Кіріспе

Жапондық жаңа діни топтың негізін қалаушы Аум Шинрикё (1955–2018)

Шоко Асахара (麻原 彰晃), туған аты Чидзуо Мацумото (松本 智津夫), жапондық соңғы күн культі Аум Шинрикёның негізін қалаушы және басшысы болды. Ол 1995 жылы Токио метросындағы зарин газы шабуылын ұйымдастырғаны үшін сотталды, сондай-ақ бірнеше басқа да қылмыстарға қатысты. Асахара 2004 жылы өлім жазасына кесілді, ал оның соңғы апелляциясы 2011 жылы қабылданбады. 2012 жылдың маусым айында Аум мүшелерінің тағы ұсталғандарына байланысты оның өлімі кейінге шегерілді. 2018 жылдың 6 шілдесінде Аум Шинрикёның басқа да жоғары лауазымды мүшелерімен бірге өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір

Чидзуо Мацумото 1955 жылғы 2 наурызда Кумамото префектурасындағы татами кілемшелерін жасаушы үлкен, кедей отбасының төртінші баласы болып дүниеге келді. Ол туғаннан бастап балалық глаукомаға шалдықты, сол көзінің көру қабілетін жоғалтып, жас кезінде оң көзіне жартылай соқыр болды. Сондықтан ол 6 жасында отбасының кәсібін жалғастыра алмағандықтан соқырлар мектебіне оқуға түсті және енді ешқашан отбасымен бірге тұрмады. 1973 жылы мектепті бітіріп, Токио университетінде саясатты оқуға өтініш берді, бірақ қабылданбады. Содан кейін ол жапондық соқырлар үшін таралған мамандық – акупунктура мен дәстүрлі қытай медицинасын зерттей бастады. Ол Токиодан тыс жерде қытай медицинасы дүкенін ашты. Асахара келесі жылы үйленді және ақырында алты баланың әкесі болды, олардың үлкені 1978 жылы дүниеге келді. 1981 жылы Мацумото лицензиясыз дәріханада жұмыс істегені және заңсыз дәрі-дәрмектерді сатқаны үшін айыпталды, оған 200 000 иен айыппұл салынды (2023 жылы шамамен 270 000 иен, шамамен 1500 фунт стерлинг). Осы кезде Мацумотоның дінге деген қызығушылығы оянды. Жәй ғана үйленген ол үлкен отбасын асырау үшін жұмыс істеді. Бос уақытын әртүрлі діни ұғымдарды зерттеуге арнады, бастапқыда қытай астрологиясы мен даосизмді зерттеді. Кейін Асахара батыс эзотерикасы, йога, медитация, эзотерикалық буддизм және эзотерикалық христиандықпен айналысты. Мацумото шашы мен сақалын өсіріп, Шоко Асахара деген есімді қабылдады. «Шоко» япония тілінде «ішірткі тарту» дегенді білдіреді, ал «Асахара» – Мацумотоның қарапайым тегінен өзгеше, аристократиялық тегі. 1984 жылдан бастап Асахара бірнеше рет Үндістанға саяхаттап, онда 14-ші Далай-лама Тензин Гьяцзомен кездесті. Асахара кейіннен өзінің ізбасарларына ағартуға қол жеткізгенін, Шивамен кездескенін және Жапонияда «нағыз буддизмді» уағыздау үшін «арнайы миссия» алғанын мәлімдеді. Далай-лама кейіннен Асахарадан алшақтады және «бір жапон еркесімен» кездескенін айтты, бірақ онымен маңызды қарым-қатынаста болғанын жоққа шығарды. Асахара 1987 жылы Жапонияға қайтып келді және «гуру» деген мағынаны білдіретін сонши атағын алды, содан кейін ол медитацияны осы деңгейге жеткізгенін, оны ақыл-ойымен көтере алатынын мәлімдеді. Ол өзінің баспа компаниясы шығарған жарнамалық парақшалармен бұл жетістігін жариялады, бірақ оккульттік тақырыптағы бірнеше жапондық мерзімді басылымдардан басқа, көп жарияланбады.

