Кіріспе

Бақыланатын процестер арқылы жасалған алмаз

Лабораторияда өсірілген алмаз (ЛБД; сонымен қатар зертханада өсірілген, зертханада жасалған, адам жасаған, қолөнерші жасаған, жасанды, синтетикалық немесе өсірілген алмаз деп аталады) – бақыланатын технологиялық процесте өндірілетін алмаз (табиғи алмазбен салыстырғанда, ол геологиялық процестер арқылы қалыптасып, кен өндіру арқылы алынады). Алмаз имитацияларынан (алмаз емес материалдардан жасалған, сыртқы түрімен алмазға ұқсас өнімдерден) айырмашылығы, синтетикалық алмаз табиғи алмаз сияқты бір материалдан – изотропты 3D формада кристалданған таза көміртек – тұрады және бірдей химиялық және физикалық қасиеттерге ие. 1879 және 1928 жылдар аралығында алмаз синтезі туралы көптеген хабарламалар жарияланды; осы әрекеттердің көпшілігі мұқият талданды, бірақ ешқайсысы расталмады. 1940 жылдары АҚШ, Швеция және КСРО-да алмаз жасау бойынша жүйелі зерттеулер басталды, ол 1953 жылы алғашқы қайталанатын синтезбен аяқталды. Одан әрі жүргізілген зерттеулер жоғары қысымды жоғары температуралық алмазды (HPHT) және CVD алмазын ашты, олар өндіріс әдісімен аталды (тиісінше, жоғары қысымды жоғары температуралық және химиялық будың тұнуы). Бұл екі процесс әлі күнге дейін синтетикалық алмаз өндірісінде басымдылықты сақтайды. Үшінші әдіс, детонациялық синтез деп аталатын, көміртектің жарылысы арқылы нанометрлік өлшемдегі алмаз кристалдарын жасау, 1990 жылдардың соңында нарыққа енді. Төртінші әдіс – графитті жоғары қуатты ультрадыбыспен өңдеу зертханада көрсетілді, бірақ 2008 жылға дейін коммерциялық қолданысқа ие болған жоқ. Синтетикалық алмаздың қасиеттері өндіріс процесіне байланысты. Кейбіреулерінің қаттылығы, жылу өткізгіштігі және электронды жылдамдығы табиғи алмаздардың көпшілігінен жоғары. Синтетикалық алмаз абразивтерде, кесу және жылтырату құралдарында, сондай-ақ жылуды тарату құрылғыларында кеңінен қолданылады. Синтетикалық алмаздың электрондық қолданыстары дамып келеді, оның ішінде электр станцияларындағы жоғары қуатты коммутаторлар, жоғары жиілікті өрістік эффектті транзисторлар және жарықдиодтар бар. Ультракүлгін (UV) сәулесін немесе жоғары энергиялы бөлшектерді анықтау үшін қолданылатын синтетикалық алмаз детекторлары жоғары энергиялық зерттеу орталықтарында қолданылады және коммерциялық түрде қол жетімді. Термиялық және химиялық тұрақтылығының, төмен жылулық кеңеюінің және кең спектрлік диапазондағы жоғары оптикалық мөлдірлігінің ерекше үйлесіміне байланысты синтетикалық алмаз жоғары қуатты CO2 лазерлері мен гиротрон үшін оптикалық терезелерге ең танымал материалға айналуда. Өндірістік сападағы алмаз сұранысының 98% синтетикалық алмаздармен қамтамасыз етіледі деп есептеледі. CVD және HPHT алмаздары асыл тастарға кесіледі және әртүрлі түстерде шығарылуы мүмкін: таза ақ, сары, қоңыр, көк, жасыл және қызғылт сары. Нарықта синтетикалық асыл тастардың пайда болуы алмаз саудасында үлкен алаңдаушылық тудырды, нәтижесінде синтетикалық және табиғи алмазды ажырату үшін арнайы спектроскопиялық құрылғылар мен әдістер әзірленді.

