Кіріспе

Тіс медицинасында қолдануға арналған арнайы жасалған заттар, тіс қалпына келтіру материалдарының түрлері.

Тіс өнімдері – тіс медицинасында қолдануға арналған арнайы жасалған материалдар. Тіс өнімдерінің көптеген түрлері бар, және олардың қасиеттері қолданылу мақсатына қарай өзгереді.

Уақытша бинттер

Уақытша пломба – ұзақ мерзімге арналмаған тіс толтырмасы. Бұл емдік қасиеттері бар аралық материалдар. Уақытша пломбаны көбінесе тамыр каналдық терапия бірнеше кезеңде жасалғанда қолданады. Әрбір келу арасында тіс каналдарының жүйесін ауыз қуысының жұқпасынан қорғау қажет, сондықтан кіру тесігіне уақытша толтырма салынады. Мысалдар:

Мырыш оксиді эвгенол – бактерицидтік, арзан және оңай алынады. Эвгенол – гвоздика майынан алынған зат, тіске жансыздау әсер етеді және тіс ауруын басады. Егер тісқабыққа күш түспесе, бұл уақытша материалға жарамды. Алайда, егер соңғы қалпына келтіру материалы композит болса, қолдануға болмайды, себебі эвгенол байланыс/полимерлену процесіне кері әсер етеді; сондай-ақ, тіс жонына тікелей қолданғанда созылмалы қабыну тудырып, тіс жонының некрозына әкелуі мүмкін. Брендтері: Kalzinol және Sedanol.

Баспа материалдары

Тіс іздері – тістер мен ауыздың жұмсақ тіндерінің теріс бейнесі, одан оң бейнелеу құюға болады. Олар протездер жасау (тістік протездер), ортодонтия, қалпына келтіру стоматологиясы, тіс имплантологиясы және ауыз және жақ-бет хирургиясында қолданылады. Пациенттердің жұмсақ тіндерінің тереңдігі әртүрлі болғандықтан, нақты іздер алу үшін із материалдарының қатаңдығы да әртүрлі болады. Төменгі тереңдігі аз науқастарға қатаң материалдар, ал тереңірек науқастарға иілгіш материалдар қолданылады, себебі материал төменгі тереңдіктің соңғы нүктесіне жете алу үшін жеткілікті иілгіш болуы керек. Із материалдары бастапқыда араласқанда сұйық немесе жартылай қатаң күйде болады, содан кейін бірнеше минут ішінде қатаяды, ауыз құрылымдарының іздерін қалдырады. Көбінесе қолданылатын тіс із материалдары: натрий альгинаты, полиэфир және силикон. Тарихи түрде Париж гипсі, мырыш оксиді эвгенолы және агар қолданылған.

Тікелей қалпына келтіру материалдары

Тікелей қалпына келтіру – тістің қуысына тікелей салынып, оған қалыптасқан пішінге келтірілетін қалпына келтірулер. Тікелей қалпына келтіру материалдарының қатаю реакциясының химиясы биологиялық үйлесімділікке ие болу үшін жасалған. Реакция кезінде пайда болатын жылу мен қосалқы өнімдер тіске немесе науқасқа зиян келтірмейді, себебі реакция тіспен жанасқан күйде, қалпына келтіру барысында жүруі керек. Бұл материалдардың беріктігін шектейді, өйткені қатты материалдарды өңдеу үшін көбірек энергия талап етіледі. Қолданылатын толтыру материалдарының түрі олардың қызмет ету мерзіміне аз ғана әсер етеді. Клиникалық зерттеулердің көп бөлігі артқы тістерге орнатылған тіс түсіне ұқсас толтырулардың жылдық сәтсіздік көрсеткішінің (AFR) 1%-дан 3%-ға дейін болатынын көрсетеді. Тамыр арнасы (эндодонтиялық) емделген тістерде AFR 2%-дан 12%-ға дейін құрайды. Сәтсіздіктердің басты себептері – толтырудың айналасында пайда болатын қуыстар және тістің өзінің сынуы. Бұл жеке қуысқа бейімділікпен және тістерді қысып қирату (бруксизм) сияқты факторлармен байланысты.

