Кіріспе

1977–1983 жылдар аралығындағы адам ұрлау оқиғалары

1977 жылдан 1983 жылға дейінгі алты жыл ішінде Солтүстік Корея үкіметінің агенттері Жапониядан жапон азаматтарын ұрлап әкеткен. Жапон үкіметі ресми түрде тек 17 жапондықты (сегіз ер адам және тоғыз әйел) ұрланған деп мойындаса да, жүздеген басқа адамдар да болуы мүмкін. Солтүстік Корея үкіметі 13 жапон азаматын ұрлап әкеткенін ресми түрде мойындады.

Өмірбаян

1970 жылдары Жапонияның жағалау аймақтарында бірқатар жапон азаматы жоғалып кетті. Жоғалған адамдар – кездейсоқ түрде ұрланған қарапайым жапондықтар еді, оларды күтіп тұрған жеделқызметкерлер ұстап әкеткен. Күдік Солтүстік Корея агенттеріне түссе де, Солтүстік Кореяның осы жоғалуларға қатысы жоқ деген пікір кеңінен тарады. Жоғалғандардың көпшілігі 20 жаста болды, ал ең кішісі Мегуми Йокота 13 жаста еді.

Кейбір құрбандықтар Солтүстік Корея тыңшылық мектептерінде жапон тілі мен мәдениетін оқыту үшін ұрланды. Егде жастағы адамдар да олардың жеке басын анықтау мақсатымен ұрланды. 1970 жылы «Жапония әуекомпаниясын» қашқындыққа ұшыратудан кейін, Солтүстік Кореяда орналасқан «Йодо Го» террористік тобына қатысқан жапондық террористердің әйелдері болу үшін жапон әйелдері ұрланған деген болжам бар. Сондай-ақ, кейбіреулері Жапониядағы Солтүстік Корея агенттерінің әрекеттеріне куә болғандықтан ұрланған болуы мүмкін, бұл Йокотаның осылай жас кезінде ұрлануын түсіндіруге болады. Ұзақ уақыт бойы Солтүстік Корея және оның жақтастары (оның ішінде Чонгрион және Жапония Социалистік партиясы) бұл ұрлауларды жоққа шығарды және олар көбінесе артық ойлау деп есептелді. Жапондық ата-аналар тобының қысымына қарамастан, Жапон үкіметі ешқандай шара қабыланбады. Бұл мәселені жапон ұлтшылдары, соның ішінде бұрынғы жапон премьер-министрлері Ёсихиде Суга және марқұм Синдзо Абэ «әскерилендіруді күшейтуге», конституцияны қайта қарауды, армияға конституциялық шектеулерді азайтуды, негізгі білім беру заңын өзгертуді және басқа да саяси мақсаттарға жету үшін пайдаланды деген таластар бар. Мұндай таластарды Токиодағы Жапон премьер-министрінің ұрлау мәселесі жөніндегі арнайы кеңесшісі Кёко Накаяма сынға алды. Ол: «Бұл біздің азаматтарымызды құтқару [жалғасып жатқан ұрлаудан]. Оларды бостандыққа және қадір-қасиетке қайтару біздің міндетіміз» деді. (Норимицу Онишиге қараңыз.)

2002 жылы Солтүстік Корея мен Жапония арасындағы келіссөздер және одан кейінгі жағдайлар

2002 жылдың 17 қыркүйегінде Жапонияның премьер-министрі Джуничиро Койдзуми Солтүстік Кореяға барып, Солтүстік Кореяның басшысы Ким Чен Ильмен бірінші Жапония-Солтүстік Корея саммитінде кездесті, нәтижесінде Жапония-Солтүстік Кореяның Пхеньян декларациясы қабылданды. Жапон үкіметі мен ҮЕҰ-лары бірнеше себептерге байланысты осы сегіз адамның шын мәнінде қайтыс болғанына күмән келтіруде. Ресейлік ғалым Андрей Ланковтың пікірінше, Солтүстік Кореяның бұл ақпараты стратегиялық қателік болған. Адалдық таныту ниетімен жасалған бұл қадам жапон үкіметі мен халықтың наразылығын тудырды, себебі бұрын құпия саналған мәлімдемелердің рас екені дәлелденді. Жапония сауда және басқа да байланыстарды үзу арқылы Солтүстік Кореяны оқшаулауға тырысты. Ланковтың ойынша, Солтүстік Корея үкіметі болашақта осындай мойындаулар жасамас бұрын "жақсылап ойланатын болар". Бұл қиындыққа түсудің қажеті болмады, өйткені Солтүстік Кореяда Чонгрион арқылы жапон тілін білетін жеткілікті адамдар бар еді. Ата-аналары мен туыстарының айтуынша, бес баланың барлығы Жапонияда қалып, жапондықтар сияқты өмір сүруге ниеттенген. Хитоми Сога күйеуі мен балаларымен қайта қосылды, бірақ бұл оңай болмады. Оның күйеуі Чарльз Роберт Дженкинс – АҚШ армиясынан дезертир болып, Солтүстік Кореяға қашқан, онда ол Согамен танысып, үйленген. Әскери сот алдында жауап беруден қорқып, Дженкинс пен оның екі қызы 2004 жылдың 9 шілдесінде Индонезияның Джакарта қаласында Согамен кездесіп, 18 шілдеде бірге Жапонияға оралды. Екі айдан кейін, 2004 жылдың 11 қыркүйегінде Дженкинс Жапониядағы Зама лагеріндегі әскери бөлімге келді, дезертирлік және жауға көмектескені үшін айыпталды, жеңіл жаза алды және армиядан қызметтен босатылды. Чарльз 2017 жылы қайтыс болғанға дейін отбасымен бірге Жапониядағы Садо аралында тұрды.