Тарих

Алмаз синтезінің алғашқы кезеңдерінде заманауи химияның негізін қалаушы Антуан Лавуазье маңызды рөл атқарды. Оның алмастың кристалдық торлары көміртектің кристалдық құрылысына ұқсас екендігін ашқандығы алмастарды өндіруге бастама берді. 1797 жылы алмастың таза көміртек екені анықталғаннан кейін, көміртектің арзан түрлерін алмазға айналдыруға көптеген әрекеттер жасалды. Ең алғашқы табысқа Джеймс Баллантайн Ханней 1879 жылы, ал Фердинанд Фредерик Анри Мойсан 1893 жылы қол жеткізді. Олардың әдісі пеште көмірлі ыдыста темірмен бірге көмірді қыздырудан тұрды. Ханней отпен қыздырылатын түтікше пайдаланса, Мойсан өзінің жаңадан ойлап тапқан электр доғалық пешін қолданды, онда электр доғасы әк блоктарындағы көміртек таяқшалар арасында пайда болатын. Содан кейін балқытылған темір суға батырылып, жылдам суытылды. Суыту кезінде туындайтын қысым графитті алмазға айналдыру үшін қажетті жоғары қысымды қамтамасыз етеді деп есептелді. Мойсан өзінің еңбектерін 1890 жылдардағы бірқатар мақалаларда жариялады. Көптеген ғалымдар оның тәжірибелерін қайталауға тырысты. Сэр Уильям Крукс 1909 жылы сәттілікке жеткенін мәлімдеді. Отто Руфф 1917 жылы диаметрі 1,5 см-ге дейін алмаз өндіргенін хабарлады, бірақ кейіннен бұл мәлімдемесінен бас тартты. 1926 жылы Макферсон колледжінің докторы Дж. Уиллард Херши Мойсан мен Руффтың тәжірибелерін қайталап, синтетикалық алмаз жасады. Мойсан, Руфф және Хершидің мәлімдемелеріне қарамастан, басқа зерттеушілер олардың синтезін қайталай алмады. Ең нақты қайталау әрекеттерін сэр Чарльз Алгернон Парсонс жүргізді. Бу машинасының ойлап тапқан авторы ретінде танымал ғалым және инженер, ол 40 жыл (1882–1922) бойы және байлығының елеулі бөлігін Мойсан мен Ханнейдің тәжірибелерін қайталауға, сондай-ақ өз процестерін бейімдеуге жұмсады. Парсонс өте мұқият тәсілімен және жүйелі жазбаларын вестимен белгілі болды; оның барлық үлгілері тәуелсіз сарапшылар тарапынан одан әрі талдау үшін сақталды. Ол HPHT алмаздары туралы бірнеше мақала жазды, онда ол кішкентай алмаздар жасағанын мәлімдеді. Алайда 1928 жылы ол доктор К. Х. Дешке сол кезге дейін синтетикалық алмаз (Мойсан және басқалар жасағандарды қоса алғанда) өндірілмегенін айтатын мақала жариялауға рұқсат берді. Ол осы уақытқа дейін өндірілген алмастардың көпшілігі синтетикалық шпинель болған деген болжам жасады. Құрылғыдағы қысым шамамен сақталды және температура бір сағат бойы тұрақталды. Бірнеше кішкентай алмаз өндірілді, бірақ олар әшекейлік сапаға және өлшемге сай емес еді. Патент процесіне қатысты сұрақтар мен әлемде алмаз синтезі саласында басқа да маңызды зерттеулер жүргізілмегеніне сенімді болғандықтан, ASEA басқармасы жариялаудан және патентке өтініш беруден бас тартты. Осылайша, ASEA нәтижелері туралы хабарлама 1955 жылдың 15 ақпанындағы GE баспасөз конференциясынан кейін жарияланды.

GE алмаздық жобасы

1941 жылы General Electric (GE), Norton және Carborundum компаниялары алмаз синтезін одан әрі дамыту жөнінде келісім жасасты. Олар көміртекті шамамен бірнеше секунд бойы қысыммен қыздыра алды. Бірақ, көп ұзамай Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, жоба тоқтап қалды. 1951 жылы ол GE-нің Schenectady зертханаларында қайта жаңғыртылды, сонда Фрэнсис П. Банди мен Х. М. Стронг жоғары қысымдағы алмаз тобын құрды. Кейін Трейси Холл және басқалар да жобаға қосылды. Кейіннен, алмаздың тұқым ретінде табиғи алмаз қолданылғаны анықталды. Холл 1954 жылдың 16 желтоқсанында алмаздың алғашқы коммерциялық синтезін жасады, ал бұл туралы 1955 жылдың 15 ақпанында хабарланды. Оның табысы – "белдеулі" пресс қолдану болды, ол қысымды және температураны арттыруға қабілетті еді. Пресс пирофиллит контейнерін пайдаланды, онда графит балқыған никель, кобальт немесе темірде ерітілді. Бұл металдар "еріткіш катализатор" рөлінде әрекет етті, көміртекті ерітіп, алмазға айналу процесін үдетті. Ол өндірген ең ірі алмастың көлденеңі болды; ол зергерлік бұйымдар жасауға тым кішкентай және визуально кемшіліктері болғандықтан, бірақ өнеркәсіптік абразивтерде қолдануға жарамды еді. Холлдың әріптестері оның жұмысын қайталай алды, ал аталған жаңалық Nature журналында жарияланды. Ол синтетикалық алмасты қайталанатын, тексерілетін және толыққанды құжатталған әдіспен өсірген алғашқы адам болды. 1955 жылы GE компаниясынан кетіп, үш жылдан кейін GE патенттік өтінімдері бойынша АҚШ Сауда департаментінің құпиялылық ережесін бұзу мақсатында, төрт саңылаулы төртбұрышты пресс – алмаз синтезі үшін жаңа құрал жасады.

