Биологиялық түрлерді анықтау кілті: өсімдіктер, жануарлар, қазбалар мен микроорганизмдерді саралауға көмектеседі. Дихотомиялық және политомиялық түрлері бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Биологиялық жіктеу әдісі
Method of Biological categorization
Биологияда идентификациялық кілт, таксономиялық кілт немесе биологиялық кілт – өсімдіктер, жануарлар, қазбалар, микроорганизмдер және тозаң дәндері сияқты биологиялық объектілерді анықтауға көмектесетін баспа немесе компьютерлік құрал. Анықтама кілттері көптеген басқа ғылыми және техникалық салаларда да аурулар, топырақ түрлері, минералдар немесе археологиялық және антропологиялық артефакттар сияқты түрлі объектілерді анықтау үшін қолданылады. Дәстүрлі түрде идентификациялық кілттер көбінесе бір реттік кіру кілттері түрінде болады. Олар әрқайсысы бірнеше нұсқасы бар, анықтау қадамдарының белгілі бір тізбегін ұсынады, олардың таңдауы келесі қадамды анықтайды. Егер әр қадамда тек екі нұсқа болса, кілт дихотомиялық деп аталады, әйтпесе политомиялық болады. Қазіргі заманғы көп реттік немесе интерактивті кілттер пайдаланушыға анықтау қадамдарын және олардың реттілігін еркін таңдауға мүмкіндік береді. Әр қадамда пайдаланушы анықталатын объектінің бір немесе бірнеше ерекшеліктері (белгілері) туралы сұраққа жауап беруі керек. Мысалы, ботаникалық кілтте гүлдердің түсі немесе сабақтағы жапырақтардың орналасуы туралы сұрақтар болуы мүмкін. Көмекші кілттер жәндіктерді анықтау үшін артқы аяқтағы қылдардың санын сұрауы мүмкін.
In biology, an identification key, taxonomic key, or biological key is a printed or computer aided device that aids the identification of biological entities, such as plants, animals, fossils, microorganisms, and pollen grains. Identification keys are also used in many other scientific and technical fields to identify various kinds of entities, such as diseases, soil types, minerals, or archaeological and anthropological artifacts. Traditionally identification keys have most commonly taken the form of single access keys. These work by offering a fixed sequence of identification steps, each with multiple alternatives, the choice of which determines the next step. If each step has only two alternatives, the key is said to be dichotomous, else it is polytomous. Modern multi access or interactive keys allow the user to freely choose the identification steps and their order. At each step, the user must answer a question about one or more features (characters) of the entity to be identified. For example, a step in a botanical key may ask about the color of flowers, or the disposition of the leaves along the stems. A key for insect identification may ask about the number of bristles on the rear leg.
Жақсы кілт жасау қағидалары
Анықтама қателері экология, медициналық диагностика, зиянкестермен күресу, сот-медициналық сараптама және т.б. сияқты таза және қолданбалы ғылымдарда ауыр салдарларға әкелуі мүмкін. Сондықтан, мұндай қателерді азайту үшін идентификациялық кестелерді өте мұқият құру қажет. Мүмкіндігінше, әрбір идентификациялық қадамда қолданылатын белгі диагностикалық болуы керек; яғни, әрбір нұсқа белгілі бір объектілер тобының барлық мүшелеріне ортақ және сол топқа тән болуы тиіс. Сонымен қатар, ол дифференциалдық болуы керек, яғни нұсқалар тиісті топтарды бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік беруі керек. Дегенмен, түсініктілікті арттыру үшін дифференциалдық та, диагностикалық та емес белгілерді қосуға болады (әсіресе топқа ортақ, бірақ ерекше емес белгілер). Әр қадамда мүмкіндігінше артық белгілер қолданылуы керек. Мысалы, егер топты екі топқа бөлу керек болса, біреуі алты қара дақпен, ал екіншісі төрт қоңыр жолақпен сипатталса, пайдаланушыдан барлық үш белгі туралы (дақтардың саны, пішіні және түсі) сұрау керек, тіпті теориялық тұрғыдан алғанда олардың кез келгені жеткілікті болса да. Бұл артықтық идентификацияның сенімділігін арттырады, пайдаланушы қателеріне қарсы тексеруді қамтамасыз етеді және кейбір белгілерді байқамаған жағдайда да пайдаланушыға жұмысты жалғастыруға мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда белгілер олардың сенімділігі мен қолдану ыңғайлылығына сәйкес реттелуі керек. Қателерге төзімділікті арттыру үшін ретикуляцияны пайдалануға болады. Идентификациялық қадамдарда қолданылатын терминология мағынасы бойынша сәйкес келуі және біркелкі қолданылуы керек. Бір ұғымды беру үшін баламалы терминдерді қолданудан аулақ болу керек, тіпті егер ол мәтінді "көбірек тірілтуге" көмектеседі деп ойласаңыз да. Оң пікірлер теріс пікірлерге қарағанда артықшылыққа ие. Нұсқалардың мәтіні толыққанды параллель сөйлемдер болуы керек; мысалы, "қызыл гүлдер, 10-40 см биіктікте" және "сары гүлдер" сияқты нұсқалардан аулақ болу керек. Географиялық таралу белгілерін сақтықпен қолдану керек. Бір аймақта байқалмаған түрлер кейде сол аймақта кездесуі мүмкін. Сонымен қатар, организмдер, әсіресе порттар мен әуежайларға жақын жерлерде тасымалдануы мүмкін, немесе олардың ареалы өзгеруі мүмкін (мысалы, жаһандық жылыну салдарынан). Еуропа және, мүмкін, Солтүстік Африка үшін Палеарктикалық кесте ұсынылады. Сирек кездесетін белгілер идентификация үшін жарамсыз. Түр өте сирек болған жағдайда да, идентификация дұрыс болуы мүмкін.