Құру

Алеф (アレフ), бұрын Аум Шинрикё (オウム真理教), 1987 жылы Асахара Токионың Шибуя ауданындағы бір бөлмелі пәтерінде Оуму Шинсен но Кай (オウム神仙の会) деп аталатын йога және медитация сабағы ретінде құрылды және келесі жылдары қарқынды өсті. 1989 жылы ол діни ұйым ретінде ресми мәртебе алды және Жапонияның элиталық университеттерінің көптеген түлектерін қызықтырды, осылайша "элитаның діні" деп аталды.

Алғашқы іс-әрекеттері

Жапонияда Аумды даулы деп санаса да, Асахара Киелі кітаптағы болжамдарға қызығушылық танытқанға дейін ол бастапқыда ауыр қылмыстармен байланысты емес еді. Аумның қоғамдық байланыстар жұмысына оның діни идеяларын танымал аниме және манга тақырыптарымен байланыстыруға тырысқан комикстер мен анимациялық мультфильмдерді шығару кірді, олардың ішінде ғарыш сапарлары, күшті қарулар, әлемдік қастандықтар және соңғы шындыққа ұмтылыс бар. Аум «Ваджраяна Сакка» және «Бақытты өмір сүріңіз» сияқты бірнеше журналдарды шығарды, миссионерлік көзқарас ұстана отырып. Аумның басылымдары христиандық және буддалық идеяларды қолданып, дәстүрлі уағыздарға қызығушылық танытпаған білімді және ойлы жапондықтарға әсер етуге тырысқан деп болжанады. «Аум құтқару жоспары» деп аталған жарнамалық және жұмысқа алу шаралары денсаулықты жақсарту техникаларымен физикалық сырқаттарды емдеу, интеллект пен оң ойлауды арттыру арқылы өмірлік мақсаттарға жету және демалысқа қарағанда маңызды нәрселерге назар аудару туралы мәлімдемелерді қамтыды. Бұл үшін олар түпнұсқа пали сутраларынан дәл аударылған ежелгі ілімдерді пайдалануға тиіс еді. Бұл күш-жігердің нәтижесінде Аум бюрократтардан бастап Жапонның өзін-өзі қорғау күштерінің және Токио қалалық полициясының қызметкерлеріне дейін әртүрлі адамдарды жұмысқа алуға қол жеткізді. 1996 жылы жарық көрген «Дүние соңындағы культ» атты кітабында Дэвид Каплан мен Эндрю Маршалл бастамалау рәсімдерінде көбінесе ЛСД сияқты галлюциногенді заттар қолданылатынын мәлімдеді. Діни тәжірибелер көбінесе «йога» деп аталатын аса қатал тәжірибелерді қамтыды. Бұл тәжірибелерге бас тартқандарды төңкеріп тігу және шок терапиясы кірді. 1980-ші жылдардың соңында культ жауынгерлерді алдау, культ мүшелерін өз еркіне қарсы ұстау, мүшелерді ақша беруге мәжбүрлеу және 1989 жылдың ақпан айында культтан кетуге тырысқан мүшесін өлтіру туралы айыптаулармен дау туғызды. Каплан мен Маршалл өздерінің кітабында Аумның сондай-ақ зорлық-зомбылық сияқты әрекеттермен байланысты екенін мәлімдеді. Авторлар бұл топтың «науқастарды ауруханаларына алып, олардан тым жоғары медициналық қызмет ақысын талап еткенін» айтады. Бірнеше күннен кейін, 1989 жылдың 3 қарашасында Аум Шинрикеоның бірнеше мүшесі, соның ішінде бас ғалым Хидео Мурай, жекпе-жек шебері Саторо Хашимото, Томомаса Накагава және Казуаки Оказаки Сакамото тұратын Йокогамаға барды. Олардың қасында 14 шприц және калий хлориді болды. Сотта куәлік берген қылмыскерлер Сакамотоны Йокогамадағы Шинкансен вокзалынан ұрлау үшін химиялық затты қолдануды жоспарлаған, бірақ ол күткендей болмады - ол демалыс күнінде (Бунка но хи, немесе «Мәдениет күні») келмеді, сондықтан ол үйінде отбасымен бірге ұйықтады. 5 қараша күні таңғы сағат 3-те топ Сакамотоның пәтеріне кіргізілмеген есіктен кірді. Цуцуми Сакамотоның басына балғамен соққы беріліп, оған калий хлориді инъекциясы жасалып, оны құшақтап өлтірді. Оның 29 жастағы әйелі Сатоко Сакамото (坂本都子 Сакамото Сатоко) ұрып-соғылып, калий хлориді инъекциясы жасалды. Олардың 14 айлық ұлы Тацухико Сакамотоға (坂本竜彦 Сакамото Тацухико) калий хлориді инъекциясы жасалып, содан кейін оның беті матамен жабылды. Отбасының денелері металл барабандарға салынып, үш түрлі аймақта (Ниигатадағы Цуцуми, Тоямадағы Сатоко және Наганодағы Тацухико) үш бөлек ауылдық аймақта жасырылды, егер денелер табылса, полиция үш оқиғаны байланыстырмауы үшін. Олардың төсек жамылғылары өртелді, құрал-саймандары теңізге лақтырылды. Құрбандардың тістері анықтамау үшін сындырылды. Олардың денелері 1995 жылы Токио метросындағы шабуылға қатысы бар деп тұтқындалғаннан кейін қылмыскерлер олардың орналасқан жерлерін көрсеткенше табылған жоқ. Полиция құрбандар орналастырылған жерлерді іздеген кезде олардың денелері сүйекке айналған еді.