Дамыту

Синтетикалық асыл тастар сапасындағы алмаз кристалдары алғаш рет 1970 жылы GE компаниясы өндірді, содан кейін 1971 жылы хабарланды. Алғашқы табыстарда әр шетінен жұқа алмаз тілімдері салынған пирофиллит түтікшелер қолданылды. Графиттен алынатын материал ортаға, ал металл еріткіш (никель) графит пен алмаз тұқымдарының арасына орналастырылды. Контейнер қыздырылып, қысым шамамен көтерілді. Кристалдар түтіктің ортасынан ұштарына қарай ағып, өседі, ал процестің ұзақтығын арттыру үлкен кристаллдарды өндіруге мүмкіндік береді. Бастапқыда бір апталық өсу процесінде шамамен 1 карат немесе 0,2 г асыл тастар өндірілді, ал процестің жағдайлары мүмкіндігінше тұрақты болуы керек еді. Графиттен алынатын материал көп ұзамай алмаз ұнтағымен ауыстырылды, себебі ол соңғы кристаллдың пішінін жақсырақ бақылауға мүмкіндік берді. Алғашқы асыл тастар әрқашан сарыдан қоңырға дейін түсті, себебі азотпен ластанған. Инклюзиялар, әсіресе никельден жасалған "тақта тәрізді" инклюзиялар жиі кездесетін. Алюминий немесе титан қосып, барлық азотты алып тастау түссіз "ақ" тастарды, ал азотты алып тастап, бор қосып көк тастарды өндіруге мүмкіндік берді. Азотты алып тастау өсу процесін баяулатып, кристаллдық сапаны төмендеткендіктен, процесс әдетте азоттың болуымен жүргізілді. GE өндірген тастар мен табиғи алмаздар химиялық тұрғыдан бірдей болғанымен, олардың физикалық қасиеттері әртүрлі болды. Түссіз тастар қысқа толқынды ультракөк сәулелер астында күшті флуоресценция мен фосфоресценцияны көрсетті, бірақ ұзақ толқынды ультракөк сәулелер астында инертті болды. Табиғи алмаздардың ішінде бұл қасиеттерге тек сирек кездесетін көк түсті тастар ғана ие. Табиғи алмаздардан айырмашылығы, GE өндірген тастардың барлығы рентген сәулелері астында күшті сары флуоресценцияны көрсетті. De Beers бриллианттарды зерттеу зертханасы зерттеу мақсатында 500 каратқа дейінгі тастарды өсірді. Осы мөлшердегі жоғары сапалы алмаздарды өсіру үшін алты апта бойы тұрақты HPHT жағдайлары сақталды. Экономикалық себептерге байланысты, көптеген синтетикалық алмаздардың өсуі олар массаға жеткенде тоқтатылады. Алмаз пленкасын жасау әдісі 1968 жылы Ангус және әріптестері, ал 1970 жылы Дерягин мен Федосеев тәуелсіз түрде қайталады. Эверсоль мен Ангус субстрат ретінде үлкен, қымбат, бір кристалл алмаздарды қолданған, ал Дерягин мен Федосеев алмасты емес материалдардан (силиций мен металдар) алмаз пленкаларын жасауға қол жеткізді, бұл 1980-ші жылдары арзан алмаз жабындары бойынша кең ауқымды зерттеулерге әкелді. 2013 жылдан бастап, зергерлік бұйымдарда және саудада сатылатын алмаз жиынтықтарында жасырын синтетикалық ұсақ алмаздардың (әдетте орталық алмазды шеңберлеуге немесе білезіктерді безендіруге қолданылатын кішкентай дөңгелек алмаздар) көбейіп бара жатыр деген хабарлар пайда болды. Алмаз ұсақтарының салыстырмалы түрде төмен құны, сондай-ақ оларды тиімді анықтау үшін жеткілікті білімнің болмауы салдарынан, барлық дилерлер алмаз ұсақтарының табиғи немесе синтетикалық екенін дұрыс анықтау үшін оларды тексеруге тырыспады. Алайда, халықаралық зертханалар бұл мәселені шешуге кірісіп, синтетикалық ұсақ алмаздарды анықтау әдістерін жақсартуда.

Өндірістік технологиялар

Синтетикалық алмастарды өндіру үшін бірнеше әдістер қолданылады. Алғашқы әдіс жоғары қысым және жоғары температура (ЖЖТТ) қолданады және салыстырмалы түрде төмен құны болғандықтан әлі де кеңінен қолданылады. Процесс жүздерше тонна салмақтайтын үлкен престерді қамтиды, олар қысымды жасау үшін қолданылады. Екінші әдіс – химиялық будың конденсациясы (ХБҚ) арқылы көміртек плазмасын субстрат үстінде жасау, онда көміртек атомдары алмаз құру үшін жиналады. Басқа әдістерге жарылғыш түзілу (детонациялық наноалмастарды жасау) және графит ерітінділерін ультрадыбыспен өңдеу жатады. Белдік престер әлі күнге дейін қолданылады, бірақ олар бастапқы конструкцияға қарағанда әлдеқайда үлкен масштабта жасалған. Престің екінші түрі – кубтық пресс. Кубтық престе алты саңлау бар, олар бір мезгілде куб тәрізді көлемнің барлық жақтарына қысым жасайды. Кубтық пресс қысым қолданылатын көлемді арттыру үшін көп ұзамай жасалды. Кубтық пресс әдетте белдік пресінен кішірек болады және синтетикалық алмаз жасау үшін қажетті қысым мен температураға жылдам жетуі мүмкін. Дегенмен, кубтық престерді үлкен көлемге оңай кеңейтуге болмайды: қысымдағы көлемді үлкен саңлауларды пайдалану арқылы арттыруға болады, бірақ бұл сондай-ақ бірдей қысымға жету үшін саңлауларға қажетті күшті де арттырады. Басымдағы көлемнің көлеміне қатысты беттік ауданын азайтуға болады, мысалы, додекаэдр сияқты жоғары ретті платоникалық денеге жинау үшін көбірек саңлауларды пайдалану арқылы. Алайда, мұндай пресс жасау өте күрделі және қиын. BARS аппараты алмаз өндіруге арналған ең ықшам, тиімді және экономикалық прес деп есептеледі. BARS құрылғысының ортасында шамамен 6 мм көлемді керамикалық цилиндрлі "синтез капсуласы" орналасқан. Бұл жасуша қысымды өткізетін материалдан жасалған, мысалы, пирофиллит керамикасынан жасалған, цементтелген карбидтен (мысалы, вольфрам карбиді немесе VK10 қатты қорытпасынан) жасалған ішкі саңлаулармен қысылған кубқа орналастырылады. Сыртқы октаэдрлік қуыс 8 болаттан жасалған сыртқы саңлаулармен қысылады. Орнатылғаннан кейін, бүкіл жиынтық дискілі барабанға бекітіледі. Барабан маймен толтырылады, ол қыздырылғанда қысымды тудырады, ал май қысымы орталық жасушаға беріледі. Синтез капсуласы коаксиалды графит жылытқышымен қыздырылады және температура термопарамен өлшенеді.