Қосымша дәлелдер мен тергеулер

2004 жылғы қарашада Солтүстік Корея екі адамның кремацияланған қалдықтарын қайтарды, олардың Солтүстік Кореяның мәлімдемесінше, ұрланғаннан кейін қайтыс болған Мегуми Йокота мен Каору Мацукиге тиесілі екендігі айтылды. Бірақ жапондық ДНК-тестілеу нәтижесінде бұл қалдықтар ешқайсысының танылмағаны анықталды. Дегенмен, тәуелсіз ғылыми журнал «Nature» Теикё университетінде профессорсыз, сот-медициналық бөлімде салыстырмалы түрде жас оқытушы Томио Йошии жүргізген бұл тестіге қатысты сынға толы мақала жариялады. Йоши кейіннен кремацияланған үлгілерді талдау тәжірибесінің жоқ екенін мойындады. Бұл қателік – мақсатты болған жоқ па – Жапония мен Солтүстік Корея арасындағы қарым-қатынасты одан әрі шиеленістірді. Жапон полициясымен сұхбаттасқан 2002 жылы Жапонияға оралуға рұқсат алған екі құрбан – Ясуши Чимура мен Каору Хасуике, ұрлаушылардың екеуін Син Гван Су (Син Кванг Су деп те аталады) және «Пак» есімді адам деп таныды. Ұлттық полиция агенттігі жапон азаматтарын ұрлау ісі бойынша Син Гван Су мен Чой Сун Чолды қамауға алу туралы өтініш берді. Син Оңтүстік Корея полициясына Ким Чен Ылдың өзіне ұрлауды жүргізуді бұйырғанын айтқан. 2006 жылғы наурыз айында Осака полициясы 1980 жылғы маусымда Тодааки Хараның жоғалуына байланысты мән-жайларды зерттеу үшін Солтүстік Корея сауда палатасының ішіндегі алты нысанда тін тебу шарасын жүргізді. Бұл алты нысанның барлығы Жапониядағы Солтүстік Кореяны қолдайтын «Чонгрион» ұйымымен байланысты болды. Полиция өкілі Чонгрионның сол кездегі басшысы оның ұрлауға қатысқан болуы мүмкін деген күдік бар екенін мәлімдеді.