Амальгама

Амальгам – металл толтыру материалы, құрамында сынап (43%-дан 54%-ға дейін) және көбінесе күміс, қалайы, мырыш және мыс қоспасынан тұратын ұнтақ қоспа болады, бұл қоспа амальгам қоспасы деп аталады. Амальгам тіс тініне цементтердің көмегімен немесе толтыруды бекітетін техникаларды қолданусыз, тіс тініне жабыса алмайды, бұл қағидалар көгершін құйрығы тәрізді бекітуге ұқсас. Амальгам әлемнің көптеген аймақтарында оның тиімділігі, жоғары беріктігі және ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты кеңінен қолданылады. Дегенмен, металл түсі эстетикалық тұрғыдан ұнамсыз, ал тіс түсіне жақын баламалар үнемі пайда болып, олардың қасиеттері осыған ұқсас болып келеді. Сынаптың белгілі уыттылығына байланысты амальгамды қолдану туралы пікір қақтығыстары бар. Швеция үкіметі 2009 жылдың маусым айында сынап амальгамын қолдануға тыйым салды. Зерттеулер амальгамды қолдану әлі де даулы екенін және адам организміндегі сынап деңгейін арттыруы мүмкін екенін көрсетті, бірақ бұл деңгейлер Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі белгілеген қауіпсіздік шегінен төмен. Алайда, генетикалық вариацияға байланысты, сынапқа осы шектен де сезімтал болатын белгілі бір топтар бар. Олар амальгамды қалпына келтіру салдарынан, нейротрансмиттерлерді өңдеудің бұзылуынан туындайтын жүйке ақаулары сияқты жағымсыз әсерлерді сезінуі мүмкін.

Құрама шайыр

Композиттік шайыр тоғытулар (кейде ақ тоғытулар деп те аталады) – нанобөлшектер немесе ұнтақталған шыны мен пластикалық шайырдың қоспасынан жасалады және оларды табиғи тістің түсіне ұқсатуға болады. Амальгамалық пломбаларға қарағанда сыртқы түрі жақсырақ болғанымен, композиттік шайыр тоғытулар көбінесе қымбатқа түседі. Бис-ГМА негізіндегі шайырлар бисфенол А құрамын қамтиды, ол эндокриндік жүйені бұзатын химиялық зат екені белгілі және сүт безі қатерлі ісігінің дамуына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, амальгаманы таңдаумен салыстырғанда композиттік тоғытуларды таңдауда бүйрек немесе эндокриндік жүйеге қосымша зиян тию қаупі жоқ. Сонымен қатар, ылғалдылықты толық бақылауға қол жеткізе алмаған жағдайда да қолданылады. Жалпы алғанда, RMGIC тоғытулары дәстүрлі GIC тоғытуларынан жақсырақ эстетикалық нәтиже береді, бірақ таза композиттерге қарағанда нашаррақ.

Керметтер

Тіс керамикасы, күміс керамика деп те аталады, шыны иономды цементтердің тозуға төзімділігі мен қаттылығын арттыру мақсатында күміс қосылып жасалды. Олардың тағы бір артықшылығы – тіс тініне тікелей жабысу қабілеті және радиокөрінетін болуы, бұл болашақта түсірілген рентген суреттерінде екіншілік кариесті анықтауға көмектеседі. Дегенмен, керамиканың эстетикалық көрсеткіштері нашар, ол ақ түстің орнына металл тәрізді көрінеді. Олардың қысымға төзімділігі, иілуге төзімділігі және ерігіштігі GIC сияқты, екі материалдың да тиімділігін шектейтін негізгі факторлар болып табылады. Сонымен қатар, олардың фторид бөліп шығару қабілеті GIC-ке қарағанда нашар. Клиникалық зерттеулер керамикалық металдардың тиімсіз екенін көрсетті. Осы кемшіліктердің салдарынан осы қалпына келтіру материалдарын қолдану азайды.

Тікелей емес қалпына келтіру материалдары

Тікелей емес қалпына келтіру – бұл тістерді алдымен дайындап, содан кейін із алып, тіс техникасына жіберіледі, ол тіс дәрігерінің нұсқауы бойынша қалпына келтіруді дайындайды.

Порцелан

Порцелин толықтырғыштар (пломбалар) қатты, бірақ қарсы тістердің тозуына себеп болуы мүмкін. Олардың қаттылығы мен беріктігі абразия күштеріне қарсы тұруға мүмкіндік береді және табиғи тістерге ұқсас болғандықтан эстетикалық тұрғыдан жақсы.

Нанокерамикалық бөлшектер

Резин матрицасына енгізілген нанокерамикалық бөлшектер барлық керамикалық тікелей емес толтырғыштарға қарағанда аз ғарышталғыш, демек жарылу немесе сыну мүмкіндігі төмен. Олар шайнау кезіндегі соққыны керамикалық толтырғыштарға қарағанда табиғи тістерге, шайыр немесе алтын толтырғыштарға жақын түрде сіңіреді; сонымен бірге, барлық шайыр тікелей емес толтырғыштарға қарағанда тозуға төзімдірек. Олар CAD/CAM жүйелерімен қолдану үшін блоктар түрінде қол жетімді.