Химиялық будың жиналуы

Химиялық бумен жинақтау — көмірсутекті газ қоспасынан алмаз өсіру әдісі. 1980 жылдардың басынан бері бұл әдіс дүние жүзінде қарқынды зерттеулердің нысаны болды. Жоғары сапалы алмаз кристалдарын жаппай өндіру үшін HPHT процесі өнеркәсіптік қолдануға қолайлырақ болса, CVD құрылғыларының икемділігі мен қарапайымдылығы зертханалық зерттеулерде CVD өсіруінің танымалдығын түсіндіреді. CVD алмаз өсірудің артықшылықтарына алмазды үлкен аумақтарда және әртүрлі негіздерде (субстраттарда) өсіру мүмкіндігі, сондай-ақ химиялық қоспаларды және осы арқылы алынған алмаздың қасиеттерін дәл бақылау жатады. HPHT-ден айырмашылығы, CVD процесіне жоғары қысым қажет емес, өйткені өсу әдетте төмен қысымда жүреді. CVD өсіруіне негізді (субстратты) дайындау, камераға әртүрлі мөлшерде газдарды беру және оларды белсендіру кіреді. Негізді (субстратты) дайындау кезінде тиісті материалды және оның кристаллографиялық бағытын таңдау, оны тазарту (көбінесе алмаз емес негізді (субстратты) абразиялау үшін алмаз ұнтағымен), сондай-ақ өсу кезінде негіздің (субстраттың) температурасын (шамамен) бірнеше сынақтар арқылы оңтайландыру қажет. Газ қоспасының құрамын және ағынын оңтайландыру біркелкі және жоғары сапалы алмаз өсіруін қамтамасыз ету үшін маңызды. Газдарға көміртек көзі (әдетте метан) және сутегі, әдетте 1:99 арақатынасында кіреді. Сутегінің болуы маңызды, өйткені ол алмаз емес көміртекті таңдап кетіреді. Газдар микротолқынды қуат, қыздырылған жіп, доғалық разряд, дәнекерлеу шамдары, лазер, электронды сәуле немесе басқа да тәсілдер арқылы өсу камерасында химиялық белсенді радикалдарға иондалады. Өсу кезінде камера материалдары плазмамен кесіліп, өсіп келе жатқан алмазға енуі мүмкін. Атап айтқанда, CVD алмазы көбінесе өсу камерасының кремний терезелерінен немесе кремний негізінен (субстратынан) келген кремниймен ластанады. Сондықтан кремний терезелерінен аулақ болу керек немесе оларды негізден (субстраттан) алыстату керек. Камерадағы борлы қосылыстар, тіпті өте аз мөлшерде болса да, таза алмаз өсіруге кедерілді.

Жарылғыш заттарды жарылту

Алмаз нанокристаллдары (диаметрі бойынша) металл камерада көміртек қамтитын жарылғыш заттарды детонациялау арқылы түзіледі. Бұлар "детонациялық наноалмаздар" деп аталады. Детонация кезінде камерадағы қысым мен температура жарылғыш заттардың көміртегін алмазға айналдыруға жеткілікті деңгейге жетеді. Камера суға батырылып, детонациядан кейін тез суытылады, бұл жаңа түзілген алмастың тұрақтанған графитке айналуын болдырмайды. Осы техниканың бір түрінде графит ұнтағымен толтырылған металл түтік детонациялық камераға орналастырылады. Детонация графитті алмазға айналдыру үшін жеткілікті қыздырып, қысады. Өнім әрқашан графитке және алмаз емес, басқа көміртек формаларына толы болады, оларды еріту үшін ыстық азот қышқылында ұзақ қайнату қажет (шамамен 1 күн). Қайта алынған наноалмаз ұнтағы негізінен жылтыратуға қолданылады. Ол негізінен Қытайда, Ресейде және Беларусьте өндіріледі және 2000 жылдардың басында ірі көлемде нарыққа түсе бастады.