Мацумото зариндік шабуыл

1994 жылы 27 маусым күні түнде секта Мацумото, Нагано қаласындағы бейбіт тұрғындарға химиялық қарумен шабуыл жасады, қала орталығында зарин газын таратып жіберді. Шабуылды жүзеге асырған кезде Аум Шинрикёның екі мақсаты болды: жылжымайтын мүлік дауына қатысты сот ісінде сектаға қарсы үкім шығаруы күтілетін үш судьяға шабуыл жасау, сондай-ақ сектаның өндіріс орындарында жасаған зариннің жаппай қырғын құралы ретінде тиімділігін тексеру. Мацумото тұрғындары Асахараның қаланың оңтүстік аймағында кеңсе мен фабрика ашу жоспарына қарсы белсенді түрде қарсылық көрсеткендіктен оны ашуландырды. Жоспарға қарсылар Аумға қарсы петицияға 140 000 қол жинады, бұл сол кездегі Мацумото халқының 70 пайызына тең болды. Аумның бастапқы жоспары Мацумото сотының ғимаратына аэрозоль тарату болған, бірақ секта мүшелері сот жабылып қалғаннан кейін қалаға келгендіктен жоспар өзгертілді. Олар судьялар тұратын үш қабатты тұрғын үйді нысанаға алуға шешім қабылдады. Сағат 22:40-та Аум мүшелері зарин газын тарату үшін өзгертілген тоңазытқыш жүк көлігін пайдаланды, ол судьялардың үйінің жанынан өтті. Көліктің жүк бөлімінде "он екі литр сұйық заринды аэрозольге айналдыруға арналған арнайы жылыту құрылғысы" және аэрозольді ауданға тарату үшін желдеткіштер орналасқан еді. Қайтыс болғандардың арасында 23 жастағы жұмысшы Ютака Кобаяши және 29 жастағы медицина институтының студенті Мии Ясумото да болды.

