Кіріспе

Квакерлік ұғым

Ішкі жарық, Құдайдың жарығы, Мәсіхтің жарығы, Мәсіхтің ішінде, Құдайдың нұры, Құдайдың руының ішінде, ішкі жарық және құпия жарық – бұл Достар діни қоғамында (квакерлер) Мәсіхтің жарығы оларға түсіп тұрғанының немесе олардың ішінде жарқырап тұрғанының метафорасы ретінде жиі қолданылатын байланысты сөз тіркестері. Оны квакерлер қозғалысының негізін қалаушы Джордж Фокс таратып, «ішкі жарыққа» (жүректегі Мәсіхтің болуына) сенім мен тәуелділік туралы уағыздаған. Алғашқы квакерлер үнсіз отырып, Киелі кітап сөздері туралы ой жүгіртіп, Құдайдың ішкі жарығы өздеріне түсіп, Киелі Рух сөйлеп жатқанын сезінгенше күткендері белгілі. Бұл ұғым ерте квакерлер үшін өте маңызды болды, олар былай үйреткен:

Достар діни қоғамының сенім мен практикасының кілті Ішкі жарықтың «тарихи, тірі Иса және Құдайдың адамдарға көрсеткен рақымы сияқты, бізді күнәларымызды сезінуге, оларды кешіруге және оларды жеңу үшін күш пен ниет беруге» және «ақ пен қараның, шындық пен жалғанның, жақсылық пен жамандықтың айырмашылығын үйретуге» қабілетті екенін көрсетеді. Сондықтан жарық сөзі христиандар (соның ішінде квакерлер) арасында Мәсіхтің метафорасы ретінде қолданылады, бұл мынадай Киелі кітаптардан алынған: Жақия 8:12, онда былай делінген:
«Мен – [[Дүние жарығы]].»
Квакерлер осы жарықта жүру идеясын Құдайдың адамның ішіндегі болуына және Құдайды тікелей, жеке тәжірибе етуге қатыстырады, бірақ бұл түрлі квакерлердің жылдық жиналыстары арасында белгілі бір дәрежеде өзгереді. Квакерлер тек жеке адамдар осы жарықпен басшылыққа алынатынына ғана емес, Достардың бірге жиналып, жеке адамдарға Құдай берген уайымдар мен басшылықтарды бөлісу арқылы Құдайдан ұжымдық басшылық алатынына сенеді. Бұл көбінесе ғибадат үшін жиналатын жерде жасалады; швейцариялық квакер Пьер Лако өзінің «Құдай – үнсіздік» атты кітабында «ішкі жарықтың» «жарық беруіне» себеп болатын «белсенді үнсіздікті» сипаттайды. Достар жиналысында, егер адам ішкі жарықтың өзіне айтқандарын дауыстап бөліссе, бұл әдетте «қызмет» деп аталады. Ішкі жарық терминін алғашқы Достар өздеріне түсіп тұрған Мәсіхтің жарығын білдіру үшін қолданған; ішкі жарық термині жиырмасыншы ғасырдан бері квакерлердің осы ілімін сипаттау үшін де қолданылып келеді. Руфус Джонс 1904 жылы былай деп жазды: «Ішкі жарық – адамның жанында Құдайға тән бір нәрсе бар деген ілім». Джонс оның ішкі жарық туралы квакерлік ілімді түсіндіруі Джордж Фокс пен басқа да ерте квакерлермен ортақ екенін айтты, бірақ кейбір квакер теологтары мен тарихшылары, әсіресе Льюис Бенсон бұл көзқарасқа қарсы шықты.