Ультрадыбыстық кавитация

Микрондық өлшемді алмаз кристалдары атмосфералық қысымда және бөлме температурасында ультрадыбыстық кавитация қолдану арқылы органикалық сұйықтықтағы графит суспензиясынан синтезделе алады. Алмаздың шығымдылығы бастапқы графит салмағының шамамен 10% құрайды. Осы әдіспен өндірілген алмаздың шамамен бағасы HPHT әдісімен салыстыруға болады, бірақ ультрадыбыстық синтез үшін өнімнің кристалдық толықтығы айтарлықтай нашар. Бұл техника салыстырмалы түрде қарапайым жабдықтар мен процедураларды қажет етеді және екі зерттеу тобы бұл туралы хабарлаған, бірақ 2008 жылға дейін өнеркәсіптік қолданысқа енген жоқ. Бастапқы графит ұнтағын дайындау, ультрадыбыстық қуатты таңдау, синтез уақыты және еріткіш сияқты көптеген процестік параметрлер оңтайландырылмаған, бұл ультрадыбыстық синтездің тиімділігін арттыру және құнын төмендету мүмкіндігін қалдырады.

Сұйық металдың ішінде кристалдану

2024 жылы ғалымдар галлий, темір, никель және кремнийдің (77.25/11.00/11.00/0.25 арақатынасы) сұйық металл қорытпасына метан мен сутегі газдарын шамамен 1025 °C температурада жіберу арқылы 1 атмосфера қысымда алмасты кристалдастыру әдісін жариялады. Кристалдану – "тұқымсыз" процесс, бұл оны дәстүрлі жоғары қысым және жоғары температура немесе химиялық бумен жабыну әдістерінен ерекшелендіреді. Метан мен сутегіні жіберу нәтижесінде шамамен 15 минуттан кейін алмастың ядросы, ал шамамен 150 минуттан кейін алмастың үздіксіз қабықшасы пайда болады.

Қасиеттері

Дәстүр бойынша, кристалдық ақаулардың болмауы алмаздың ең маңызды қасиеті саналады. Тазалығы мен жоғары кристалдық толықтығы алмазды түзі және айқын етеді, ал оның қаттылығы, оптикалық дисперсиясы (көрінуі) және химиялық тұрақтылығы (маркетингпен бірге) оны танымал әшекей тасқа айналдырады. Жоғары жылу өткізгіштігі техникалық қолданыстар үшін де маңызды. Жоғары оптикалық дисперсия барлық алмаздардың ішкі қасиеті болса, олардың басқа қасиеттері алмаздың қалай жасалғанына байланысты өзгеріп отырады.

Кристаллиндік

Алмаз бір тұтас, үздіксіз кристалл немесе көптеген кіші кристалдардан (поликристалл) тұруы мүмкін. Ірі, таза және мөлдір бір кристалды алмаздар көбінесе әшекей тастар ретінде қолданылады. Поликристаллдық алмаз (PCD) көптеген ұсақ түйіршіктерден құралады, олар күшті жарық сіңіру және шашырату арқасында қалың көзбен оңай көрінеді; ол әшекей тастарға жарамсыз және кен өндіру, кесу құралдары сияқты өнеркәсіптік қолданулар үшін пайдаланылады. Поликристаллдық алмаз көбінесе оны құрайтын кристалдардың орташа өлшемімен (немесе дән өлшемімен) сипатталады. Дән өлшемдері нанометрден жүздеген микрометрге дейін өзгереді және олар әдетте сәйкесінше "нанокристаллдық" және "микрокристалдық" алмаз деп аталады.

Қаттылығы

Алмастың қаттылығы Моос минералдық қаттылық шкаласы бойынша 10-ға тең, бұл шкаладағы ең қатты материал. Алмаз – ойылуға төзімділігі бойынша белгілі ең қатты табиғи материал. Химиялық осау жолмен (CVD) алмаз өсіру арқылы алынған нанокристалл алмастың қаттылығы бір кристалл алмастың 30%-дан 75%-ына дейін болуы мүмкін, және оның қаттылығы нақты қолданыстар үшін реттелуі мүмкін. Кейбір синтетикалық бір кристалл алмастар және ЖҚБ (HPHT) нанокристалл алмастары (гипералмаз қараңыз) кез келген белгілі табиғи алмаздан қаттырақ.

Ластанулар мен қоспалар

Әрбір алмаста көміртектен басқа да атомдар бар, оларды талдау техникаларымен анықтауға болады. Бұл атомдар макроскопиялық фазаларға бірігіп, кірікпелер деп аталады. Қоспалардың болуы көбінесе болдырмауға тырысылады, бірақ алмастың белгілі бір қасиеттерін басқару үшін оларды қасақана енгізуге болады. Еріткіш катализаторлар қолданылатын синтетикалық алмастың өсу процестері әдетте материалдың электрондық қасиеттеріне әсер ететін, өтпелі металл атомдарын (мысалы, никель, кобальт немесе темір) қамтитын, қоспалармен байланысты бірнеше күрделі орталықтардың пайда болуына алып келеді. Мысалы, таза алмас электр оқшаулағыш болып табылады, ал бор қосылған алмас электр өткізгіш (және кейбір жағдайларда, суперөткізгіш) болып табылады, бұл оны электрондық қолдануда пайдалануға мүмкіндік береді. Азот қоспалары кристалдық құрылымдағы ақаулар – тордың ығысуына кедергі келтіреді және торды сығу күшіне ұшыратады, соның салдарынан қаттылығы мен беріктігі артады.

