Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қазбалы адам тектес қаңқасы
Fossil hominin skeleton
Түркі баласы, сондай-ақ Нарикотом баласы деп те аталады, бұл 1,5-1,6 миллион жыл бұрын өмір сүрген Homo ergaster жасының дерлік толық қаңқасы, қазба нөмірі KNM WT 15000. Бұл – ең толық ертедегі адам тектес қаңқасы. Ол 1984 жылы Камоя Кимеу Кениядағы Туркана көліне жақын Нарикотоме өзенінің жағасында тапқан. Адамның өліміне қарай жасы 7-ден 11 жасқа дейін екені болжамдалады.
Turkana Boy, also called Nariokotome Boy, is the name given to fossil KNM WT 15000, a nearly complete skeleton of a Homo ergaster youth who lived 1.5 to 1.6 million years ago. This specimen is the most complete early hominin skeleton ever found. It was discovered in 1984 by Kamoya Kimeu on the bank of the Nariokotome River near Lake Turkana in Kenya. Estimates of the individual's age at death range from 7 to 11 years old.
Жасөспірімдік кезең және жетілу
Үлгі жамбас пішініне байланысты көбінесе еркек деп есептелсе де, оның жасөспірім шағында болуына байланысты жынысы нақты анықталмайды. Өлімге дейін болған жасының бағасы тістердің немесе қаңқаның жетілу деңгейіне, сондай-ақ осы жетілудің *Homo sapiens* немесе шимпанзелермен салыстырылуына байланысты. Маңызды фактор – қазіргі адамдарда шимпанзелерде байқалмайтын айқын жасөспірімдік өсу қарқыны. Алғашқы зерттеулер қазіргі адамдарға тән өсуді болжады, бірақ басқа қазбалардың жаңа дәлелдері ертедегі гомининдерде бұл көрсеткіш төмен болғандығын көрсетеді. Бұл айырмашылық үлгінің толыққанды ересек адам ретіндегі жасын және болжамды бойын бағалауға әсер етеді. Уокер мен Лики (1993) тіс арқылы жас анықтау көбінесе адамның нақты жасынан кіші жас көрсетеді деді. Лондон университетінің колледжінен Кристофер Дин (М. С. Дин) 2009 жылғы *Nova* арнаулы бағдарламасында Туркана баласының өліміне 8 жаста болғандығын бағалады.
Although the specimen is largely considered male due to the shape of the pelvis, the sex is ultimately indeterminate due to its prepubescent age. Estimates of the age at death depend on whether the maturity stage of the teeth or skeleton is used, and whether that maturity is compared to that of Homo sapiens or to chimpanzees. A key factor is that modern humans have a marked adolescent growth spurt, whereas chimpanzees do not. Initial research assumed a modern human type of growth, but recent evidence from other fossils suggests this was less present in early hominins. This difference affects the estimates of both the age and the likely stature of the specimen as a fully grown adult. Walker and Leakey (1993) said that dental dating often gives a younger age than a person's actual age. Christopher Dean (M. C. Dean) of University College London, in a 2009 Nova special, estimated that the Turkana Boy was 8 years old at death.
Морфология
Бұл 108 сүйектен тұратын, ең толық ертедегі адам қаңқасы. Смитсонов институтының бағалауынша, ол өлген кезде бойы ұзын және салмағы шамамен болған, ал ересектегі бойына жуық болған болуы мүмкін. Ересектеген кезде Түркана баласының бойы ұзын және салмағы көп болуы мүмкін. Кеңсеңір жамбас сүйегі *Homo sapiens*-тегіден тар, бұл тік жүру үшін тиімдірек болғандығын көрсетеді. Бұл толыққанды жердегі екі аяқтылықты көрсетеді, ол екі аяқтылық пен ағашқа шығу қабілетінің аралас белгілерін көрсететін ескі гоминидтерден өзгеше. Бала салыстырмалы түрде ұзын болған, бұл оның дене бетінің ауданын ұлғайтып, ыстық күнде жылуды таратуға және жылу стресін болдырмауға көмектескен. KNM WT 15000 қаңқасының жалпы ерекшеліктері (мысалы, төмен және көлбеу маңдай, қалың қас қауырсындары және иегінің жоқтығы) *H. sapiens*-те кездеспейді. Дегенмен, мидың үлкен көлемі (880 см³) сияқты маңызды ерекшеліктері бар. Қол-аяқтары сәл ұзын, бұл тиімді екі аяқтылықты көрсетеді. Мұрыны, басқа маймылдардағы кең, жалпақ мұрынға қарағанда, адам мұрынына ұқсайды. Дене шашы да жұқарақ (көбінесе жалаңаш) болған, және дене температурасын тездету үшін тер бездері де көп болған болуы мүмкін. Алайда, Түркана баласының реконструкциясында көрсетілгеніне қарамастан, оның терісі қара болған дегенге сену қиын. *Homo* туысының тері пигментациясы шамамен 1,2 миллион жыл бұрын пайда болған. Жүргізілген генетикалық талдаулар қара теріні тудыратын меланокортин 1 рецепторының жоғары белсенділігі де сол кезге дейін болғандығын көрсетеді.