2004 жылдан бері қалыптасқан жағдай

Солтүстік Корея үкіметі тек 13 адам ғана ұсталып кеткенін және бес адамның қайтарылуымен мәселе шешілгенін мәлімдейді. Алайда, Жапония үкіметі мәселенің толыққанды шешілмегенін және Солтүстік Корея ұсынған барлық дәлелдердің жалған екенін айтады. 2004 жылдың мамырына дейін бес адам және олардың отбасылары (барлығы 10) Солтүстік Кореядан оралды. Бірақ, бірнеше адам әлі де із-түзсіз жоғалып кеткен. 2004 жылдың 24 желтоқсанында министрлер кабинетінің бас хатшысы Хироюки Хосода: «Егер шұғыл шаралар қабылданбаса, қатаң шаралар қолдануға мәжбүр боламыз» деп, санкциялар енгізілуі мүмкін екенін айтты. Жәбірленушілерді қолдау тобы Біріккен Ұлттар Ұйымына (БҰҰ) көмек сұрады. БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан 2004 жылдың 24 ақпанында Жапония парламентінде сөйлеген сөзінде бұл мәселені атап өтіп, зардап шеккендер мен олардың отбасыларына көңіл айтты және мәселені толық шешуді тіледі. Сол жылы АҚШ Конгресі Солтүстік Кореяның адам құқықтары туралы 2004 жылғы заңды қабылдады. Құрбандардың отбасылары мен олардың жақтастары АҚШ үкіметі мен президентіне алғыс білдірді. 2004 жылы Жапония парламенті Солтүстік Кореямен сауданы шектеу үшін екі заң қабылдады. 2005 жылдың 2 қарашасында Ұлыбритания, АҚШ және Жапонияны қоса алған 45 ел Біріккен Ұлттар Ұйымына Солтүстік Кореяны айыптау туралы ұсыныс енгізді. 16 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы бұл ұсынысты 88 дауыспен қолдады, 21 қарсы дауыс берді және 60 адам дауыс бермей қойды. Әсіресе, Қытай мен Ресей бұл ұсынысқа қарсы болды, ал Оңтүстік Корея үкіметі дауыс беруден бас тартты. Ұсыныста Солтүстік Корея «жүйелі гуманитарлық құқық бұзушылықтары» үшін айыпталып, адамдарды ұрлау мәселесі, концентрациялық лагерьлердің болуы және Солтүстік Кореяға мәжбүрлеп қайтарылған дезертирлерге жасалған зорлық-зомбылық туралы айтылды. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс ұрлау мәселесіне қолдау білдірді. 2006 жылдың 27 сәуірінде ұрланған Мегуми Йокотаның анасы Саки Йокота АҚШ Өкілдер палатасының кіші комитетінде ұрлау мәселесі туралы куәлік берді. Келесі күні Йокота АҚШ Президенті Джордж Бушпен кездесіп, ұрлау мәселесін шешуде АҚШ-тың көмегін сұрады. Президент бұл кездесуді өзінің президенттік кезеңіндегі «ең қиын кездесулердің бірі» деп атады және Солтүстік Кореяның әрекеттеріне күмән білдірді. 2006 жылдың 13 маусымында Солтүстік Кореяға санкциялар енгізуді көздейтін Солтүстік Кореяның адам құқықтары туралы заң жобасы Жапония парламентіне ұсынылды. 2011 жылдың қазанында Оңтүстік Кореяның барлау қызметі ондаған Оңтүстік Корея және Жапония азаматтарының Оңтүстік Пхенян облысындағы Вонхуа риге көшірілгенін хабарлады. Бұл топқа Мегуми Йокота, Яэко Тагучи және Тадааки Хара да кірген болуы мүмкін. 2011 жылдың желтоқсанында Ким Чен Ыл қайтыс болғаннан кейін, бұрынғы ұрланған Каору Хасуике Жапония үкіметінің «Солтүстік Кореядағы жағдайды мұқият талдап, әлі де сол жерде қалған ұрланғандардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бар күшін салуын» тіледі. Ұрлау мәселесі Жапонияның Солтүстік Корея саясатының және Жапонияның алты тарапты келіссөздерге қатысуының орталық мәселесіне айналды. Ең маңыздысы, «Токио ядролық мәселені жан-жақты және тұрақты шешу үшін өте маңызды деп саналатын экономикалық жеңілдіктерді Солтүстік Кореямен дипломатиялық қарым-қатынас орнатумен байланыстырды, ал бұл өз кезегінде ұрлау мәселесін шешуге байланысты». 2013 жылдың 29 тамызында құрбан болғандардың отбасылары, соның ішінде Йокоталар БҰҰ тобының тыңдауында куәлік берді. 2014 жылдың мамырында Жапониямен келіссөздерден кейін Солтүстік Корея ұрланғандар мәселесін тексеруге келісті. 2014 жылдың 4 шілдесінде Жапония екі ел арасындағы келіссөздерден кейін Солтүстік Кореяға қатысты бірнеше санкцияларды жеңілдетті. Пхеньян ұрлау оқиғаларын тергеуге келісті. 2014 жылдың қазан айында Жапония делегациясы Солтүстік Кореяға барды. 2015 жылдың наурызында Солтүстік Кореямен келіссөздер нәтиже бермеген соң, Жапония санкцияларды тағы 24 айға ұзартты. Бұл санкцияларға Солтүстік Корея кемелерінің Жапония порттарына кіруіне тыйым салу және елмен сауда-саттыққа шектеулер кірді. Бұл санкциялар 2017 жылдың наурыз айында аяқталды. 2019 жылдың ақпан айында Жапония үкіметінің деректері бойынша 1978 жылы немесе сол кезде ұрланған деп саналатын мейрамхана қызметкері Минору Танака сол кезден бері әйелі мен балаларымен Пхеньянда тұрып жатқаны хабарланды. Солтүстік Корея билігі бұрын Танаканың жоғалуына қатысы жоқ екенін мәлімдеген еді, ал бірден реакция болған жоқ. 2019 жылдың 20 мамырында Mainichi Shimbun басылымы Чибадан болатын, Солтүстік Корея тарапынан ұрланған деген күдік тудырған адам Жапонияда табылғанын және оның жоғалуына қатысты Солтүстік Кореяның ешқандай қатысы болмағанын хабарлады. Жапония азаматтарының Солтүстік Корея тарапынан ұрланғаны күдікпен қаралатын адамдардың саны 882-ге дейін төмендеді. 2019 жылдың 7 тамызында Japan Times басылымы 1974 жылы жоғалып кеткен және Солтүстік Корея тарапынан ұрланғаны күдікпен қаралатын адам Жапонияда табылғанын және оның жоғалуына қатысты Солтүстік Кореяның ешқандай қатысы болмағанын хабарлады. Жапония азаматтарының Солтүстік Корея тарапынан ұрланғаны күдікпен қаралатын адамдардың саны 881-ге дейін төмендеді. 2019 жылдың 8 қыркүйегінде Tokyo Reporter басылымы Жапония полициясының 2018 жылдың сәуір айында Жапонияда табылған Такеши Сайтоның денесін анықтағанын хабарлады. Жапония азаматтарының Солтүстік Корея тарапынан ұрланғаны күдікпен қаралатын адамдардың саны 880-ге дейін төмендеді. 2019 жылдың 10 қыркүйегіндегі мәліметтер бойынша, Ұлттық полицияның хабарлауынша, 879 жапон азаматының Солтүстік Корея тарапынан ұрланғаны күдікпен қаралып отыр. 2022 жылдың 12 шілдесінде бұл көрсеткіш 871-ге дейін төмендеді.