Жылу өткізгіштігі

CVD алмазының жылу өткізгіштігі ақаулар мен дән шекаралық құрылымдарға байланысты ондаған Вт/м²К-ден 2000 Вт/м²К-ге дейін өзгереді. CVD арқылы алмаз өсетін кезде, дәншелер пленканың қалыңдығымен бірге өседі, нәтижесінде пленка қалыңдығы бағытында жылу өткізгіштігінің градиенті пайда болады. Алмаздың жылу өткізгіштігін зергерлер мен гемологтар пайдаланады, олар алмазды оның жалғандарынан ажырату үшін электрондық жылу зондарын қолданады. Бұл зондтар батареямен қуатталатын жұқа мыс ұшына орнатылған бірнеше термисторлардан тұрады. Бір термистор жылыту құрылғысы ретінде, ал екіншісі мыс ұшының температурасын өлшеу үшін қолданылады: егер сыналып жатқан тас алмаз болса, ол ұштың жылу энергиясын соншалықты жылдам өткізеді, нәтижесінде температураның байқалатын төмендеуі тіркеледі. Бұл тест шамамен 2-3 секундқа созылады.

Металл өңдеу және кесу құралдары

Синтетикалық алмастың көптеген өнеркәсіптік қолданыстары ұзақ жылдар бойы оның қатаңдығымен байланысты болды; осы қасиет алмасты машина құралдары мен кесу құралдары үшін өте қолайлы материал етеді. Табиғатта кездесетін ең қатаң материал ретінде алмас кез келген материалды, тіпті басқа алмастарды да жылтыратуға, кесуге немесе тозуға пайдалануға болады. Бұл мүмкіндіктің өнеркәсіпте кең таралған қолданыстары – алмас ұштармен жабдықталған бұрғылау биттері мен аралар, сондай-ақ алмас ұнтағын абразив ретінде пайдалану. Бұл синтетикалық алмастың ең ірі өнеркәсіптік қолданысы болып табылады. Табиғи алмас та осы мақсаттар үшін қолданылады, бірақ синтетикалық HPHT алмасы көбірек танымал, себебі оның механикалық қасиеттерін жақсы қайта жасауға болады. Алмас темір қорытпаларын жоғары жылдамдықпен өңдеуге қолайлы емес, себебі көміртек жоғары жылдамдықты өңдеу кезінде туындайтын жоғары температурада темірде еріп, алмас құралдардың тозуын күрт арттырады. Кесу құралдарында алмас әдетте металл матрицасында (көбінесе кобальт) шашыраңқы жайылған микроскопиялық өлшемдегі түйірлер түрінде қолданылады. Өнеркәсіпте бұл поликристаллдық алмаз (PCD) деп аталады. PCD ұштармен жабдықталған құралдарды тау-кен өнеркәсібінде және кесу жұмыстарында жиі кездестіруге болады. Соңғы он бес жыл ішінде металл құралдарды CVD алмазымен қаптау бойынша жұмыстар жүргізілуде, және нәтижелер үміт берерлік болғанымен, бұл дәстүрлі PCD құралдарын маңызды деңгейде ығыстырмады.

Жылу өткізгіш

Жоғары жылу өткізгіштігі бар көптеген материалдар, мысалы металдар, сонымен бірге электр өткізгіштігіне де ие. Керісінше, таза синтетикалық алмастың жылу өткізгіштігі жоғары, ал электр өткізгіштігі өте төмен. Бұл қасиет электроника саласында бағалы, себебі алмаз жоғары қуатты лазерлік диодтар, лазерлік тізбектер және жоғары қуатты транзисторлар үшін жылуды таратуға арналған құрал ретінде қолданылады. Жылуды тиімді тарату осы электрондық құрылғылардың қызмет ету мерзімін ұзартады, ал құрылғыларды ауыстырудың жоғары құны тиімді болғанымен салыстырмалы түрде қымбат алмасты жылу шығарушыларды қолдануға негіз береді. Жартылай өткізгіш технологиясында синтетикалық алмаздық жылу таратушылар кремний және басқа да жартылай өткізгіш құрылғыларды қызып кетуден қорғайды.

