Кіріспе

17-ші және соңғы Ся патшасы Цзе (; дәстүрлі түрде б.з.д. 1728–1675 ж.) – Қытайдың Ся әулетінің 17-ші және соңғы билеушісі. Ол дәстүрлі түрде тиран және қанаушы болып есептеледі, ол әулеттің құлауына себепкер болды. Б.з.д. 1600 жыл шамасында Цзе Шанның Тан патшасынан жеңіліске ұшырады, бұл 500 жылға жуық созылған Ся әулетінің аяқталуына және жаңа Шан әулетінің құрылуына әкелді.

Этимология

Жиэ (вариант: 傑) (< көне қытайша: grad) (ZS) «ерекше» және кейін «батыр» деген мағынаны білдіреді; қытай тілінде бұл сөз qiè (< OC khrad) (ZS) «соғысқа қабілетті, жауынгерлік» дегенмен байланысты; қытай тілінен өзге тілдерде бұл сөз «күш; чемпион, спортшы» немесе мизо тіліндегі hrât «батыл, бекем» деген сөздермен туындас. Кейінірек «Гуанъюн» ұйқас сөздігі осы Ся патшасының атын (немесе лақабын) Жиэ есімімен «мүшелеп кесу, тілгілеу» (磔 zhé) сөзімен байланыстырады. «Канси» сөздігінде 磔 (zhé) сөзі 疈辜 pìgū «тілгілеп кесіп, жару» деген сөзбен мағынасы жақын, сондай-ақ «Ежелгілер қатыгез және ашкөз (桀黠 jiéxiá) адамдардың қатыгез және зорлықшыл (凶暴 xiōngbào) екенін, олар [нәрсені] тілгілеп кесіп жатқандай (磔 zhé)» деп мәлімдеген. Тарихшы Пей Ин (裴骃) «Өлімнен кейінгі есімдер ережесі» (謚法/諡法 Shìfǎ) (Жоу герцогына жатқызылады) еңбегін келтіреді, онда Жиэ есімі көптеген адамдарға зиян келтірген және өлтіргендерге берілген.

Алғашқы жылдар

Цзе көбінесе Ся Цзе (夏桀) немесе Ся патшасы Цзе деп аталады. Оның нағыз аты Лю Гуй (履癸) болған. Цзе Ренчен (壬辰) жылы таққа отырды. Алғашқыда оның астанасы Чжэньсунь (震 Xun) қаласында орналасқан. Ол онда үш жыл тұрып, еңкейген сарайын салдырды. Цзе билігінің алтыншы жылында ол қарастырылған елдер мен көршілес мемлекеттерден келген елшілерді қабылдады. Ол Цижун (歧踵) тайпасының елшісін қабылдады. Он бірінші жылы ол барлық вассалдарын сарайына шақырды. Юмин (有緡) мемлекеті келмеді, сондықтан Цзе оған шабуыл жасап, жаулап алды. Осы шамада ол Ниань (輦) деп аталатын, қызметшілер көтеріп жүретін креслоны пайдалана бастады. Басқа нәрселермен қатар, ол ішімдік ішуді, музыканы ұнататын, сондай-ақ жонглерлер мен әнші қыздарға құмар болған. Ол Цзеге шараптан көл жасауға бұйрық берген екен. Содан кейін ол 3000 адамға көлді құрғатып ішуге бұйырды, ал олардың бәрі суға батқанда күлді.

Цзедің асханасы

Оның тағамын да, талаптарын да дайындауға көп еңбек жұмсалды. Көкөністер солтүстік-батыстан, балық Шығыс теңізінен, дәмдеуіштер мен соустар оңтүстікте өсетін имбирьден, теңіз тұзы солтүстіктен жеткізілді. Шан әулетінің Тан ханы Жэдің халыққа зұлымдық жасағанын мойындап, осыны басқа қолдаушыларын көндіру үшін пайдаланды. Бір сөзінде Шан әулетінің Таны хаос тудыруды қаламайтынын айтты, бірақ Жэдің қорқынышын ескерсек, ол Аспанның бұйрығын орындап, осы мүмкіндікті Ся әулетін құлату үшін қолдануға тиіс. Осы кері соққыға қарамастан, Шан бірнеше бағытта кеңейіп, Цзиньбода (景亳) қарасты әскерлерді жинады.

Минцзяо шайқасы

Цзең билігінің 32-ші жылы Шанның Тан әскері Ерден (陑) бірден Ся және Куньуға шабуыл жасау үшін әскер жіберді. Куньу жылдам жеңіліске ұшырады.