2020 жылы денсаулығына байланысты ұзақ жылдар бойы қызмет еткен Премьер-министр Синдзо Абэ отставкаға кеткеннен кейін, оның орнына келген Ёсихидэ Суга бұл мәселені шешуге ұмтылғанын мәлімдеді және мәселені талқылау үшін Ким Чен Ынмен кездесу мүмкіндігін қарастырғанын айтты. Алайда, Суга 2021 жылы Ким Чен Ынмен кездеспей тұрып отставкаға кетті. Суганың ізбасары Фумио Кисида ұрлау мәселесіне қатысты әлі ешқандай мәлімдеме жасаған жоқ. Солтүстік Корея Сыртқы істер министрі Чхве Сон Хүй 2024 жылдың 29 наурызында Пхеньянның Жапониямен кез келген байланысқа түсу саясатын қайталады және Токиомен келіссөздер жүргізу ел үшін маңызды емес екенін мәлімдеді. Министр Чхве 2024 жылдың 28 наурызында Жапония Премьер-министрі Фумио Кисиданың Солтүстік Кореяға қатысты мәселелерді, соның ішінде жапон азаматтарының бұрынғы ұрлауын қарастыруды жалғастыратыны туралы хабарламасына сын көтерді.

Даулар

Сонымен қатар, Солтүстік Корея Жапонияға қайтарған Мегуми Йокотаның қалдықтарының нақтылығы да даулы мәселе болып қалып отыр. Жапон үкіметі оларды тексерді және олардың нақты емес екенін мәлімдеді. Бірақ 2005 жылдың ақпан айында британдық ғылыми журналы "Nature" Теикё университетінің ДНК-сарапшысы, тест жүргізген Томио Йошиидің нәтижелердің шешімсіз болуы мүмкін екенін мойындаған мақаласын жариялады. Сондай-ақ, қолданылған техниканың АҚШ-та ластанудың оңай болуына байланысты кәсіби түрде қолданылмайтыны хабарланды. Жапон Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, қалдықтарды қосымша тексеруге мүмкіндік жоқ. Тағы да бір дау 2012 жылдың мамырында туды, сол кезде Жапония Солтүстік Кореяның жапон азаматтарын ұрлау мәселесін жапондық ата-аналардың жапондық емес ата-аналардан балаларын алып кету мәселесімен байланыстырған жоғары лауазымды американдық дипломатқа қатысты күшті наразылық білдірді.

Көркем шығармаларда

"Жетім қожайынның баласы" романының басты кейіпкері кітаптың басында бірнеше жыл бойы жапондықтарды Солтүстік Кореяға қашқызуға көмектеседі және оны ұйымдастырады. Осы қашқызулар мен олардың кейбір құрбандары кітаптың соңына дейін маңызды қосымша тақырып болып қала береді.