Оптикалық материал

Алмаз қатты, химиялық тұрақты, жоғары жылу өткізгіштігіне және төмен жылулық кеңею коэффициентіне ие. Бұл қасиеттері алмазды инфрақызыл және микротолқын сәулелерін өткізуге арналған кез келген басқа терезе материалынан артық етеді. Сондықтан синтетикалық алмаз жоғары қуатты CO2 лазерлері мен гиротрондардың шығыс терезесі ретінде мырыш селенидін ығыстыруда. Бұл синтетикалық поликристалл алмаз терезелер үлкен диаметрлі (гиротрондар үшін шамамен 10 см) және кішкентай қалыңдыққа (сіңіруді азайту үшін) ие дисктер түрінде жасалады және оларды тек CVD әдісімен ғана өндіруге болады. Ұзындығы шамамен 10 мм-ге дейінгі бір кристалл тақталар оптиканың бірнеше саласында, соның ішінде лазер қуыстарының ішіндегі жылу таратушылар, дифракциялық оптика және Раман лазерлеріндегі оптикалық күшейту ортасы ретінде маңыздырақ болып келеді. HPHT және CVD синтез әдістеріндегі соңғы жетістіктер бір кристалл алмастың тазалығын және кристалдық құрылымын жетілдіріп, оны жоғары қуатты сәулелену көздерінде, мысалы синхротрондарда дифракциялық тор және терезе материалы ретінде силиконды алмастыруға мүмкіндік берді. CVD және HPHT процестері сонымен қатар материалдардың электрлік және магниттік қасиеттерін ультра жоғары қысымда өлшеу үшін қолданылатын алмаз ұяшасын пайдалана отырып, арнайы оптикалық мөлдір алмаз ұяларын жасауға қолданылады.

Электроника

Синтетикалық алмасты жартылай өткізгіш ретінде қолдануға болады, себебі оны борон және фосфор сияқты қоспалармен легирлеуге болады. Бұл элементтердің көміртектен бір валентті электрон артық немесе кем болуына байланысты, синтетикалық алмасты p- немесе n-типіндегі жартылай өткізгішке айналдыруға болады. Синтетикалық алмасты борон және фосформен кезекті легирлеу арқылы жасалған p–n торабы 235 нм толқынды ұзындығындағы ультракөк сәуле шығаратын жарықдиодтарды (LED) құруға мүмкіндік береді. Электроникада синтетикалық алмастың тағы бір пайдалы қасиеті – жоғары тасымалдаушы ұтқырлығы, ол бір кристаллды CVD алмасында электрондар үшін 4500 см²/ (В·с) шамасына жетеді. Жоғары ұтқырлық жоғары жиілікті жұмыс істеуге қолайлы, ал алмастан жасалған өрістік эффектті транзисторлар 50 ГГц-ден жоғары жиілікте перспективалы өнімділік көрсеткен. Алмастың кең жолақты аралығы (5,5 ЭВ) оған тамаша диэлектрлік қасиеттер сыйлайды. Алмастың жоғары механикалық тұрақтылығымен үйлесіп, бұл қасиеттер электр станциялары үшін жоғары қуатты коммутаторлардың прототиптерін жасауға қолданылады. Зертханада синтетикалық алмасты транзисторлар жасалды. Олар кремнийлік құрылғыларға қарағанда әлдеқайда жоғары температурада жұмыс істейді және химиялық және сәулелену зақымдарына төзімді. Алмаз транзисторлары әлі коммерциялық электроникаға сәтті енгізілмегенімен, олар өте жоғары қуат жағдайларында және агрессивті, тотықсыздандырылмаған ортада қолдану үшін үміт береді. Синтетикалық алмаз сәулеленуді анықтау құрылғысы ретінде де қолданылады. Ол сәулеленуге төзімді және бөлме температурасында 5,5 ЭВ кең жолақты аралығына ие. Алмаз көптеген басқа жартылай өткізгіштерден тұрақты, табиғи оксидінің болмауымен ерекшеленеді. Бұл беттік MOS құрылғыларын жасауды қиындатады, бірақ ультракөк сәулелердің беттік қабатқа сіңбестен белсенді жартылай өткізгішке енуіне мүмкіндік береді. Осы қасиеттерінің арқасында ол Стэнфорд сызықтық үдеткішіндегі BaBar детекторлары және BOLD (VUV сәулесіне сезімтал емес оптикалық жарық детекторлары) сияқты қолданыстарда қолданылады. Жақында Еуропаның LYRA бағдарламасында VUV алмаз детекторлары қолданылды. Сымды CVD алмазы көптеген жағдайларда пайдалы электрод болып табылады. КВД арқылы өндірілген поликристалдық алмаз пленкаларының бетіне ДНК-ны ковалентті байланыстыру үшін фотохимиялық әдістер әзірленді. Мұндай ДНК-мен модификацияланған пленкалар әртүрлі биомолекулаларды анықтау үшін қолданылуы мүмкін, олар ДНК-мен өзара әрекеттесіп, алмаз пленкасының электр өткізгіштігін өзгертеді. Сонымен қатар, алмаз әдетте зерттеуге болмайтын тотығу-тотықсыздану реакцияларын анықтау үшін және кейбір жағдайларда сумен жабдықтаудағы тотығу-тотықсыздану реакциясына қатысатын органикалық ластаушы заттарды жою үшін қолданылуы мүмкін. Алмаздың механикалық және химиялық тұрақтылығы оны дәстүрлі материалдарды жоятын жағдайларда электрод ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Электрод ретінде синтетикалық алмаз органикалық ағынды суларды тазарту және күшті тотықтырғыштар өндіру үшін қолданылады.