Identification errors may have serious consequences in both pure and applied disciplines, including ecology, medical diagnosis, pest control, forensics, etc. Therefore, identification keys must be constructed with great care in order to minimize the incidence of such errors. Whenever possible, the character used at each identification step should be diagnostic; that is, each alternative should be common to all members of a group of entities, and unique to that group. It should also be differential, meaning that the alternatives should separate the corresponding subgroups from each other. However, characters which are neither differential nor diagnostic may be included to increase comprehension (especially characters that are common to the group, but not unique). Whenever possible, redundant characters should be used at each step. For example, if a group is to be split into two subgroups, one characterized by six black spots and the other by four brown stripes, the user should be queried about all three characters (number, shape, and color of the markings) — even though any single one of them would be sufficient in theory. This redundancy improves the reliability of identification, provides a consistency check against user errors, and allows the user to proceed even if some of the characters could not be observed. In this case, the characters should be ordered according to their reliability and convenience. Further error tolerance can be achieved by using reticulation. The terminology used in the identification steps should be consistent in meaning and should be uniformly used. The use of alternative terms for the same concept to achieve more "lively prose" should be avoided. Positive statements should be used in preference to negative statements. The wording of the alternatives should be completely parallel sentences; alternatives like "flowers red, size 10 40 cm" versus "flowers yellow" should be avoided. Geographic distribution characters should be used with caution. Species that have not been observed in a region may still occasionally occur there. Also, the organism may have been transported, particularly to locations near ports and airports, or it may have changed its range (e. g., due to global warming). For Europe and, probably, North Africa a Palaearctic key is advisable. Rarity is not a viable character. An identification may be correct even though a species is very rare.
Тексеру
Кілттен алынған идентификацияны түрдің нақты сәйкестігін ұсынатын ғана нұсқа ретінде қарастыру керек. Толық сәйкестендіру үшін үлгіні сенімді дереккөзбен, мысалы, түрдің толық және дәл сипаттамасымен, әсіресе монографияда салыстыру қажет. Көптеген кілттерде анықтауды нақтылауға көмектесетін қысқаша сипаттамалар бар, бірақ оларды тексеру үшін жеткілікті деп санауға болмайды. Монографиялық сипаттамамен салыстыру көбінесе қиын, себебі көптеген монографиялар қымбатқа түседі, басылымнан тоқтатылған, шетел тілдерінде жазылған немесе алуға қиындық тудырады. Монографиялар көбінесе ондаған жылдар бұрын жазылған, сондықтан кілтте қолданылатын түр атаулары монографиядағыдан өзгеше болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – табиғат тарихы музейлеріндегі немесе басқа да тиісті сақтау орындарындағы ресми анықталған үлгілермен салыстыру. Интернетте сенімді анықталған суреттер көбейіп келеді. Суреттің дұрыстығын растау үшін, суреттегі үлгінің нөмірі, суреттелген үлгіні анықтаған ғалымның аты-жөні және үлгі сақталған мемлекеттік мекеменің аты көрсетілуі керек (мүдделі тараптар үлгіні өздері қайта қарап тексеруі үшін).
The identification obtained from a key should be viewed as only a suggestion of the species's real identity. Full identification requires comparison of the specimen with some authoritative source, such as a full and accurate description of the species, preferably in a monograph. Many keys contain brief descriptions to allow more certain identification, but these should not be assumed sufficient for verification. Comparison with a monographic description is often difficult in practice, as many monographs are expensive, out of print, written in foreign languages, or hard to obtain. Monographs are often several decades old, so that often the species names used in the key do not match those used in the monograph. Another alternative is comparison with authoritatively identified specimens in natural history museums or other relevant repositories. Authoritatively identified images are becoming more common on the internet. To qualify, the image must be labeled with a voucher specimen number, the name of the scientist who identified the photographed specimen, and the name of the public institution where the specimen is housed (so that interested parties can re examine the specimen themselves).