The specimen comprises 108 bones, making it the most complete early human skeleton discovered. The Smithsonian estimates that he was tall and weighed when he died, and may have been close to his adulthood height. In adulthood, Turkana Boy might have reached tall and massed The pelvis is narrower than in Homo sapiens, which is most likely for more efficient upright walking. This further indicates a fully terrestrial bipedalism, which is unlike older hominin species that show a combined feature of bipedalism and tree climbing. The Boy was relatively tall, which increased his body surface area that would enhance heat dissipation and prevent heat stress under the hot sun. The overall KNM WT 15000 skeleton still had features (such as a low sloping forehead, strong brow ridges, and the absence of a chin) not seen in H. sapiens. However, there are significant defining characters, such as bigger brain size (880 cc). The arms and legs are slightly longer indicating effective bipedality. The nose is projecting like those of humans rather than the open flat nose seen in other apes. Body hair may also have been thinner (most likely naked) and possibly with increased sweat glands to hasten cooling. However, despite the appearance shown in the reconstruction of Turkana Boy, it's unlikely he actually had dark skin. The emergence of skin pigmentation in the genus Homo dates to about 1.2 million years ago. Genetic analysis suggests that high activity in the melanocortin 1 receptor, which produces dark skin, dates back to approximately that time.
Вокалды қабілеттері
Ашеул тас құралдары сияқты қазба скелет және басқа да қазбалық дәлелдер ғалымдардың көпшілігін Хомо ергастер мен Хомо эректустың – олардың алдыңғы, көне ата-бабаларынан өзгеше – тиімді аңшыларға айналған деген қорытындыға әкеледі. Әлеуметтік құрылым, ми көлемі ұлғайған сайын, күрделенген болуы мүмкін; Брока аймағы мида сөйлеу қабілетін қамтамасыз етеді және бас сүйегінің сәл еңкейісімен анықталады. Түркі баласының кеуде омыртқалары Homo sapiens-ке қарағанда тар. Бұл оған қазіргі адамдардағыдай күрделі дыбыстарды бір деммен тізбектеп шығару үшін тыныс алуды реттеуге қатысты кеуде бұлшықтарын толық бақылауға мүмкіндік бермеген болар.
The fossil skeleton and other fossil evidence, such as Acheulean stone tools, prompt the majority of scientists to conclude that Homo ergaster and Homo erectus – unlike their more primitive ancestors – became efficient hunters. The social structure would probably have become more complex with a larger brain volume; the Broca's area of the brain allows speech and is noted by a slight slant on the cranium. Turkana Boy's thoracic vertebrae are narrower than in Homo sapiens. This would have allowed him less motor control over the thoracic muscles that are used in modern humans to modify respiration to enable the sequencing upon single exhalations of complex vocalisations.
Ауру
Алғашқы зерттеулер Түрканай баласының туа пайда болған ауруға шалдыққандығын, атап айтқанда, нанғылылыққа немесе сколиозға ұшырағандығын көрсетті. Бұл қабырға сүйектерінің омыртқаға қатысты асимметриялы болып көрінуіне байланысты болды, сол кезде бұл скелеттік дисплазияға байланысты деп есептелді. Алайда, 2013 жылы жасалған зерттеуде қабырға сүйектерін қайта орналастырғанда олар омыртқаға қатысты симметриялы болатыны және омыртқалардың ерекше құрылысы ертедегі гоминидтерге тән екені анықталды. Дегенмен, қазбада бел омыртқасы дискісінің ісігі анықталды, бұл жарақаттың нұсқауының өлімімен байланысты екені айтылды. Сондай-ақ, бұл үлгінің төменгі жақ сүйегі ауруға шалдыққан.
Early studies indicated that Turkana Boy suffered from a congenital disorder, either dwarfism or scoliosis. This was because the rib bones appeared asymmetrical to the spine, at the time attributed to skeletal dysplasia. However, in 2013, a study showed that when the rib bones were rearranged, they became symmetrical against the spine, and that an unusual structure of the vertebrae was characteristic of the early hominins. However, the fossil definitely showed lumbar disc herniation, an injury implicated with the specimen's death. The specimen also had a diseased mandible.