Қымбат бағалы тастар

Синтетикалық алмастар, әшекей тастар ретінде қолдану үшін, HPHT немесе CVD әдістерімен өсіріледі. Дегенмен, технологияның жетілуі арқасында жоғары сапалы синтетикалық өндіріс экономикалық тұрғыдан тиімді масштабта ұлғаю мүмкіндігі туындағандықтан, синтетикалық зергерлік сапалы алмастардың нарықтық үлесінің артуы күтілуде. Олар сары, қызғылт, жасыл, күлгін, көк және аздап түссіз (немесе ақ) түстерде кездеседі. Сары түс өндіріс процесіндегі азоттың қоспасынан, ал көк түс – бороннан пайда болады. Бірнеше компаниялар күлге айналған қалдықтардан өсірілген естелік алмастарды да ұсынады. Лабораторияда өсірілген алмастар химиялық, физикалық және оптикалық қасиеттері жағынан табиғи алмастардан ешқандай айырмасы болмайды. Алмаз өндіруші индустрия өз нарығын синтетикалық алмастардың пайда болуынан қорғау үшін заңдық, маркетингтік және тарату шараларын қабылдады. Синтетикалық алмастарды инфрақызыл, ультракөк сәуле немесе рентген сәулелерінде спектроскопия арқылы анықтауға болады. De Beers компаниясының DiamondView құрылғысы УФ-флуоресценцияны пайдаланып, HPHT немесе CVD алмаздарындағы азот, никель немесе басқа металдардың іздерін анықтайды. Лабораторияда өсірілген алмастарды өндіретін кем дегенде бір компания өз алмаздарының табиғатын ашып көрсетуге және барлық әшекей тастарына лазерлік сериялық нөмірлер салуға уәде бергенін жариялады. Компанияның веб-сайтында "Gemesis created" деген сөздері мен "LG" (лабораторияда өсірілген) префиксі бар лазерлік жазудың мысалы келтірілген. 2015 жылдың мамыр айында HPHT әдісімен өсірілген түссіз алмаздың салмағы 10,02 каратқа жетіп, рекорд орнатылды. Бұл әшекейлік тас 32,2 каратты тастан 300 сағат ішінде өсірілген. 2022 жылға қарай 16-20 каратты асыл тастар өндіріле бастады. Дәстүрлі алмаз өндіру Африка және басқа алмаз өндіретін елдерде адам құқықтарының бұзылуына себеп болды. 2006 жылғы "Қанды алмаз" атты Голливуд фильмі бұл мәселенің жариялылығына үлкен үлес қосты. Тұтынушылардың синтетикалық алмастарға деген сұранысы, бастапқыда аз болғанымен, этикалық тұрғыдан дұрыс және арзан тастарға басымдық беруіне байланысты артып келеді. Gem & Jewellery Export Promotion Council (Жем және зергерлік бұйымдарды экспорттауды қолдау жөніндегі кеңес) мәліметтері бойынша, 2014 жылы асыл тастар ретінде қолданылатын синтетикалық алмастар жалпы өндірістің 0,28% құрады. 2022 жылдың сәуір айында CNN Business синтетикалық немесе лабораторияда өсірілген алмаз салынған баулы сақиналардың сатылымы өткен жылға қарағанда 63% артқанын, ал табиғи алмазбен сатылған баулы сақиналардың сатылымы сол кезеңде 25% төмендегенін хабарлады. 2016 жыл шамасында синтетикалық алмастардың (мысалы, 1 каратты тастар) бағасы бір жыл ішінде шамамен 30% құлдырап, кеннен алынған алмастардан айқын түрде төмен болды. 2017 жылға қарай зергерлік бұйым ретінде сатылатын синтетикалық алмастардың бағасы табиғи алмастардан 15-20% арзан болды, өндіріс экономикасы жақсарған сайын бұл көрсеткіштің одан да төмендеуі күтілді. 2018 жылдың мамыр айында De Beers компаниясы синтетикалық алмастардан тұратын "Lightbox" атты жаңа зергерлік брендін ұсынатынын мәлімдеді. 2018 жылдың шілдесінде АҚШ Федералды сауда комиссиясы зергерлік тауарларға қатысты ережелерге маңызды өзгерістер енгізіп, алмаздар мен алмазға ұқсас тастарды сипаттау тәртібін жаңартты. Жаңартылған ережелер 2016 жылы De Beers ұсынған талаптарға қарама-қарсы болды. Жаңа нұсқаулықта "табиғи" деген сөз "алмаз" анықтамасынан алынып тасталды, осылайша лабораторияда өсірілген алмастар да "алмаз" анықтамасына енгізілді. Жаңартылған нұсқаулықта сондай-ақ: "Егер сатушы "синтетикалық" деген сөзді бәсекелес компанияның лабораторияда өсірілген алмазы нағыз алмаз емес екенін көрсету үшін қолданса, бұл алдау болып есептеледі" делінген. 2019 жылдың шілдесінде үшінші тарап алмазды сертификаттау зертханасы GIA (Американың гемологиялық институты) FTC-нің жаңа ережелеріне сәйкес, лабораторияда өсірілген алмаздарға қатысты сертификаттау процесінен және есептерден "синтетикалық" деген сөзді алып тастады.