1902 жыл. Оңтүстік Америка туралы төрт лекция. Буэнос-Айрес: Хуан А. Алсина, 1909 жыл. Саяхат: Испания, Франция, Англия, Италия, Швейцария, Германия. Валенсия: Ф. Семпере, 1909 жыл.

Театр

Хима Сумак: Үш актілі драма және проза. Лима: "La Equitativa", 1893.