1995 жылға дейінгі қосымша оқиғалар

Бұл сектаның буддистік секталар Сока Гаккай және Адам бақытын зерттеу институты сияқты бірнеше сыншыларын өлтіруді қарастырғаны белгілі. Картинист Йосинори Кобаяши сектаны сатиралай бастағаннан кейін, ол Аумның өлтіру тізіміне енгізілді. 1993 жылы Кобаяшиге қастандық жасауға тырысылды. 1991 жылы Аум NTT формаларын/жабдықтарын алу үшін телефон тыңдауды қолдана бастады және телефон тыңдау нұсқаулығын жасады. 1993 жылдың соңында секта құпия түрде зарин, кейіннен VX-ты өндіруге кірісті. Аум Батыс Австралиядағы шалғайдағы мал шаруашылығындағы Банджаварн станциясындағы қойларға зарин сынағын жасады, нәтижесінде 29 қой қырылды. 1994 және 1995 жылдар аралығында бірнеше қастандықтарда зарин де, VX-та қолданылды. Асахара тыңшы деп күдіктенген VX құрбаны 1994 жылдың 12 желтоқсанында сағат 7:00-де Осака көшесінде Томомицу Ниими және тағы бір Аум мүшесінің шабуылына ұшырады, олар оның мойнына жүйкеге әсер ететін затты септі. Ол оларды қуып жете алмастан құлап, он күннен кейін терең комадан шықпай қайтыс болды. Сол кездегі дәрігерлер оның органофосфатты пестицидпен уланғанын күдіктенді. Бірақ өлімінің себебі 1995 жылдың наурыз айында Токиодағы метро шабуылы үшін тұтқындалған секта мүшелері өлтіруді мойындағаннан кейін ғана анықталды. 4 қаңтарда сектаның қызметіне қарсы наразылық білдірген азаматтық ұйым – «Аум құрбандары қоғамының» маңызды мүшесі Хироюки Нагаока да осылай өлтірілді. Қарияны ұрлағанға дейін, оған телефон арқылы оның қарындасының қайда екенін сұраған адамдар қоңырау шалып, ол «Егер мен жоғалсам, мені Аум Шинрикё ұрлап кетті» деген жазба қалдырған. Прокурорлар Асахараға бұл туралы хабар берілгенін және ол полицияны жаңылыстыру үшін Токио метросындағы шабуылды бұйырғанын айыптады. Кеничи Хиросе 2000 жылы Токио аудандық сотында берген куәлігінде, Асахараның тобы Кеңес Одағының негізгі жаяу әскер қаруы – АК-74-тің көшірмелерін өндіруде өздігінен қамтамасыз етуді қалағанын мәлімдеді; бір мылтық Жапонияға контрабандалық жолмен әкелінді, оны зерттеу үшін, содан кейін Аум АК-74-ті кері инженерлік және жаппай өндіруге мүмкіндік алады. Полиция 1995 жылдың 6 сәуірінде Аум мүшесі пайдаланған көлікте АК-74 бөліктері мен сызбаларын тәркіледі.

Токио метросындағы газға шабуыл, тұтқындалулар және басқа да оқиғалар

1995 жылдың 20 наурызы таңында Аум мүшелері Токио метрополитенінің бес пойзына жасалған координациялы шабуыл кезінде саринға ең жақын химиялық құрамы бар екікомпонентті химиялық қаруды шығарды. Осы шабуылдың салдарынан 13 жолаушы қаза тауып, 54-і ауыр жарақат алды, ал тағы 980 адам зардап шекті. Сарапшылардың пікірінше, сариннің әсерінен 6000-ға жуық адам зардап шеккен болуы мүмкін. Көптеген құрбандар өздерін жария етуден тартынғандықтан, нақты санды анықтау қиын. Прокурорлар Асахараға сектаның ғимараттарына жоспарланған полицияның тінтеуі туралы ішкі дереккөзден хабар келгенін және полицияның назарын топтан аудару үшін Токио орталығында шабуыл жасауға бұйрық бергенін айыптайды. Алайда, шабуыл күтілген нәтижені бермеді, полиция бүкіл ел бойынша сектаның ғимараттарына бірден-бірге рейдтер ұйымдастырды. Келесі аптада Аумның қызметінің ауқымы толыққанды ашылды. Фудзи тауының етегінде орналасқан Камикуишикидегі секта штаб-пәтерінен жарылғыш заттар, химиялық қарулар және ресейлік Миль Ми-17 әскери тікұшағы табылды. Антракс және Эбола сияқты биологиялық қарулардың табылғаны туралы хабарлар тарады, бірақ қазіргі уақытта бұл мәлімдемелер қатты асыра сілтегендік болып көрінеді. 4 миллион адамды өлтіруге жететін сарин өндіруге қажетті химиялық заттардың қоры жиналған. 1995 жылдың 30 наурызында Ұлттық полиция агенттігінің басшысы Такадзи Куниматсу Токиодағы үйінің жанында төрт рет атылып, ауыр жарақат алды. Көптеген адамдар Аумның осы оқиғаға қатысы бар деп күдіктенсе, Санкей Шимбуны Хироши Накамураның қылмыстың күдіктісі екенін хабарлады, бірақ ешкімге ресми айып тағылмады. 1995 жылдың 23 сәуірінде Аумның Ғылым министрлігінің басшысы Хидео Мурай сектаның Токиодағы штаб-пәтерінің сыртында, 100-ге жуық журналист пен камералардың алдында пышақталды. Қылмысты жасаған Ямагучи гуми ұйымының корей мүшесі тұтқындалды және сотталып, қылмыстың себебі әлі анықталған жоқ. 1995 жылдың 5 мамыр күні кешке Токионың Шинжуку вокзалындағы әбден толы дәретханадан өрт сөндіруге қажетті қағаз пакет табылды. Сараптама көрсеткендей, бұл құрылғыдағы сутегі цианиді, егер уақытында сөндірілмегенде, желдету жүйесі арқылы 10 000 жолаушыға қауіпті газды таратуы мүмкін еді. Осы кезеңде сектаның көптеген мүшелері түрлі қылмыстар үшін тұтқындалды, бірақ метродағы газ шабуылына қатысқан жоғары лауазымды тұлғаларды тұтқындау әлі жүзеге аспады. Маусым айында Ауммен байланысы жоқ бір адам Токиодан Хакодатеге бағытталған All Nippon Airways рейсі 857 (Boeing 747) ұшағын қасып алып, оған еліктеуші шабуыл жасады. Қашқын өзін сарин мен жарылғыш заттармен қаруланған Аум мүшесі деп мәлімдеді, бірақ бұл мәлімдемелер жалған екені анықталды. Асахара 16 мамырда Камикуишики кешеніндегі "6-шы Сатиан" деп аталатын секта ғимаратының қабырғасында жасырынып отырған күйде табылғаннан кейін тұтқындалды.