Қатынасты терминдер

Ішкі жарыққа қатысты терминдерге Құдайдың жарығы, Мәсіхтің жарығы, Мәсіхтің ішінде, Құдайдың нұры, Құдайдың руы бізде және ішкі жарық кіреді. Бұл терминдерді қазіргі және ертедегі достар жиі алмастырып қолданады. Кейбір адамдар оны «әрбір адамдағы Құдайдың нұры» деген тіркеспен байланыстырады, бұл тіркесті Достар қоғамын құрған негіздеушілердің бірі Джордж Фокс алғаш рет қолданған. «Ішкі жарық» термині ескі квакер жазбаларында кездеседі, бірақ қазір бұрынғыдай жиі қолданылмайды. Алғашқыда «Ішкі жарық» «Ішкі нұрдан» гөрі жиі қолданылған. Бұл термин адамдардың өздерінің ішіндегі жарық емес, Құдайдың немесе Мәсіхтің жарығымен нұрланып тұрғандығын көрсетеді. Бұл терминдер қазір көбінесе алмастырылып қолданылса да, квакер тарихшысы Пинк Дэнделлионның сөзіне сүйенсек, Руфус Джонс оларды сөзбе-сөз синонимдер ретінде қолданғанға дейін олар теңдес ретінде қарастырылмаған.

Негізгі

[[Файл:Фокс Джордж LOC. Квакерлердің ішкі жарыққа сенімі негізін қалаушы Джордж Фокстың тұсында пайда болды: Фокс былай үйретті: Мәсіх, Нұр, өз халқына өзі үйрету үшін келді; "адамдарға ешқандай мұғалімнің қажеті жоқ, барлық ерлер мен әйелдерде болған Нұр ғана керек" (олар алған жамағаттық нығмат); Кейіннен, Достар қоғамының қорғаушысы Роберт Барклей былай деп жазды: "Осы нақты доктрина қабылданғаннан кейін, барлық адамдарда евангелиялық және құтқарушы Нұр мен рақым бар екендігі, Құдайдың адамзатқа деген сүйіспеншілігі мен мейірімділігінің жалпылығы, оның сүйікті Ұлы Иеміз Иса Мәсіхтің өлімі және жүректегі Нұрдың көрінісі арқылы бекітіліп, оны жоққа шығарушылардың барлық қарсылығына қарсы тұрды."

Басқа ішкі көздермен қарама-қайшылық

Көптеген достар бұл Құдайдың басшылығын (немесе "ишараттар" немесе "Рухтың жетелеуі") өз ішінен туындайтын күйзелістерден және жалпы қабылданған моральдық ережелерден өзгеше деп есептейді. Шындығында, Марианна МакМаллен атап көрскендей, адам кездесуде өзінің ойына қайшы нәрсе айтуға шақырылуы мүмкін. Яғни, достар Ішкі Жарды ар-ождан немесе моральдық сезімталдық деп емес, адам табиғатының осы жақтарын хабардар ететін және кейде түзететін, одан да жоғарырақ және тереңрек нәрсе деп қарастырады.

Ережелер мен сенімдермен қарама-қайшылық

Тарихи тұрғыдан алғанда, достар өз тәжірибесімен байланыссыз ресми сенімдер мен діни философияларға күдікпен қараған. Оның орнына, адамды Ішкі Ұстаз, Ішкі Жарқындық жетелеуі керек. Дегенмен, бұл достарға өздері қалағандай шешімдер қабылдауға және іс-әрекет етуге еркіндік бермейді; достар басқа достарының даналығын ескеруге міндетті, өйткені әрбір адам өз Ішкі Жарқындығын ғана емес, басқалардың Ішкі Жарқындығын да тыңдауы керек. Достар шешімдерді қабылдау кезінде Рухқа сәйкес келу үшін жиналыс түрде ажыратудың әртүрлі қалыптасқан тәсілдерін пайдаланады. Достардың әдеті – уақыт өте келе біртіндеп қайта қаралатын «Иман және іс-қимыл» кітабында ең жақсы кеңестерін жинау. Көптеген немесе көпшілігі «Иман және іс-қимыл» кітаптарында 1656 жылы жарияланған «Кеңестер» тізіміне қосылған және достардың Ішкі Жарқындыққа берген баса назарын көрсететін келесі мәтін бар:

Құрметті достар, біз бұл нәрселерді сіздерге ереже немесе үлгі ретінде жүктемейміз, бірақ таза және қасиетті Жарқындықтың өлшемімен барлық адамның басшылыққа алынуын қалаймыз: сондықтан Жарқындықта жүріп, өмір сүру арқылы бұл Рухта орындалуы мүмкін, әріпте емес, себебі әріп өлтіреді, ал Рух өмір береді.