Алтын толтырғыштар

Алтын пломбалар өте берік, жақсы тозып кетеді және қарсы тістерге артық тозу тудырмайды, бірақ олар жылу мен суықты жақсы өткізеді, бұл тіс сезімталдығын тудыруы мүмкін. Олардың екі түрі бар: 14 немесе 18 каратты алтыннан жасалған құйма алтын пломбалар (алтын инлей және онлейлер) және қабаттама-қабат жылтыратылған таза 24 каратты алтыннан жасалған алтын фольга. Көп жылдар бойы олар тісті қалпына келтіру материалдарының алтын стандарты болып саналды. Дегенмен, соңғы жылдары тіс порцеландарының жетістіктері мен тұтынушылардың эстетикалық нәтижелерге баса назар қоюы алтын пломбаларға деген сұраныстың азаюына себеп болды. Алтын пломбалар кейде қымбатқа түседі, бірақ олар өте ұзақ қызмет етеді, сондықтан алтыннан жасалған қалпына келтірулер ұзақ мерзімде тиімді әрі ыңғайлы. Алтын тәждің 30 жылға дейін сақталуы мүмкін.

Басқа тарихи толтырулар

Қорғасынды пломбалар 18 ғасырда қолданылды, бірақ 19 ғасырда олардың жұмсақтығына байланысты танымал болмады. Бұл қорғасынның зияны түсінілмеген кез болатын. Америка Азамат соғысы дәуіріндегі тіс дәрігерлерінің нұсқаулықтарында көрсетілгендей, 19 ғасырдың басынан бастап металл пломбалар қорғасыннан, алтыннан, қалайыдан, платинадан, күмістен, алюминийден немесе амальгамадан жасалған. Пломбаға арналған дөңгелек қарыншадан сәл үлкенірек етіп оралып, аспаптармен нығыздалып, науқастың аузында қалыпқа келтіріліп, жылтыратылды. Пломба көбінесе "биік" қалдырылып, соңғы нығыздау – "басу" – науқас тамақ шайнағанда жасалатын. Алтын фольга Азамат соғысы кезінде ең танымал материал болды. Қалайы мен амальгама да төмен бағасының арқасында танымал болды, бірақ оларға аз мән берілді. 19 ғасырдың ортасындағы тіс дәрігерлерінің тәжірибесін зерттеуде Азамат соғысынан қаза тапқан жеті Конфедерация әскерінің сүйектерінен табылған тіс пломбалары тізімделді. Олар: Алтын фольга: беріктігі мен қауіпсіздігі үшін бағаланды. Платина: тым қатты, икемсіз және фольгаға айналдыру қиын болғандықтан сирек қолданылды. Алюминий: пішінделу қабілетінің жетіспеуіне байланысты сәтсіз аяқталды, бірақ кейбір амальгамаларға қосылды. Қалайы мен темір: Азамат соғысы кезінде кең таралған пломба материалы деп есептелді. Пациент алтыннан арзан материал сұрағанда қалайы фольга ұсынылды, бірақ ол тез тозып кетті; оны арзан және жылдам ауыстыруға болатын болса да, Chapin A. Harris есімді дәрігердің пікірінше, ауызда тотығуға және кариестің қайталануына себеп болуы мүмкін еді. Қараюға бейімділігіне байланысты қалайы тек артқы тістерге ұсынылды. Торий: элементтің радиоактивтілігі сол кезде белгісіз болды, ал тіс дәрігері, мүмкін, қалаймен жұмыс істеп жатыр деп ойлаған. Қорғасын мен вольфрам қоспасы: ықтимал, оқтан алынған. Қорғасын 19 ғасырда сирек қолданылды, себебі ол жұмсақ, шайнау кезінде тез тозып, денсаулыққа зиянды әсер ететін.

Акрил полимерлері

Акрил тістер протездерді, жасанды тістерді, басымдық табаларды, мақсау-беткейлік / ортодонтиялық құрылғыларды және уақытша (провизорлық) қалпына келтірулерді жасауға қолданылады. Оларды тіс толтыру материалдары ретінде пайдалануға болмайды, себебі олар пульпит және периодонтитке алып келуі мүмкін, өйткені қатаю кезінде олар жылу мен қышқылдар бөліп шығаруы, сондай-ақ қысқаруы мүмкін.

Тіс қалпына келтірудің сәтсіздігі

Толтырмалардың қызмет ету мерзімі шектеулі; композиттердің 5-7 жыл ішінде бұзылу деңгейі күміс толтырмалардан (amalgam) жоғары болып көрінеді. Тістерді таза ұстау және ойықтардың пайда болуын болдырмау, тіс қалпына келтіруге арналған материалды таңдаудан гөрі маңыздырақ фактор болып табылады.

Тіс материалдарын бағалау және реттеу

Нордикалық стоматологиялық материалдар институты (NIOM) солтүстік елдерде стоматологиялық өнімдерді бағалау үшін бірнеше сынақтар жүргізеді. Еуропалық Одақта стоматологиялық материалдар Медициналық құралдар туралы директиваға сәйкес медициналық құралдар ретінде жіктеледі. АҚШ-та Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы стоматологиялық өнімдерді реттейтін орган болып табылады.