Сот және өлім жазасы

Асахара 13 түрлі қылмыс бойынша 27 адамды өлтіруде айыпталды. Прокуратура Асахараның "үкіметті құлатып, өзін Жапония императоры етіп тағайындау" мақсатымен Токио метросына шабуыл жасауға бұйрық бергенін мәлімдеді. Кейін, жеті жылдан астам уақытқа созылған сот процесінде прокурорлар шабуылдардың мақсаты полицияның назарын Аумнан аудару болған деген қосымша теория ұсынды. Прокуратура сондай-ақ Асахараны Мацумото оқиғасының және Сакамото отбасының қанына қан жұғырған қылмыстың артында тұрған бас әкімші деп айыптады. Сот барысында оның шәкірттерінің бірі Асахараға қарсы куәлік берді, нәтижесінде ол 17 тармақтан 13-і бойынша кінәлі деп танылды, оның ішінде Сакамото отбасын өлтіру де бар; қалған төрт тармақтан бас тартылды. 2004 жылдың 27 ақпанында ол өлім жазасына кесілді. Жапондық БАҚ бұл сот процесін "ғасырдың соты" деп атады. Қорғау тарапы Асахараның психикалық денсаулығының нашар екенін алға тартып, үкімге шағымданып, психиатриялық сараптамалар жүргізілді. Сот процесінің басым бөлігінде Асахара үнсіз қалды немесе тек өзімен-өзі сөйлесті. Дегенмен, ол ұстау орындағы қызметкерлермен байланыс жасады, бұл сарапшыны Асахараның үнсіздігінің ерікті екеніне сендірді. Адвокаттарының шағымдану себептерін ұсынбауына байланысты, Токио жоғары соты 2006 жылдың 27 наурызында олардың шағымын қабылдамау туралы шешім қабылдады. Бұл шешім 2006 жылдың 15 қыркүйегінде Жапонияның Жоғарғы сотымен бекітілді. Апелляциялық сот екі қайта қарау туралы өтінішті қабылдамады. 2012 жылдың маусым айында Асахараның өлімі бірнеше Аум Шинрикё мүшелерінің қамауға алынуына байланысты кейінге шегерілді. Құрбандардың туыстары оның өліміне келісім бергендерін мәлімдеді. Ресмилердің хабарлауынша, Асахараның соңғы сөздері оның денесін төртінші қызына тапсыру туралы болды, ол сектаға жатқызымсыздық танытып, күлін теңізге тастауды жоспарлағанын айтты; бұл Асахараның әйелі, үшінші қызы және басқа да отбасы мүшелері тарапынан қарсылық тудырды, олар күлді жақтастары құрметтей алатын жерге сақтауды қалағандары күдік тудырды. 2024 жылға дейін күлдері Токио қамау орында сақталды. 2021 жылы Жапонияның Жоғарғы соты Асахараның денесін оның екінші қызына тапсыруға бұйырды, бұл шешім 2024 жылы Токио аудандық сотымен бекітілді.